-
સાગર અને શશી
નવેમ્બર મહિનાની ૨૦મી તારીખે જન્મેલ ( ૧૮૬૭) કવિ શ્રી ‘કાન્ત’ -મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટની એક અમર કવિતા.એક આથમતી સાંજે દરિયાકિનારેથી ચંદ્રના ઉદયનું માણેલું એક સુંદર પ્રકૃતિચિત્ર.સાગર અને શશીઆજ, મહારાજ ! જલ પર ઉદય જોઈને
ચન્દ્રનો, હૃદયમાં હર્ષ જામે,
સ્નેહઘન, કુસુમવન વિમલ પરિમલ ગહન
નિજ ગગન માંહિ ઉત્કર્ષ પામે;
પિતા ! કાલના સર્વ સંતાપ શામે !
નવલ રસ ધવલ તવ નેત્ર સામે
પિતા ! કાલના સર્વ સંતાપ શામે !જલધિજલદલ ઉપર દામિની દમકતી
યામિની વ્યોમસર માંહી સરતી;
કામિની કોકિલા કેલિ કૂજન કરે
સાગરે ભાસતી ભવ્ય ભરતી;
પિતા ! સૃષ્ટિ સારી સમુલ્લાસ ધરતી !
તરલ તરણી સમી સરલ તરતી,
પિતા ! સૃષ્ટિ સારી સમુલ્લાસ ધરતી !– મણિશંકર રત્નશંકર ભટ્ટ ‘કાન્ત’
-
આ ‘ખોટા વહેમો’ નહીં – ‘ઉપયોગી સંકેતો’ છે.
કૃષિ વિષયક અનુભવો
હીરજી ભીંગરાડિયા
મનાએલી આધુનિકતાના ચક્કરમાં ફસાએલા મારા એક મિત્ર મને કહે; “શું તમે ગામડાંના માણસો ક્યારેય સુધરશો કે સુધરશો જ નહીં ? ” મેં કહ્યું; “કેમ ભાઇ ! અમે ગામડાંના માણસો ક્યાં તમને નડી ગયા કે અમારાથી આટલા બધા નારાજ થઈ ગયા છો ?”
તો મને કહે ; “ ભલા માણહ ! આ ૨૧ મી સદી ચાલી રહી છે. હરકોઇ ક્ષેત્રમાં વિજ્ઞાને બધું નવું નવું શોધી કાઢી, જૂની વાતોને ફગાવી દીધી છે. જ્યારે તમે હજુ ગામડાંવાળા બાવા આદમ વખતના ઘર કરી ગયેલા વહેમો અને રીત રિવાજોમાં જ રાચ્યા કરો છો. અલ્યા ! જમાનાની સાથે તાલ નહીં મેળવો તો ક્યાંય ફેંકાઇ જશો, એમ મારું કહેવાનું છે.”
“ પણ મિત્ર ! કંઇ મગ કે મરીનું નામ પાડશો કે બસ ‘નવું’ – ‘નવું’ ના માત્ર ઢૂંહા જ ધોકાવ્યા કરશો ? ફોડ પાડીને કહોને કે તમને કઈ જૂની વાતનું પેટમાં દુ:ખે છે ? કંઇક ચોખવટ કરો તો મગજમાં ઉતરેને ?” તો કહે, “ સાંભળો ! હું થોડા દિવસો પહેલાં વેવાઇના ગામડે ગયો હતો. તે ‘મહેમાન આવ્યા છે- મહેમાન આવ્યા છે’ કરી સાત-આઠ પાડોશી ખેડુતો સાંજે વાળુ-પાણી કરી બેસવા આવેલા. ને માળા વરસાદના વરતારાની વાતુએ ચડી ગયેલા હું તો એના ગપગોળા સાંભળી સાંભળી દંગ રહી ગયો !”
મેં કહ્યું; “ કંઇક એના અનુભવની વાતો હશે !” તો બોલ્યા, “અરે, રાખ ટાઢા ચૂલાની ! આ સેટેલાઇટ અને ઇંટરનેટના જમાનામાં એમની બાવા આદમના જમાનાની વાતો સાંભળીને હું તો આખ્ખો ખળભળી જ ગયો !”
મેં કહ્યું – “હં ! તે હજુ ખળભળેલા જ લાગો છો !” તેઓ કહે; “ખળભળેલા કેમ ન લાગીએ ? એ તો જાણે મોટા ખગોળશાસ્ત્રી –વિજ્ઞાની થઈ ગયા હોય તેમ –એક કહે; ઓણ હુતાસણીની ઝાળ ઇશાન દિશા તરફ ફરકી છે, તે વરહ સારું થશે. ત્યાં બીજો કહે; પણ જેઠી બીજ ઝબકી છે ઇ તો નબળી નિશાની ગણાય,.એ તું કેમ ભૂલી ગયો ? ત્યાં વળી ત્રીજો કહે; જેઠી બીજ ભલે ઝબકી, પણ પાછી અષાઢી પાંચમે વીજળી થઈ, એટલે આગલા બધા ઊંધા એંધાણ સવળા થઈ જાય ને ? એટલે વરસ તો સારું જ થવાનું !”
“તે એમાં તમને ક્યાં વાંધો પડ્યો ?” મેં મહેમાનને ભડકાવ્યા. “વાંધો જ પડે ને ?” મહેમાન તાડુક્યા “અત્યારે વિજ્ઞાન એટલું આગળ વધ્યું છે કે હવા કઈ બાજુથી અને કેટલી ઝડપથી વહે છે ? આકાશમાં ભેજના ટકા કેટલા છે ? વાદળો પાણી ભરેલાં છે કે ખાલી છે ? અરે ! કેટલી ઝડપથી આગળ વધી રહ્યાં છે ? તે બધાના ઇંટરનેટની મદદથી ફોટા પાડી શકાય છે, એવા વૈજ્ઞાનિક આધાર પડતા મૂકી “ટીટોડીએ ઉંચી જમીન શોધી માળો બનાવ્યો છે અને માળો બાંધવા કાગડાએ ઉગમણી ડાળી જ પસંદ કરી, એટલે પહેલો વરસાદ આથમણેથી જ આવવો જોઇએ. એવીવાતો કરીને પછાત ભોપાળું પ્રગટ કરેલું. ને વરસાદ આવવાનો સમય નજીક આવી ગયો છે એવી ડંફાસો ય હાંકતા હતા !” મેં પૂછ્યું,“એવી બીજી કઈ ડંફાસો ?” તો કહે, “એક કહે; માલઢોર અને બકરાં બેઠાં બેઠાં ઉંઘતાં હોય ત્યારે સમજવું કે વરસાદ ઢુંકડો આવી ગયો છે.ત્યાં બીજો કહે; અરે ! ચકલાં ધૂળમાં આળોટવા માંડે અને કકણહાર [એક જાતનું પક્ષી] બોલીમાં કકળાટ કરી મૂકે ત્યારે પણ હો ! ત્યાં ત્રીજો વળી કહે; અરે ભાઇ ! એના દરમાંથી કીડીઓને ખોરાકની કણિકાઓ અને ઇંડાં મોંમાં લેતીકને જગા ફેરવતી ભળાય એય વરસાદ થઈ જવાની એંધાણી ગણાય. અલ્યા ! વાતુના પબેડાનો કંઇ મેળ ખરો કે – મેળ જ નહીં ? તમારા આ બધા ખેડુતો વરસાદની આગાહીઓ કરતા થઈ જશે, તો વેધશાળાવાળાને ઘેર બેસી જવાનો વારો આવશે એમ મારું કહેવાનું છે ભાઇબંધ !”
મારા મિત્રે ગામડાંના ખેડુતો વિષે અને એના કોઠાસૂઝના વ્યવહારુ વિજ્ઞાન વિષે ખૂબ બળાપા કાઢ્યા. પણ એનો આપણે હરખ-શોક ન કરાય. કારણ કે એ જ્યાં રહે છે, તે સ્થળ, એમનો વ્યવસાય અને ત્યાંનું વાતવરણ જ બસ- “ જૂનું બધું નકામું” વાળી માન્યતા વચ્ચે તેઓ ઉછરેલા છે. એના મગજને ગામડું, ગામડાંના ખેડુતો અને એમાં પ્રવર્તતા ખ્યાલો રૂઢી-વહેમોથી ભરેલા લાગ્યા છે. એમાંથી કોઇ તથ્ય શોધવાની માનસિકતા જ તેમનામાં નહોતી. ખરું કહીએ તો ખેડુતોના લાંબા અનુભવોમાંથી તરી નીકળેલા આ બધા તારણો છે. અને તેથી એ બધા હકિકતે વૈજ્ઞાનિક તથ્યોની નજીકના ગણાય. આવા નીરિક્ષણોમાંથી મેળવાયેલ પૂરાવા સાથેના વિજ્ઞાનની લાંબા અનુભવની વાતો જેઓ સાંભળવા જ તૈયાર ન હોય તેની સામે કહોને ભેંશ આગળ ભાગવત વાંચવા મંડ્યા જેવું ગણાય ને ભાઇ !
આપણે તો સારું જ થયું કે મારા મહેમાન મિત્રે આજ આવી ચર્ચાસ્પદ વાત છેડીને આપણને કેટલીક આવી જ વાતો કરવાનું નીમિત્ત પૂરું પાડ્યું. આપણી ખેડુત આલમમાં કેટલીક એવી પરિપાટી કે માન્યતાઓ છે કે જેને વખોડી કાઢતા પહેલાં એને તપાસી જોવી પડે. કારણ કે આ પડાએલા ચીલા બહુ ગણતરી પૂર્વકના અને વિચાર પૂર્વકના છે. વહેમ કે અંધશ્રધ્ધા નથી. સમય બદલાતાં એમાંના કેટલાકની જરૂરિયાત વધુ-ઓછી થઈ હોય, પણ એથી એનું મહત્વ જરાય ઘટતું નથી. દા. ત. ………..
@ સાતમના દિવસે ચૂલો ન સળગાવાય = ગેસના અને ઇલેક્ટ્રીકના ચૂલા તો હમણાં છેલ્લા કેટલાક વરસોથી અમલમાં આવ્યા. શહેરોમાં કોલસાની સગડીઓ અને ગામડાંઓમાં માટીના ચૂલા વપરાતા.જેમાં ખેતીની આડ પેદાશ સમા-સાંઠી, તલહરાં, તૂવેર-દિવેલાના ઠરડાં, આવળ, બાવળ, બોરડી,થોરિયાંના ઝરડાં અને ગાય-ભેંશ-બળદના ગોબર સાથે કુંવળ, ઢૂંહા અને શીંગની ફોફી ભેળવી થાપેલાં છાણાં બળતણ તરીકે વપરાતાં. રસોઇ તો આખા દિવસ દરમ્યાન ત્રણે ટાણાં કરવાની હોય. ઉપરાંત ચા નું વંઘેડું તો હોય ચાલુને ચાલુ જ ! એટલે ચૂલાઓ હોય એકધારા ઉના ને ઉના ! બહેનોએ એવા ક્યા કર્યા હશે ગુના કે મોટા ભાગે બનતું હોય છે એવું, કે બસ ચૂલે ને ચૂલે જ ખોડાઇ રહેવાનું હોય ! એકાદ દિ’ ચૂલાને પોરો મળે તો એને રિપેર કરાય અને તે દિ’ બહેનોને યે થોડો હાશકારો મળે ! એટલે ઘૈડાઓએ ગોઠવી કાઢ્યું હશે કે “ ભૈ ! રાંધણ છઠના દહાડે સાતમની પણ રસોઇ બનાવી લેવી અને સાતમના દિ ચૂલા ને પોરો દેવો. જેથી તેને છાંદી-છુંદીને રિપેર કરી લેવાય. અને બહેનોને એક દિવસ પૂરતી રસોઇ બાબતે રાહત રહે ! એટલે સૌ ભેગામળી સાતમનો પ્રસંગ રાહડા લઈને ઉજવી શકે.” આજે જમાનો ભલે કોલસા-સગડી કે ગેસ-ઇલેક્ટ્રીક ચૂલાનો આવ્યો- પણ ‘સાતમને દિવસે ચૂલાને પોરો’ એ પરિપાટી જળવાઇ રહી છે. એમાં વહેમ-અંધશ્રધ્ધા જેવું કાંઇ નથી. એ જેમને ન માન્ય હોય તેમને ચૂલો સળગાવી સાતમના દિવસે રાંધવાની છૂટ છે, એને ક્યાં કોઇ ફાંસીએ ચડાવી દે છે ? પણ પરિપાટી જળવાય તો પણ કાંઇ ખોટું નથી. એટલે તો ૯૯ ટકા લોકો સાચવી રહ્યા છે.
@ અમાસ-અગિયારશે ફરજિયાત અગતો રાખવો = મહિનામાં બે દિવસ- ‘સુદ અગિયારશ’ અને ‘અમાસ’ ના દિવસે ખેડુતોએ બળદોને સંપૂર્ણ પોરો દેવાનો, અને તે દિવસે ખેતી સંલગ્ન ઇતર ધંધાર્થીઓ પણ કામમાં રજા રાખતા. વિતેલા દિવસોમાં યાંત્રિક વાહનો અને ખેતીના યાંત્રિક ઓજારો નહોતાં, ત્યારે સાંતીકામ ઉપરાંત કોસ-રેંટ ચલાવવા અને કૌટુંબિક ગામ-ગામતરાના કામો પણ બળદ દ્વારા જ લેવાતાં. એટલે માટીના ચૂલાની જેમ ખેડુતના બળદોને પણ કામ, કામ ને બસ એકધારું કામ જ રહેતું ! એટલે અમાસ-અગિયારશે ફરજિયાત અગતો રાખી બળદોના આરામની તકેદારીઓ લેવાનો હેતુ આ રજા રાખવાનો હતો મિત્રો !
અગતાના દિવસે બળદોને ચોખ્ખા પાણીથી ધમારી, આઉ-પેટેથી ઇતરડી,લાણ,બગાઇ જેવી લોહી ચૂસનારી જીવાતો વીણી લઈ, મોઢે મીઠું ઘસી, શિંગડે તેલ ચોપડી, બે બે નાળ્ય તેલ-ઘીની પિવડાવી બસ, બળદોને આરામ જ કરાવાતો ! જેથી પાછા પંદર દહાડા તરવરાટ ભર્યું કામ આપે. કોઇ દયાળુએ બળદિયાની ભેર લઈ આવા અગતાનું ચલણ કરાવ્યું હશે, તેવું લાગે છે. આજ હવે ટ્રેક્ટરોનો વપરાશ વધ્યો છે.એટલે અગતા બાબતે બાંધછોડ કરવામાં બહુ વાંધો લેવાતો નથી. છતાં કહેવું જોઇએ કે માત્ર બળદથી ખેતી કરનારા ખેડુતો આજે યે આ અગતા પાળે છે. અને બળદોની કાળજી લે છે તો એમાં શું ખોટું છે, કહો !
@ બકાલાના પ્લોટમાં વચ્ચે ‘દોણકું’, ‘ખોપરી’ કે ‘કૂતરાની ઝાડી’ ટીંગાડી રાખવી =
અમારી વાડીએ બકાલું ઉગાડતો ભાગિયો પરશોતમ કહેતો કે “ આવું કર્યું હોય તો સૌની નજર પહેલાં બકાલાં પર જવાને બદલે વચ્ચે ટીંગાતાં દોણકાં, ખોપરી કે કુતરાંની ઝાડી પર જાય. એટલે એની બૂરી-ભારે નજરથી બકાલું બચી જાય છે.” ભલે એણે એની બુધ્ધિ પ્રમાણે અર્થ કર્યો. બાકી મૂળ વાત તો એ છે કે પ્લોટમાં જો એવું ઉંચેરું સ્થાન બનાવેલ હોય તો રાત્રિ દરમ્યાન ઘૂવડ-ચિબરી જેવા નિશાચર અને શિકારી પંખીઓ તેનાં પર બેસવાનાં અને નીચે બકાલામાં ઉંદરડાં જેવા નુકશાન કરનારાં જીવડાંઓની હરફરને આસાનીથી નિહાળી શકવાનાં. અને ભાળ્યા ભેળા જ ટપ દઈને પકડી લઈ આરોગી જવાનાં. મારું તો કહેવું છે કે આવા એક નહીં, પણ પ્લોટમાં બે-ચાર જગ્યાએ આવાં પંખી બેસી શકે તેવાં ઓડાં ઊભાં કરવાં જોઇએ. આવી પ્રથાનો આરંભ કોઇ અંધશ્રધ્ધા કે વહેમ નહીં,-પણ પાકસંરક્ષણનો એક કારગર નુસ્ખો છે.
. ખેડુત સમાજમાં આવી તો ઘણીબધી માન્યતાઓ પથરાએલી છે. એને વગર વિચાર્યે વખોડી કાઢવાને બદલે એના વિષે ઉંડાણથી થોડુંકે ય વિચારતા થઈ જઇશું, એટલે પૂરેપૂરી સમજમાં આવી રહેશે, કે આવી બધી માન્યતાઓ એ અંધશ્રધ્ધા નથી. પણ વરસોના અનુભવમાંથી નીકળેલાં તારણ છે. જે છોડી દેવાં જેવાં નથી. યાદ રાખી અમલમાં મૂકવાં જેવાં, સમજીએ તો હેતુ પૂર્વકની શીખ આપતા સંકેતો છે મિત્રો !
સંપર્ક : શ્રી હીરજી ભીંગરાડિયા , પંચવટીબાગ, માલપરા જિ.બોટાદ [મો.+91 93275 72297] ǁ ઈ-મેલઃ : krushidampati@gmail.com
-
ચંદુભાઈ મહેરિયાના લેખનનું ગોરવ : દેશના અગ્રણી અભ્યાસીઓના શબ્દોમાં
સંકલન : સંજય સ્વાતિ ભાવે
મે, ૨૦૨૬ના પહેલા અઠવાડિયામાં જાણીતા દલિત લેખક, કર્મશીલ અને જાહેર જીવનના અભ્યાસી ચંદુભાઈ મહેરિયાના આત્મકથનાત્મક ગુજરાતી નિબંધોના અંગ્રેજી અનુવાદનું પુસ્તક પ્રસિદ્ધ થયું છે. પુસ્તકનું નામ છે Homes Without Windows. અનુવાદક હેમાંગ અશ્વિનકુમાર અને પ્રકાશક છે Juggernaught Books, દિલ્હી.પુસ્તકમાં સમાવાયેલા નિબંધોના મૂળ ગુજરાતી નિબંધો હજુ પુસ્તક રૂપે પ્રસિદ્ધ થયા નથી. તેમાંથી મોટા ભાગના નિબંધો ગયાં બારેક વર્ષ દરમિયાન સાર્થક પ્રકાશનના અર્ધવાર્ષિક ‘સાર્થક જલસો’ના અંકોમાં પ્રસિદ્ધ થઈ ચૂક્યા છે.
Homes Without Windows સંચયમાં અઢીસો જેટલાં પાનાંમાં ઉત્તમ રીતે અંગ્રેજીમાં ઊતરેલા અગિયાર નિબંધો છે. અનુવાદકે લખેલી પ્રસ્તાવના અને દરેક નિબંધ માટેની તેમણે તૈયાર કરેલી ટિપ્પણીઓ ખૂબ વાચનીય છે. પુસ્તક માટે ભારતના જાણીતા અભ્યાસીઓએ આપેલા અભિપ્રાયો પુસ્તકના આવરણ અને ઉપરણા પર તેમ જ અન્યત્ર મૂકવામાં આવ્યા છે. તે અહીં ગુજરાતીમાં મૂક્યા છે.
રામચન્દ્ર ગુહા – ઇતિહાસકાર, પર્યાવરણવિદ, લેખક અને પબ્લિક ઈન્ટેલેક્ચ્યુઅલ
આ ખરેખર નોંધપાત્ર પુસ્તક છે. તે શ્રમજીવી દલિતવર્ગની અણધાર્યા જોખમોવાળી જિંદગીનું તાદૃશ અને ખૂબ પ્રભાવશાળી ચિત્ર આપે છે. તે વિગતોથી સમૃદ્ધ, દૃષ્ટિસંપન્ન અને હૃદયસ્પર્શી હોવાની સાથે નર્મમર્મના સ્પર્શવાળું પણ છે. જાહેર સ્થળોએ – શાળાઓ, અસ્પતાલો, કચેરીઓ અને સહુથી વધુ તો સામૂહિક શૌચાલયોમાં – જોવા મળતા માણસના સામાજિક વર્તનનાં ઉત્તમ વર્ણનો અહીં છે. મિત્રો અને પરિવારજનોનાં વહાલભર્યા શબ્દચિત્રો પણ યાદગાર છે. તેમાંય શિરમોર છે લેખકના સમભાવી અવિચળ પિતા અને બધું જ ખમી જનાર મક્કમ માતા. આ પુસ્તકને બાજુ પર ન મૂકી શકાય તેવી સ્મરણકથા બનાવવાનો યશ હેમાંગ અશ્વિનકુમારે સહસંવેદનથી કરેલા સુઘડ અનુવાદને મળે છે. આ એક એવું પુસ્તક છે કે જેમાં સંઘર્ષ અને પીડાની વચ્ચેથી આશા અને વિનોદ સતત ડોકાયા કરે છે.
વી.ગીથા – નારીવાદી કર્મશીલ અને Bhimrao Ramji Ambedkar and The Question of Socialism in India પુસ્તકના લેખક
ચંદુ મહેરિયાના નિબંધોનો આ સુંદર સંગ્રહ જીવનની હૃદયસ્પર્શી વક્રતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. હેમાંગ અશ્વિનકુમારે કરેલા અનુવાદમાં ઉલ્લાસ અને સૌંદર્ય અનુભવી શકાય છે. અન્ન અને મળ, તહેવારો અને મજૂરી, થાકેલા પગ અને મૂલ્યવાન ચપ્પલ, જેનાં ગીતો રચાયાં નથી તે – શહેરી દલિતો માટે હોનારત લાવનાર – ચોમાસાં જેવાં સંભારણાં અહીં છે. તેમની અડોઅડ છે ગાંધી, લેખકના આંબેડકરવાદ્ી પિતા અને હૈયાઉકલત ધરાવતાં માતાનાં શબ્દચિત્રો જે વિષયાંતર છતાં મનને ગમી જાય છે. આ પુસ્તકમાં દલિતોની ભૌતિક હસ્તીનું તીક્ષ્ણ રીતે વેધક પ્રતિબિંબ છે, જેમાં અભાવ અને હાડમારીની સાથે કપરા જીવતરમાં ટકી શકનાર બળ આપનાર કલ્પનાશક્તિ અને ભાષાશક્તિ છે.
સૂરજ ચેન્ગડે – સંશોધક તેમ જ Caste A Global Story પુસ્તકના લેખક
આ પુસ્તકમાં ગાંધીવાદી વિચારસરણી સાથે સંકળાયેલા આંબેડકરવાદી એવા બેવડા કર્મશીલ ચંદૂભાઈની નજરે જોવાયેલા ગુજરાતની આ અદ્ભૂત અને વાચનીય કથા છે. ચંદુ મહેરિયા આપણને પોતાના વિસ્તારમાં લઈ જઈને પ્રભાવશાળી ગદ્યમાં એમની વાત માંડે છે. એમની વાત આપણને સ્પર્શે છે, કેમ કે તેની સાથે સત્ય અને આશય જોડાયેલાં છે. ચંદુભાઈ જિંદગીની વાત તો કરે જ છે, સાથે મૉતને ટિખળની નજરે જોઈને, જીવનક્રમમાં એ પણ કેટલું કંટાળાજનક હોઈ શકે તે સુધ્ધાં બતાવે છે. ગુજરાત આભડછેટ મહામંડળની આ કથાનો અનુવાદ વાંચવામાં મજા પડે તેવો થયો છે.
ગણેશ દેવી – લેખક, ચિંતક અને સાંસ્કૃતિક કર્મશીલ
માત્ર નરસિંહ મહેતા કે મહાત્મા ગાંધીને જાણીને તમે ગુજરાતને જાણી ન શકો. તમે એને ભીષણ કોમી હુલ્લડૉ વિશે જાણીને પણ જાણી ન શકો. આ રીતે જાણીતું ગુજરાત તો સાહિત્ય, ઇતિહાસ અને રાજકારણનું ગુજરાત છે. ગુજરાતની સચ્ચાઈ ઊંડા મૂળ ઘાલી ગયેલા નાતજાતના ભેદભાવોમાં છે. ગુજરાતના વર્ણવિભાજનની ચંદુ મહેરિયાએ કરેલી ફોરેન્સિક તપાસ ગુજરાતના હૈયે શું છે તે આપણને બતાવે છે. ભારતને લાગેલા શાપ સમી અપમાનજનક વર્ણવ્યવસ્થા હેઠળ વીતેલી જિંદગીનાં, વાચકને દઝાડતાં ગદ્યમાં લખાયેલાં, ઉત્કટ સંસ્મરણો દલિત ચરિત્રલેખનમાં યાદગાર
છે. કવિ હેમાંગ અશ્ચિનકુમારે કરેલો અનુવાદ મહેરિયાએ ગુજરાતીમાં લખેલા એક-એક શબ્દને જીવંત બનાવે છે. ચંદુભાઈ જાણે પોતે જ તેમનાં જખમો, પીડા, દુર્ગંધ અને એ બધાંની વાત અંગ્રેજીમાં માંડતા હોય તેમ લાગે છે.ઉર્વીશ કોઠારી – લેખક,પત્રકાર અને વ્યંગકાર
ગુજરાતમાં ચંદુભાઈનું લેખન તેની વેધક સ્પષ્ટતા માટે ક્યારનુંય વખાણાઈ ચૂડ્યું છે. તેમનું લેખન વીંધી નાખનારુ છતાં કડવાશ વિનાનું, તીક્ષ્ણ છતાંય સંવેદનપૂર્ણ, પાકા પાયે વાસ્તવદર્શી છતાંય બીબાંઢાળ નહીં એ પ્રકારનું છે. આ અનુવાદ થકી અંગ્રેજી વાચકો માટે એમના લખાણનું તેજ અને તેમણે જીવંત કરેલી સીધા અનુભવની સાચી દુનિયા જોવા માટેનું દ્વાર ખૂલ્યું છે.
પુસ્તકના આવરણ પર લેખકનો પરિચય આપવામાં આવ્યો છે ઃ ચંદુ મહેરિયા પ્રમુખ ગુજરાતી દલિત લેખક, સંપાદક, કર્મશીલ અને પત્રકાર છે. તેમના દધ્િપૂર્ણ સંપાદનને કારણે જાણીતા બનેલા પખવાડિક ‘દલિત અધિકાર’ દ્રારા ચંદુભાઈએ દલિતોને લગતા મુદ્દાઓને ગુજરાતના રાજકીય તખ્તામાં અગ્રસ્થાને મૂકવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. વર્ણભેદ સામેની આજીવન ઝુંબેશમાં ચંદૂભાઈએ રાજકીય ચળવળો પણ કરી છે.
ગુજરાતી દલિત સાહિત્યની એક આરંભિક આહલેક સમા ચંદૂભાઈએ સંખ્યાબંધ પુસ્તકોનું લેખન અને સંપાદન કર્યું છે, તેમ જ છાપાં-સામયિકોમાં સેંકડો વૈચારિક લેખો લખ્યા છે. ચાહીને વંચાતાં તેમનાં પુસ્તકો આ મુજબ છે : ‘સાંબરડાથી સ્વમાનનગર’ (ગુજરાતમાં દલિતોએ જોરજુલમ હેઠળ કરેલી હિજરતનો ઇતિહાસ અને તેની સમીક્ષા), “ડો. આંબેડકર’ (બાબાસાહેબનો ટૂંકો સર્વાગી પરિચય), ‘પ્રાણપ્રશ્ન પાણીનો’ (જળસંકટ અને જળસંરક્ષણના પ્રયોગો), ‘ચોતરફ’ (અગત્યના સામાજિક પ્રશ્નોનો પરિચય અને તેમની સમીક્ષા), “અસ્મિતા અને ‘વિસ્ફોટ'(દલિત કાવ્યસંચયો) અને
“માડી મને સાંભરે રે’ (દલિત લેખકોએ ‘મા’ વિશે લખેલા લેખો).ચંદુભાઈના પ્રદાનમાં વિચાર અને કર્મશીલતાનો સમન્વય છે, જેમાં તેમના શેરીઓમાં થયેલા ઘડતર જેટલો જ ફાળો પુસ્તકોનો પણ છે. સ્વકથનના આ પુસ્તકમાં ચંદુભાઈએ પૂર્વ અમદાવાદની કામદાર-ચાલીઓની ગરીબીમાં પિસાતા તેમના દિવસોથી લઈને વાચન-લેખન અને રાજકીય લડતમાં આગળ વધેલા જીવનનો આલેખ આપ્યો છે. પહેલવહેલી વખત અંગ્રેજીમાં અનૂદિત થઈ રહેલાં ચંદુભાઈનાં લખાણો ભારતમાં રોજબરોજની આભડછેટની હિંસાને ખુલ્લી પાડે છે. લેખકે ૧૯૮૦ના દાયકાના ગુજરાતના સામૂહિક હિજરત, કોમી તણાવ અને અનામત-વિરોધી આંદોલનના
ખળભળાટભર્યા તબક્કાને પણ આવરી લીધો છે.જાહેરજીવનની ઝલક આપતી આ આ સ્મરણકથા વ્યક્તિગત જીવનની વિગતો અને જિવાતી જિંદગીની વાસ્તવિકતાની ભૂમિ પર રચાઈ છે. તેમાં સામુદ્દાચિક શૌચાલયમાં રોજબરોજ વેઠવી પડતી બેઇજ્જતી, ચપ્પલ વિનાનાં આખાં બાળપણ, સતતની ભૂખ, પિતાના મગજમાં પાછલી ઉમરે પ્રવેશેલી કટ્ટર નાસ્તિકતા, માની કઠોર મક્કમતા; અને માંદગી તેમ જ મૉત સાથે લેખકની વારંવારની મુલાકાત – આ બધું ચંદૂભાઈ આપણને કહે છે.
લેખકની રોજબરોજની જિંદગીના બયાનને સમાંતરે બૌદ્ધિક ઘડતરની વાત આવે છે. તે ગાંધીના સંકુલ વિચારવારસા સાથેની તેમની નિર્મમ મથામણથી લઈને સમકાલીન દલિત વિચારકો સાથેની દલીલો સુધીના પટ પર વ્યાપેલી છે. સરવાળે આપણને એવું પુસ્તક મળે છે કે જેમાં વંચિતતાની તવારીખ, રાજકીય કેળવણી અને ભારતને વિભાજિત કરતાં રહેલાં સત્તામાળખાંની સતત વૈચારિક તપસીલ ત્રણેય એકસાથે હોય.
પુસ્તકના આવરણ પર અનુવાદકનો પરિચય આ મુજબ આપવામાં આવ્યો છે ઃ હેમાંગ અશ્વિનકુમાર દ્રિભાષી કવિ, વાર્તાકાર, અનુવાદક, સંપાદક અને વિવેચક છે. તેઓ ગુજરાતી અને અંગ્રેજીમાં લખે છે. તેમની કૃતિઓ ગ્રીક, ઈટાલિયન તેમ જ ભારતીય ભાષાઓમાં અનુવાદિત થઈ છે. સમકાલીન ગુજરાતી કાવ્યોના તેમણે કરેલા અનુવાદ Poetic Refractions (2012) અને સુંદરમ્ની વાર્તાઓનો તેમણે કરેલો અનુવાદ Thirsty Fish and Other Stories (2013) નામના સંચય તરીકે પ્રકાશિત થયો છે. ન્યુ ઇન્ડિયા ફાઉન્ડેશનની ફેલોશીપ હેઠળ હેમાંગે કરેલા, ગાંધીજીના ભત્રીજા છગનલાલ ગાંધીના પુત્ર પ્રભુદાસ ગાંધીના પુસ્તક “જીવનનું પરોઢ’નો અનુવાદ The Dawn of Life (2025) તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો છે.
૧૦ મે ૨૦૨૬
સ્રોત સંદર્ભઃ ભૂમિપુત્ર ૧-૬-૨૦૨૬
-
ચંઘીસખાનનું સામ્રાજ્ય – મૉન્ગોલિયા : ૪
પ્રીતિ શાહ-સેનગુપ્તા
ગોબીના રણ જેવી ખુલ્લી, ખાલી જગ્યા મને બહુ નિરાંત આપતી હતી. ગોબીના અન્ય ભાગોમાં વધારે પર્વતો બનેલા છે, જ્યારે પૂર્વ ગોબીનો આ પ્રદેશ ઘણે અંશે સપાટ છે. તેથી નજર મુગ્ધ થઈને ચારે તરફ ફેલાતી રહી શકે છે. આમ જુઓ તો ઘણાંને મુગ્ધ થવા જેવું કાંઈ ના પણ લાગે, પરંતુ આવી રિક્તતા, અને વિયુક્તિ હંમેશાં મારા મનને ખૂબ મોહનીય લાગતી હોય છે.
કશુંક છૂપું, કશુંક છેતરામણું, કશુંક ગૂઢ, કશુંક ગેબી- આવાં વિભિન્ન પાસાં મને આવી જગ્યાઓમાં અનુભવાતાં રહે છે. જાણે જે પાસે લાગે છે તે પાસે ના હોય, જે દૂર લાગે છે તે અતિદૂર હોય -એવું કંઇક. આ ગેબીનું રણ, અને એની ઉપરનું તેજસભર આકાશ મને અનંતતાની સાબિતી આપે છે.
મને થાય કે હું આ પ્રસ્તારને જોયા જ કરું, એના પર ચાલ્યા જ કરું, જાણે આ મહાપરિમાણ સાથે એકરૂપ થઈ જાઉં. જાણે આ જગ્યાના અવકાશી ખાલીપણાને મારી અંદર ભરીને મારી અંદરના દુન્યવી ખાલીપણાને કાઢી નાખું. મેં ક્યાંક ઘાસ દબાઈને કેડી જેવું બનેલું જોયું, ક્યાંક ગાડી ગઈ હોય એવા ચાસ જોયા, પણ એ બધું ત્યાં જ, નજર પહોંચે એટલે જ અટકી ગયું દેખાય. એટલેકે, કોઈ પણ માણસ જાય તો ક્યાં સુધી જાય? ગેબીના રણને તો જાણે છેડો જ નથી. તેથી છેવટે હું ઊભી જ રહી જાઉં, મારી નજરની જે સીમિત શક્યતા છે, તેટલું પામીને સંતોષ માની લેવો પડે.
ને એમ તો બહાર બહુ વાર રહી શકાય તેમ નથી. સવારે દસ વાગતાંમાં તો તાપમાન ૩૮-૪૦ ડિગ્રી સે. જેટલું થઈ જાય. સૂરજનું બહુ જોર, ભઈ. તડકો સોનેરી ખરો, પણ જરા વારમાં આંખો આંજી દે અને માથું તપાવી દે. સાવ સૂકો તાપ, પણ ખાસ હવા નહીં. છતાં એક જગ્યાએ થોડા સ્થાનિક લોકો ભેગા થયા હતા. શનિવાર હતો એટલે હશે. કેટલીક ગાડીઓમાં કુટુંબો આવેલાં. નાની ટ્રકોમાં બે-ત્રણ ઘોડા પણ હોય. લાગે પિકનિક જેવું, પણ ખાણીપીણી નહતી. મને થયું કે બધાં જાણે બસ, ગોબીના ગેબી અસ્તિત્વને પામવા જ નીકળ્યાં હતાં.

સાંદર્ભિક તસવીરઃ નેટ પરથી થોડે આગળ જતાં, ગોબીના રણના હજારો માઈલોના ખાલી જેવા વિસ્તારમાં ક્યાંક, જાણે અચાનક, મોટી, ઊંચી બબ્બે ખૂંધવાળાં ઊંટોનું એક ટોળું જોયું. અહીં આ ઊંટોનો ઉછેર થાય છે, ને રણની લાંબી મુસાફરીમાં એ બહુ ઉપયોગી નીવડે છે. મૉન્ગોલિયાની આ ખાસિયત ગણાય છે. પાસે એક ઢોળાવ પછી થોડા ઘોડા પણ ઊભેલા હતા. બાજુમાં, સફેદ કાપડ પર ભૂરી ડિઝાઇનવાળો એક સરસ ગૅર કરેલો હતો. રણના જીવનમાં એકદમ લાક્ષણિક એવું આ બધું ભેગું કરીને, અહીં આવતાં પ્રવાસીઓને માટે, જોવા ને જાણવાની એક જગ્યા ઊભી કરવામાં આવી છે.
પ્રવાસીઓમાંનાં કેટલાંક જણે ઊંટ-સવારીનો શોખ કર્યો. તે માંડ પાંચ પાંચ મિનિટ જેટલી સવારી. એ માટે પૈસા આપવાના. પણ એ રીતે બેએક ફોટા પડાવવાનો શોખ પૂરો થાય! ઘોડેસવારી પણ કરી શકાઈ હોત, પણ કોઈ ઢોળાવ ઊતરીને એ તરફ ગયું જ નહીં. સ્થાનિક સ્ત્રીઓ દ્વારા ઊંટડીને દોહવાની રીત બતાવવામાં આવી. પહેલાં એક બચ્ચાને ધાવવા દે. દૂધ આવવા માંડે એટલે બચ્ચાને ખસેડીને સ્ત્રી દોહવા બેસી જાય. બાં ધી રાખેલું બચ્ચું ટળવળે. હું આ જોઈ ના શકી. ખસીને બાજુમાંનો ગૅર જોવા જતી રહી.
એમાં બબ્બે સ્થાનિક સ્ત્રી-પુરુષો અને બે-ત્રણ બાળકો બેઠેલાં. અંદરથી પણ ગૅરને ફૂલ-વેલની ડિઝાઇન કરીને સુશોભિત કરાયો હતો. ટૂરિસ્ટી શો-કેસ હતો ને. એમાં બેસવા માટે પાટ, ખુરશી, ટેલિવિઝન, પાણીના નળવાળો સિન્ક વગેરે સગવડો હતી. સામે વચ્ચોવચ સરસ રીતે બે મોટા વાડકામાં ઊંટનું તેમજ ઘોડાનું, એકદમ સફેદ દેખાતું દૂધ ભરેલું. સાથે મોટા ગોળ ચમચા અને નાના કપ પણ હતા. ઘેર મેળવેલા દહીંમાંથી બનાવેલી, સૂકવેલી બરફી જેવી ચીજ પણ નાના કટકા કરીને બે મોટી તાસકોમાં મૂકેલી. અહીં આવકારની આ પ્રચલિત રીત છે.
એ કટકા સાયનશાન્ડ સ્ટેશન પર વહેલી સવારે પણ બે સ્થાનિક છોકરીઓ દ્વારા ધરવામાં આવેલા. મેં કુતૂહલથી એક લઈને ચાખેલો. તરત મોંમાંથી કાઢી નાખવો પડેલો, ને સ્ટેશન પરની કચરા-બાસ્કેટમાં ફેંકી દીધેલો. એ બધું સ્વાદમાં ખારું, ખાટું, તૂરું લાગે. કૈંક વાસ પણ આવે. આપણને ચાખવાની ઇચ્છા થાય, કે જરા પણ ભાવે એવું નહીં. તોયે વિવેકથી બેમાંનું એક દૂધ જરાક જેટલું પી લીધું.
બહાર એક બાજુ નવો ગૅર બનાવાઈ રહ્યો હતો. અમને એની રીત બતાવવા માટે. પણ એમ બહાર પાંચ-છ મિનિટ માંડ ઊભાં રહી શકાય. માથે ટોપી હોય છતાં સૂરજનો તાપ એવો કે બળી મરવા જેવું લાગે. બધાં થોડી થોડી વારે મિનિ-બસમાં આવતાં રહ્યાં. એ પણ જોકે, વાતાનુકૂલ નહતી. એમાં તો બાફ હતો, પણ માથા પરનો તડકો તો જાય. પ્રવાસીઓ જતાં રહે પછી આ બધું પણ સમેટાઈ જવાનું, એમ લાગતું હતુ.
અમે પાછાં રહેવાસી-કૅમ્પ પર પહોંચીએ એટલાંમાં પાસેની ખુલ્લી જગ્યામાં બેસવા માટેના કેટલાક સ્ટૅન્ડ બની ગયેલા, બેસવા માટે ખુરશીઓ ગોઠવાઈ ગયેલી. વચમાં રાષ્ટ્રીય ધ્વજ અને ફરતે રંગરંગીન વાવટા લાગી ગયેલા. ફટાફટ ‘નાડમ’ કહેવાતા એક લોકોત્સવની તૈયારી થઈ ગયેલી. સમય થતાં પૂર્વીય ગોબી પ્રોવિન્સના ગવર્નરે આવકારના શબ્દો કહ્યા, ત્રણ મૉન્ગોલિયન ગાયકોએ ખૂબ સરસ અવાજમાં, ત્યાંના લાક્ષણિક એવા ખૂબ ઊંચા સૂરે ગાયું; આછા ઘાસથી છવાયેલી જમીન પર ચાર યુવતી અને બે યુવકોએ સરસ રીતે લાક્ષણિક નૃત્ય કર્યાં. વળી, જાજ્વલ્યમાન પોષાક તથા શીંગડાંવાળાં અને પ્રાણીઓનાં મોઢાં દર્શાવતાં મોટાં મહોરાં પહેરેલાં પાત્રોએ ‘ત્સામ’ કહેવાતી શૈલીમાં નાટ્યાત્મક રજુઆત કરી. મૉન્ગોલિયાની બૌદ્ધ-તાંત્રિક પ્રથા પ્રમાણેનાં આ પાત્રો જીવનના સારા અને નરસા અંશોને પ્રદર્શિત કરે છે, અને પ્રજાજનો તથા સ્થાનોના રક્ષણ માટેનાં પ્રતીક ગણાય છે.

સાંદર્ભિક તસવીરઃ નેટ પરથી આ સિવાય, દરેક મૉન્ગોલિયન પુરુષને માટે, ચંઘીસખાન દ્વારા અગત્યની ગણાતી ત્રણેય પ્રવૃત્તિઓ પણ રજૂ થઈ. કુસ્તી, ઘોડેસ્વારી અને તીરંદાજી – આ ત્રણ અત્યંત અગત્યની ગણાતી આવડતો ડહાપણ, હિંમત અને મજબૂતાઇનું પ્રતીક ગણાય છે. આ બધું છોકરાઓ સાવ નાની ઉંમરથી જ શીખવા માંડતા લાગ્યા. સાત-આઠ વર્ષના લાગતા છોકરાઓ ઘોડાની પીઠ પર બેઠા હોય, હાથમાં ફક્ત લગામ હોય, ને શું ઘોડા દોડાવે. મોઢા પર જરા પણ ગભરાટ નહીં. પ્રેક્ષકોની ગોઠવણીની ફરતે ગોળ ગોળ થઈને દૂર ગયેલા પચીસેક ઘોડા, રેસ કરતા હોય તેમ, દૂરથી ચઢી આવ્યા. એમને ભાગતા આવતા જોવા બધાં એ બાજુ દોડ્યાં. સુદૃઢ શરીરવાળા, ચમકતી ત્વાચાવાળા સામટા આટલા ઘોડાની દોડ મૉન્ગોલિયાનું એક લાક્ષણિક દૃશ્ય છે. વેગે દોડતી એ આકૃતિઓ કળાત્મક પણ લાગે છે.
વચ્ચેના ભાગમાં આઠ-દસ વર્ષના છોકરાઓએ કુસ્તી કરી બતાવી. કુસ્તીનો પ્રકાર અહીં બહુ ક્રૂર કે આક્રમક નહતો, તે સારું લાગ્યું. એક એક દાવ બહુ ટૂંકો ચાલે. શરૂ થયા પહેલાં અને જીત્યા પછી છોકરાઓ નિયમ પ્રમાણે સ્ટાઇલ મારે. નાટ્યાત્મક લાગે. આ જ પરંપરા. સાચવીને બીજી એક તરફ પારંપારિક પોષાક પહેરેલા બે પુખ્ત પુરુષો લાક્ષણિક અદામાં, તીરંદાજીની પારંગતતા બતાવતા હતા. ટાર્ગેટની જગ્યાએ પથ્થરો ગોઠવેલા લાગ્યા. એટલા દૂર હતા કે ક્યાં તીર વાગ્યું તે દેખાય પણ નહીં. પણ એ પુરુષોના ધનુષ પર મૂકેલા બાણ સાથે ખેંચાયેલા હાથ અને સ્વસ્થ અદા જોવામાં આકર્ષક હતા.
હજી એક પ્રવૃત્તિ સમાંતર ચાલી રહી હતી. બાર-પંદર પુરુષો અને યુવકો “કુકરીની ગેમ” રમી રહ્યા હતા. બધા હેઇ-આહા જેવા અવાજ કરીને એકમેકને પ્રોત્સાહન આપતા હતા. પંદરેક ફીટ દૂર એક નાના ટેબલ પર પ્યાદાં ગોઠવ્યાં હતાં. દરેક રમનાર પોતાના એક નાનકડા, છએક ઇંચ જેટલા લાંબા પાટિયા પરથી સરકાવીને ચોરસ કુકરી ફેંકે. પ્યાદાને વાગે તે જીતે, એવું લાગ્યું. હાર ને જીત પ્રમાણે દરેક જણ જગ્યા બદલે.
મેં જોયું કે દરેકની પાસે પોતપોતાના કુકરીના સેટ અને એ મૂકવાની નાની બૅગ હતી. મેં નોંધ્યું, કે દરેકની જુદી હતી, ખાસ પસંદગી કરી હોય એવી. અમુક તો બહુ જ સરસ હતી. કમ્મર પર જમણી બાજુ લટકાવી હોય. વળી, બેસવાની રીત પણ ખાસ હતી. પોતાનું સાવ નાનું સ્ટૂલ હોય. એના પર બેસવાનું, પણ જમણો પગ પાછળ વાળીને રાખેલો હોય. કેટલાકે તો આ પગ મૂકવા માટે નાની કાર્પેટ કે આસન પણ રાખેલાં. આ બધો સરંજામ દરેક જણનું પોતાનું વ્યક્તિત્વ દર્શાવતો હતો, અને બહુ કળાત્મક પણ હતો. આ ગેમ પુરુષો જ રમે. મિત્રો મળીને મઝા માટે, સમય પસાર કરવા માટે, પણ પૈસાથી નહીં. કહેવાય છે કે મૉન્ગોલિયામાં જુગાર રમાતો જ નથી.
ખૂબ જ રસપ્રદ હતી, ગંભીર ભાવે ને છતાં આનંદપૂર્વક રમાતી આ રમત. શું સરસ, શું વિશિષ્ટ બાબતો જોવા ને જાણવા મળી હતી. આ ‘નાડમ’ કહેવાતો ઉત્સવ ગેબીના પ્રદેશમાં, ત્યાં વસતી ‘નોમૅડ’ પ્રજામાં, દર વર્ષે જુલાઈના મહિનામાં ઠેર ઠેર ઉજવાતો હોય છે. અસંખ્ય સ્થાનિક લોકો હંમેશાં એને માણવા અને એમાં ભાગ લેવા ભેગા થતા હોય છે. આજે એ અમારે માટે ખાસ યોજવામાં આવ્યો, અને એ રીતે એ જોવાનો અપૂર્વ લાભ અમને મળ્યો.
ક્રમશઃ
સુશ્રી પ્રીતિ શાહ-સેનગુપ્તાનો સંપર્ક preetynyc@gmail.com વીજાણુ સરનામે થઇ શકે છે.
-
પર્વના પ્રશ્નો…
જીવનની ખાટી મીઠી
નીલમ હરીશ દોશી
દાદા..દિનકરભાઇ અને ચાર વરસનો પૌત્ર પર્વ બંને રોજ સવારે મંદિરે જાય , દાદાજી સવારે પર્વને મૂકવા સ્કૂલે જાય ત્યારે વચ્ચે મંદિર આવતું હોવાથી રોજ બિ મિનિટ દર્શન કરીને જવાનો નિયમ. અને દર રવિવારે તો પર્વ નિરાંતે મંદિરના પ્રાંગણમાં તેના જેવડા છોકરાઓ સાથે રમે અને દાદાજી બેંચ પર બેસી તેમનો નિર્ભેળ આનંદ માણે. કે કયારેક બધા દાદાજીને ઘેરી વળે અને ‘ દાદાજી વાર્તા. દાદાજી વાર્તા ‘ નો શોર મચાવી ઉઠે. અને દાદાજીની વાર્તાનો ખજાનો ખૂલે. અને છોકરાઓ ખુશખુશાલ. બાળકોની સંગાથે દાદાજી પણ તેમનું શૈશવ ફરી એકવાર માણે. તેમના ખજાનામાં કયારેક વિજ્ઞાનની વાર્તાઓ હોય તો કયારેક ભગવાનની યે હોય તો કયારેક પરીઓની કે કયારેક જંગલની કે ચકા ચકીની યે હોય. દાદા પાસે વૈવિધ્યનો પાર નહીં. અને તેથી જ પર્વના દાદા બધા છોકરાઓના દાદા બની ગયા હતા. પર્વની જિજ્ઞાસાનો પાર નહીં. અને તેના પ્રશ્નોનો કદી અંત જ ન આવે. તેનું ચંચળ મન જાતજાતના સવાલોથી ઉભરાતું હોય. અને દાદા કયારેય જવાબ દેતા ન થાકે. દરેક વસ્તુ માટે પર્વના મનમાં વિસ્મય છલકતું જ હોય. અને સદનશીબે તેની પાસે તેના બધા પ્રશ્નોના ઉકેલ માટે તેના દાદા હતા. જે કયારેય તેના મમ્મી, પપ્પાની જેમ કંટાળતા નહીં. કે ટાઇમ નથી. પછી વાત એમ કહેતા નહીં.
આજે સવારે મંદિરમાં દર્શન કરતી વખતે પર્વને ભગવાન વિષે જિજ્ઞાસા જાગી. તેણે દાદાને પૂછ્યું, ‘ હેં દાદાજી, આ આટલા બધા ભગવાન કાયમ એક જ ઘરમાં રહે છે ? ‘ મંદિરમાં ઘણાં ભગવાનની મૂર્તિઓ જોઇ તેને પ્રશ્ન થયો.
‘ હા, બેટા, બધા ભગવાન એક જ કહેવાય. તેથી સાથે જ રહે.’ ચાર વરસનો પૌત્ર સમજી શકે તે જ ભાષામાં દાદાએ જવાબ આપવાના હોય ને ‘
‘ હેં દાદાજી, ભગવાન કેમ બનાય ? હું બહુ હોંશિયાર થાઉં. અને રોજ વધુ લેશન કરું તો ભગવાન બનાય ? હું મોટો થઇ ને ડોકટરને બદલે ભગવાન બનું તો ? ’
’ ના, બેટા, ભગવાન ન બનાય. ભગવાન જેવા સારા બનાય ‘
‘ ભગવાન જેવા સારા કેમ બનાય ? ‘
‘ ભગવાન જેમ આપણને મદદ કરે છે તેમ આપણે પણ કોઇને મદદ કરવી જોઇએ તો સારા બની શકાય. ‘
’ હેં દાદા, આ ભગવાનને ભૂખ લાગે ત્યારે આવું બધું ખાય ? ફૂલ, ચોખા અને આવા કાચા શાક, અને દૂધ ? ભગવાનને મંદિરમાં ધરાતી વસ્તુઓ નિહાળી પર્વના મનમાં પ્રશ્ન જાગ્યો. ‘
‘ ના, બેટા, ભગવાનને તો જે ખાવું હોય તે ખાઇ શકે. તેની પાસે તો બધું હોય જ. ‘
’ ભગવાન પાસે બધું હોય તો આપણે તેને કેમ પૈસા આપીએ છીએ ? ‘
’ બેટા, એ પૈસા ભગવાનની પૂજા કરે ને એ આ પૂજારી લે. એને યે પૈસા જોઇએ ને ? એટલે..”
’ હેં દાદાજી, આ કનૈયાને અહીં કોઇ માખણ કેમ નથી આપતા ? તમે તો કેતા’તા ને કે કનૈયાને માખણ બહુ ભાવે. દાદાજી, કાલે આપણે કનૈયાને માખણ ખવડાવીશું ? ‘
’ હા, બેટા…’
‘ અને દાદાજી, રોજ આપણે જ કનૈયાને મળવા આવવાનું એવું કેમ ? એ કોઇ દિવસ આપણે ઘેર મળવા ન આવે ? ‘
‘ બેટા, એવા આપણા નસીબ કયાંથી ? ‘
દાદાજી સ્વગત બોલ્યા. પછી પૌત્રને કહ્યું,
‘ ભગવાનને તો કેટલા બધા કામ હોય. ગરીબોને મદદ કરવાની હોય. માંદા પડે એને મદદ કરવાની હોય. આખી દુનિયાના કામ એને હોય. ‘ ’ હા, દાદાજી, તો તો કનૈયો થાકી જતો હશે નહીં ? બધા પ્રાર્થના કરે એ બધાને એને મદદ કરવી પડે ને ? આપણે કાલથી પ્રાર્થના જ ન કરીએ તો કનૈયાને એટલું કામ ઓછું થાય ને ? પૌત્રએ તર્ક કર્યો.
‘ અને દાદાજી, એની પાસે આપણી જેમ નોકર તો હશે ને ? ‘
’ આપણે બધા એના કામ કરવાવાળા. એ આપણી મારફત જ કામ કરાવે. ‘
દાદાએ જવાબ આપ્યો. પણ પૌત્રને કંઇ સમજાયુ નહીં. તેથી એનો પ્રશ્ન આગળ વધ્યો. ’ દાદાજી, આપણે ઘેર રામુ આવે છે કામ કરવા. તે બહુ સારો છે. નહીં ? આપણે તેને ભગવાનને ઘેર મોકલી દઇએ તો કનૈયાને કેવી નિરાંત ? કંઇ કામ તેને ન કરવું પડે. બધું રામુ કરી નાખે.’
’ એમ આપણાથી કોઇને ભગવાન પાસે ન મોકલાય. ભગવાનને જરૂર પડે ત્યારે એની જાતે બોલાવી લે ’
‘ હા, વાત પણ સાચી.’ કંઇક વિચારતા પર્વ બોલ્યો. ભગવાન તો બધું કરી શકે નહીં ? એ મને એની પાસે કેમ બોલાવતા નથી ? મને તો કનૈયા સાથે રમવું બહું ગમે. ‘
’ ચાલ, હવે મોડુ થાય છે. ‘
પૌત્રની વિચારમાળા અટકાવતા દાદા બોલ્યા.
‘ પણ હેં દાદા, આ કનૈયો આખો દિવસ બિચારો ઉભો ઉભો થાકી નહીં જતો હોય ? ‘
દાદાજી વિચારી રહ્યા. ‘ મને તો લાગે છે તે માનવીને બનાવીને જ થાકી ગયો છે. એના બનાવેલ આજે એને જ બનાવે છે ને ? ‘
નીલમ હરીશ દોશી : E mail: nilamhdoshi@gmail.com | બ્લોગ : પરમ સમીપે
-
શિશુવિહાર, ભાવનગર : ૫૭ વર્ષથી અસંખ્ય જીવનને માર્ગદર્શન આપતી સંસ્થા
રજુઆતઃ સરયૂ પરીખ

ભાવનગરમાં શિશુવિહાર સંસ્થા એક સામાજિક અને માનવસેવા સંસ્થા છે. આ સંસ્થા બાળકલ્યાણ, મહિલા સશક્તિકરણ, આરોગ્ય અને નિઃશુલ્ક નેત્રયજ્ઞ (આંખની સારવાર) જેવાં લોકઉપયોગી કાર્યો માટે લોકપ્રિય છે.

સંસ્થાના સ્થાપક(૧૯૩૯): કર્મયોગી શ્રી માનભાઈ ભટ્ટ – ૧૯૦૮ – ૨૦૦૨ : ચક્ષુદાન, સાહિત્ય અને સાંસ્કૃતિક તેમજ અનેક સેવા અને સમાજ સુધારક પ્રવૃત્તિઓના પ્રણેતા ભાવનગર (ગુજરાત)ના કૃષ્ણ નગરમાં આવેલ શિશુવિહાર હવે માત્ર પરંપરાગત શાળા તરીકે જ નહીં પણ એક સામાજિક, શૈક્ષણિક પ્રવૃતિઓ માટે બહુ વ્યાપકપણે સન્માન પામતી સંસ્થા તરીકે જાણીતી થયેલ છે.
શિશુવિહાર સંસ્થામાં થઈ રહેલી પ્રવૃત્તિઓઃ
શિક્ષણઃ Educatuion: 38,328+
સાહિત્યિકઃ Literature activities: 6992+
વડીલ વર્ગઃ Gerontology. 6,693+
કામધંધાને લગતું: Vocational and life skills: 9,41,213+
આરોગ્યઃ Health: 8,90,240 +પુજ્ય માનભાઈ અને ડો.અધ્વર્યુના પ્રયાસથી ૧૯૬૮થી, પ્રભુકૃપા નેત્રયજ્ઞમાં ૨૦,૦૦૦થી વધુ મફત શસ્ત્રક્રિયા ભાવનગરની શિશુવિહાર સંસ્થાએ ‘દર્દી દેવો ભવઃ’ ના પવિત્ર સૂત્ર સાથે છેલ્લા અગણિત વર્ષોથી નેત્રયજ્ઞ દ્વારા માનવસેવાની અનોખી પરંપરા જાળવી રાખી છે. સેવા યજ્ઞ માત્ર આંખની શસ્ત્રક્રિયાઓ પૂરતો નથી, પણ જરૂરિયાતમંદ દર્દીઓને નિદાન, સારવાર, ચશ્મા, ગરમ કપડાં અને ભોજનની સહાય પૂરી પાડે છે.
ડૉ. નાનકભાઈ માનશંકર ભટ્ટની કુશળ વ્યવસ્થા, સ્વયંસેવકો અને બહેન ઈંદાબહેનની જીવન સમર્પિત કાર્યદક્ષતાથી શિશુવિહાર સંસ્થા અનેકને માટે સહાયરૂપ બની રહી છે.
ભાવનગરમાં નૃત્ય-સંગીત, નાટક અથવા તો કોઈ પણ ઉત્સવ શિશુવિહારના મંચ પર જ હોય. અમે સૌ દરેક કાર્યક્રમમાં ઉત્સાહથી જતાં. એ જમાનામાં શ્રી માનભાઈએ એક કવિ સંમેલનમાં કવિઓનું હારતોરા સાથે સન્માન કર્યું હતું જેમાં મારા કવયિત્રી મા પણ હતાં. આ રીતનું કવિઓનુ સન્માન અદ્વિતીય હતું. વર્ષોથી બુધસભા અને સાહિત્યકારોને સન્માન આપતા પ્રેરણાત્મક કાર્યક્રમો થયાં છે.

અન્ય પ્રવૃત્તિઓની ઝાંખી…
કુદરત સાથેનો સંવાદ: વિદ્યાર્થીઓના નાના હાથે મોટો બદલાવ!! લે. ડો.નાનક ભટ્ટ, સુરેશ ભટ્ટ.
માટીનો સ્પર્શ, પાણીની તાજગી અને પાંદડાંની હરિયાળી સાથે બાળકોને ફરી પ્રકૃતિની ગોદમાં લઈ જતી શિશુવિહાર સંસ્થાની અનોખી પહેલ માત્ર એક શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિ નથી, પરંતુ જીવનમૂલ્યોના સંવર્ધનનું સશક્ત અભિયાન છે. રોજિંદા જીવન સાથે સંકળાયેલી ત્રીસ વિવિધ સર્જનાત્મક પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા બાળકોમાં પર્યાવરણ પ્રત્યેની સંવેદના, સામાજિક જવાબદારી, પ્રયોગાત્મકતા અને જીવનકૌશલ્યોનું સંવર્ધન કરવાનો પ્રયાસ જીવન શિક્ષણની દિશામાં એક અર્થપૂર્ણ પગલું બને છે.

પર્યાવરણ સંરક્ષણનો વિષય આજે માત્ર વૈજ્ઞાનિકોની ચર્ચાનો નહીં, પણ દરેક ઘરના રસોડા, અને વર્ગખંડનો વિષય બની ગયો છે. રોજબરોજની ટેવોને જ તપાસી, પર્યાવરણને મિત્ર બનાવતી ૩૦ સરળ પ્રવૃત્તિઓની એક યાદી બનાવી છે. આ વિચારને કેન્દ્રમાં રાખીને ભાવનગરની શિશુવિહાર સંસ્થાએ ૬૦૦૦ વિદ્યાર્થીઓ માટે શરૂ કરી છે. સારી ટેવો બાળકોને મોબાઇલ અને ઈન્ટરનેટના વિશ્વમાંથી બહાર કાઢીને પ્રાકૃતિક સર્જનાત્મક પ્રવૃત્તિઓ પ્રતિ દોરી જશે.

શિશુવિહાર સંસ્થા સામાજિક, સાંસ્કૃતિક અને નૈતિક મૂલ્યોના વિકાસ માટે વર્ષ દરમ્યાન ૪૦૦ થી વધુ ઉપક્રમો અને સામાજિક જાગૃતિ અભિયાનો, થકી પ્રતિવર્ષ ૩,૫૦,૦૦૦ નાગરિકોને શિક્ષણ સાથે જોડે છે.
પર્યાવરણ જાગૃતિ માટે ૩૦ પારિવારિક પ્રવૃત્તિઓની વિગતો અત્યંત વિચારપૂર્વક ગોઠવવામાં આવી છે. શિશુવિહારથી પાણી અને પ્લાસ્ટિકના ઉપયોગ અંગે પણ સ્પષ્ટ માર્ગદર્શન મળે છે. પ્લાસ્ટિકનો બોજો ઘટાડે તેવી જીવનની રોજબરોજની પ્રવૃત્તિઓમાં સભાન ફેરફારોની જરૂર છે. જાગૃતિ અભિયાનમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રિકેટર જયદેવ દીપકભાઈ ઉનડકટનો પણ સહયોગ મેળવ્યો છે, જે યુવા પેઢી માટે પ્રેરણારૂપ છે. પર્યાવરણની સમસ્યા કોઈ એક વ્યક્તિ, સંસ્થા કે સરકારની એકલી જવાબદારી નથી, પરંતુ તે સામૂહિક પ્રયાસ છે. સૌ પોતાના સ્તરે જળ-જમીનની જાળવણી કચરાનું વર્ગીકરણ, પ્લાસ્ટિકનો ત્યાગ અને વૃક્ષારોપણ જેવી ટેવો અપનાવીશુ, તો સાંકળ પ્રત્યેક ઘર, શાળા અને શહેરને જોડતી જશે. આવનારી પેઢી માટે એક ટકાઉ, સ્વચ્છ અને પ્રદૂષણમુક્ત પૃથ્વીનું સ્વપ્ન સાકાર થઈ શકશે. — વર્તમાન શિશુવિહાર સંચાલક, ડૉ.નાનક મા. ભટ્ટના લેખને અહીં સંક્ષિપ્તમાં મુક્યો છે. ઘણાં સન્માનોથી નવાજીત નાનકભાઈના વિવિધ વિષયના વિચારશીલ લેખો પ્રસંશનીય છે.
વાર્ષિક કાર્યક્રમ… જાહ્નવી સ્મૃતિ, માતૃભાષા સંવર્ધન, શ્રી.કિસ્મત કુરેશી. બુધસભા કવયિત્રી અને કવિ સન્માન સંમારંભ નવેમ્બર ૨૧ના રોજ યોજાશે.

સરનામું: Shishuvihar, plot# 507 N. Krishna Nagar, Bhavnagar, Gujarat 364001.
phone# +91 70433 32100 shishuviharbhavnagar@gmail.comજરૂર મુલાકત લેશો… https://www.shishuvihar.in/
સરયૂ પરીખ www.saryu.wordpress.com
-
પતંજલિ યોગસૂત્ર – સમાધિની દિશામાં
દિનેશ લ. માંકડ
યોગ એટલે માત્ર આસનો અને પ્રાણાયામ એવું નથી પણ ચૈતન્ય સાથે જોડાવાની દિશામાં આગળ વધવાની પ્રક્રિયા છે. . મહર્ષિ પતંજલિ .યોગસૂત્રના સમાધિપાદ અધ્યાયમાં ચિત્તવૃત્તિને અવરોધવામાં આવતા અનેક વિધ્નોનું વર્ણન અને નિવારવાના ઉકેલ પણ પ્રારંભના સૂત્રોમાં બતાવ્યાં.
અલબત્ત જેટલું વાંચવામાં કે લખવામાં કે સાંભળવામાં સરળ છે તેટલું વ્યવહારમાં અમલીકરણ સરળ તો નથી જ, પણ સંકલ્પબળ અને ધૈર્ય જ શક્ય બનાવી શકે.,ગાઢ અંધકાર વાળા ખંડમાં પ્રકાશ ફેલાવવો હોય અને બહાર
સુસવાટભર્યો પવન હોય ત્યારે બારી બારણાં જડબેસલાક બંધ કરવા પડે.નાની સરખી તિરાડ પણ ન રહે .અને પછી કોડિયાંમાં દિવેટ મૂકી,,ઘી પૂરીને દીવાસળના ચમકારાથી ખંડમાં તેજોમય પ્રકાશ ફેલાય.તેવી રીતે ચંચળ ચિત્તવૃત્તિને અવરોધવા, માર્ગમાં આવતા અનેક વિઘ્નો હટાવીને પ્રાણવાયુના શુદ્ધ વહનથી ચિત્ત નિર્મળ થાય ને ચેતના ભળી જવાય. प्रच्छर्दन विधारणाभ्यां वा प्राणस्य ॥ 34 પ્રાણવાયુ બહાર કાઢવાથી અને રોકવાથી નાડીઓ શુદ્ધ થાય અને ચિત્ત નિર્મળ થાય.
હવે સાધકનું મન એ દિશામાં જ વિચારે એટલે એની હવે થનારી અનુભૂતિઓ પણ તેને સહાયક બની ને આવે. विषयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थिति निबन्धिनी ॥ 35 ॥ જે વિષયવૃત્તિ ઉત્પન્ન થાય તે મનને સ્થિત કરવામાં કે બાંધવામાં સાથ આપે છે .{ અહીં વિષય શબ્દનો નકારાત્મક નથી પણ નિર્મળ છીતના વિષયનો ઉલ્લેખ છે.} એમાં પ્રમાણ પણ મહર્ષિ આપે છે. विशोका वा ज्योतिष्मती ॥ 36 ॥ આ સ્થિતિમાં શોકરહિત જ્યોતિર્મય -પ્રકાશમય અનુભવ થાય તો મનને સ્થિર કરવા વધુ બળ મળે છે.
અગાઉના સૂત્રોમાં વિઘ્નો દૂર કરવાના ઉપાયો તો સૂચવ્યા છે જ .છતાં પતંજલિ ક્યાંક યાદ અપાવી ને જાગૃત તો કરે છે .वीतराग विषयं वा चित्तम् ॥ 37 ॥ વીતરાગ રહિતનું મન પણ સ્થિર થાય તેમજ स्वप्न निद्रा ज्ञानालम्बनं वा ॥ 38 ॥ સ્વપ્ન કે નિંદ્રાના જ્ઞાન નું અવલંબન કરનાર મન પણ સ્થિર થાય છે.
પતંજલિજી ને અહીં સુધી પહોંચેલા સાધક હવે થોડો વિશ્વાસ છે એટલે આગળના સૂત્રમાં થોડી મોકળાશ આપે છે.यथाभिमतध्यानाद्वा ॥ 39 ॥ પોતાની કોઈ માન્યતા કે રુચિ અનુસાર ધ્યાન કરવાથી પણ મન સ્થિર થાય છે. હવે આ કપરો માર્ગ સરળ થવાની દિશામાં છે એટલે परमाणु परम महत्त्वान्तोऽस्य वशीकारः ॥ 40 ॥ જયારે ચિત્ત સ્થિર થઇ જાય એટલે પરમાણુથી માંડીને પરમ મહત્ત્વ સુધીના પદાર્થો તેને વશ થઇ જાય છે.
સામાન્ય રીતે માણસમાત્રની ધીરજ ઓછી હોય અને ફળની આશા વિશેષ હોય. યોગસાધનાના માર્ગમાં પણ એવું જ થાય .પણ સાધક આટલે સુધી પહોંચે અને ચિત્તશુદ્ધિ કરે એટલે હવે મહર્ષિ તેનામાં પાક્કો વિશ્વાસ બેસાડે. क्षीणवृत्तेरभिजातस्येव मणेर्ग्रहीतृग्रहण ग्राह्येषु तत्स्थ तदञ्जनता समापत्तिः ॥ 41 ॥ જયારે ચિત્તની બહારની બધી વૃત્તિઓ ક્ષીણ થઇ ગઈ હોય ,ને મન તદ્દન સ્ફટિકમય બની ગયું હોય ત્યારે ગ્રાહિતા { સાધક } ,ગ્રહણ { મન અને ઇન્દ્રિયો } અને ગ્રાહ્ય { પંચમહાભૂત ના વિષયો ]માં સ્થિર થાય તેવી સ્થિતિને સંપ્રજ્ઞાત સમાધિ કહેવાય.
પણ જયારે ‘ ચિત્ત’, શબ્દ, અર્થ અને જ્ઞાન , આ ત્રણેય વિકલ્પોથી મિશ્રિત અનુભૂતિ કરે ત્યારે આગળના સૂત્રમાં કહે છે ,એ સમાધિને સવિતર્કઃ સમાધિ કહેવાય. तत्र शब्दार्थ ज्ञान विकल्पैः सङ्कीर्णा सवितर्का समापत्तिः ॥ 42 ॥ સમાધિ સવિતર્ક છે.હજી લક્ષ્ય દૂર છે કેમકે વિકલ્પ મિશ્રિત સ્થિતિ છે એટલે આગળનું સૂત્ર સૂચવે છે ,
स्मृति परिशुद्धौ स्वरूप शून्येवार्थ मात्रनिर्भासा निर्वितर्का ॥ 43 ॥ જયારે સાધકના ચિત્તમાંથી ધ્યેય -વસ્તુના નામની સ્મૃતિ પણ ચાલી જાય બધા વિકલ્પો પણ નીકળી જાય તેવી દશાને નિર્વીતર્ક સમાધિ કહે છે .વિકલ્પ વિહીન હોઈ તેને નિર્વિકલ્પ સમાધિ પણ કહે છે.
અહીં સાધક લગભગ વિચાર રહિત છે એટલે एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता ॥ 44 ॥ આ વર્ણનમાં નિર્વિચાર સ્થિતિ કે સમાધિ ગણાય. અહીં મહર્ષિ એક સ્પષ્ટતા કરવાનું ચુકતા નથી. सूक्ष्म विषयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम् ॥ 45 ॥ આ વિચાર કે પદાર્થ સૂક્ષ્મ વિષયની સીમા પ્રકૃત્તિ સુધી છે..બધી સ્પષ્ટતા અને વિશ્લેષણ થયું છે એટલે ता एव सबीजः समाधिः ॥ 46 ॥ આ બધી જ સબીજ સમાધિ કહેવાય..
સાધક હવે ચૈતન્યની નજીક પહોંચવામાં છે.એટલે એને સાથ અને સંકેત મળવાના શરુ થાય. निर्विचार वैशाराद्येऽध्यात्मप्रसादः ॥ 47 ॥ નિર્વિચાર સમાધિના અભ્યાસથી ચિત્ત નિર્મળ થતાં યોગીને અધ્યાત્મપ્રસાદ પ્રાપ્ત થાય છે .અને
ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञा ॥ 48 ॥ એ વખતે યોગી -સાધકની બુદ્ધિ, પ્રજ્ઞા સ્વરૂપ ધારણ કરે એટલે કે સત્ય પરાયણ -સાચી વસ્તુના સાચા સ્વરૂપને ગ્રહણ કરે.
સામાન્ય બુદ્ધિ કરતાં પ્રજ્ઞા કેટલી ઉત્તમ ચડિયાતી છે તેની સ્પષ્ટતા મહર્ષિ આગળના સૂત્રમાં કરે છે.. श्रुतानुमान प्रज्ञाभ्यामन्यविषया विशेषार्थत्वात् ॥ 49 ॥ શ્રુતિબુદ્ધિ એટલે કે વેદ ,શાસ્ત્ર કે કોઈ સંત શ્રવણથી પ્રાપ્ત બુદ્ધિ અને અને અનુમાન બુદ્ધિ એટલે કોઈ વસ્તુ પરના અનુમાન કે ધારણાથી પ્રાપ્ત બુદ્ધિ .આ બંને કરતા પ્રજ્ઞા વિલક્ષણ અને શ્રેષ્ઠ છે કેમકે તેનાથી વસ્તુનું સાંગોપાંગ પૂર્ણ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે. સકારાત્મક ભાવો ઉતપન્ન થાય માર્ગ સરળ થવા લાગે અને तज्जः संस्कारोऽन्यसंस्कार प्रतिबन्धी ॥ 50 ॥ એને કારણે ઉત્પ્પન થનાર બીજા સંસ્કારોને પણ દૂર કરે છે.અને છેવટે तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधान्निर्बीजस्समाधिः ॥ 51 ॥ એનો પણ નિરોધ થવાથી તમામ અવરોધો દૂર થવાથી નિર્બીજ સમાધિ થાય છે.
કોઈ ઉત્તુંગ શિખર પર પહોંચતા પહેલા વચ્ચે બે ચાર કઠિન ટૂંક પણ આવે .સંકલ્પબદ્ધ લક્ષ્ય હાંસલ કરવા માટે સમાધિપાદ એ ઉત્તુંગ શિખર પર પહોંચવાની પ્રથમ ટૂંક છે.
મહર્ષિ પતંજલિએ યોગસૂત્રના પ્રથમ અધ્યાય સમાધીપાદના ૫૧ સૂત્રમાં સમાધિ સુધી પહોંચવાની ઉત્તુંગ શિખર પહોંચવા માટે કેડીઓ કંડારી આપી. આગળના અધ્યાયો સાધનપદ ,વિભૂતિપાદ અને કૈવલ્યપાદ એ આગળની એવી ટૂંક છે જે લક્ષ્ય પ્રાપ્તિની દિશામાં લઇ જાય છે.
શ્રી દિનેશ માંકડનું ઈ-મેલ સંપર્ક સરનામું :- mankaddinesh1952@gmail.com
-
ઈન્દિરાઈ કટોકટીની પચાસીએ
નિસબત
ચંદુ મહેરિયા
ઈન્દિરા ગાંધીએ લાદેલી આંતરિક કટોકટીની પચાસીએ વિચારતાં મને જાણીતા મરાઠી દલિત સાહિત્યકાર દયા પવારની આત્મકથા ‘બલુત’ ના અંતમાં આલેખાયેલો એક પ્રસંગ યાદ આવે છે.
કટોકટીના એ ભયના, ડરના, દિવસોમાં લેખક દયા પવાર પણ ખૂબ ડરી ગયેલા હતા. કટોકટીમાં પકડાવાની બીકે ભૂગર્ભમાં જતા રહેલા (ન.મો.જેમ) એક કાર્યકર્તાએ દયા પવારને ટપાલમાં ‘ નિરોધ’ અને ટૂંકો પત્ર મોકલ્યો. જેમાં એ મતલબનું લખ્યું હતું કે ” તારા જેવી બીકણ કોમ ફરીથી પેદા ન થાય, એટલા માટે આ વ્યવસ્થા” દયા લખે છે કે ભૂગર્ભમાંથી આ પત્ર મોકલનાર પણ બીકણ હશે એટલે તેણે પત્રમાં ક્યાંય પોતાનું નામ લખ્યું નહોતું!
શું દલિતો અને દલિત સાહિત્યકારો ક્ટોકટીની તરફેણમાં હતા? શું કટોકટીના વિરોધીઓ કટોકટીના તરફદાર દલિતોથી એટલા રોષે ભરાયેલા હતા કે તેઓને નિરોધ મોકલી તે પેદા જ ન થાય તેવું ઈચ્છતા હતા? આ પ્રસંગ પછીના તુરતના પેરામાં દયા પવારે કટોકટીકાળનો એક બીજો પ્રસંગ વર્ણવ્યો છે. રાષ્ટ્રીય લેખક સંઘે દિલ્હીમાં સંમેલન યોજ્યું હતું વડાપ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધી પણ તેમાં હાજર રહી સંબોધન કરવાના હતા. એટલે સમજાઈ જવું જોઈએ કે આ સંમેલન કટોકટીની તરફેણમાં હતું. દયા પવારને વિમાનની ટિકિટ અને ફાઈવસ્ટાર હોટલમાં ઉતારાની વ્યવસ્થા સાથેનું નિમંત્રણ હતું. પણ? પન દયા પવારે આ નિમંત્રણ ઠુકરાવી દીધું. દયાએ લખ્યું છે, ” ફરીથી એક વાર વિમાનમાંથી નીચેની દુનિયા જોવાની તક હાથમાંથી સરી જાય છે, પરંતુ મને તેનું જરાય દુ:ખ નથી.”
દયા પવારના આ સ્મરણોની સાથે જ મને ગુજરાતનો એક પ્રસંગ પણ સાંભરે છે. ઝીણાભાઈ દરજીની પ્રેરણા અને આગ્રહથી રચાયેલા દલિત આદિવાસી બક્ષીપંચ કામદાર-કર્મચારી મંડળ(દઆબ)ના રાજકોટ અધિવેશનમાં કટોકટીની તરફેણ અને ઈન્દિરા ગાંધીના આ પગલાંનો બચાવ કરતો ઠરાવ થયો હતો.
આજે રજનીભાઈ લિખિત-સંપાદિત પુસ્તક” કટોકટી અને તેમાં ભૂમિપુત્ર-યજ્ઞ પ્રકાશનની ભૂમિકા, સરમુખત્યારી સામે લોકસંઘર્ષની ગાથા’ ના પ્રકાશન વેળા મને દયા , દઆબ અને દલિતો એક સાથે યાદ આવે છે. સમગ્ર દલિત સમાજ નહીં તો દલિત, ગરીબ , વંચિત સમાજનો મોટો હિસ્સો કટોકટીની તરફેણમાં હતો. મારે એ પણ કહેવું જોઈએ કે ગુજરાતમાં જનતા મોરચાની રચના સાથે જોડાયેલા બિનરાજકીય સંસ્થા, સંગઠનોમાં દલિતોનું લડાયક સંગઠન દલિત પેન્થર પણ હતું.કટોકટી નાગરિક અધિકારો, મૂળભૂત અધિકારો અને બંધારણે બક્ષેલી તમામ અભિવ્યક્તિની આઝાદીને છીનવનારી ઘટના હતી. રોટી સાથે આઝાદી અને આઝાદી વિનાની રોટીનું દ્વંદ્વ સતત ચાલતું રહે છે. તો શું દલિતોએ ઈન્દિરાઈ કટોકટીકાળમાં આઝાદીને બદલે રોટી પસંદ કરી હશે? વંચિતોને ગરીબોને રોટલો મળી રહે એટલે કાયમ મૂંગા મરવું પડે?. આ વલણ શું ઠીક ગણાય? એવો સવાલ મને કટોકટીની આ અર્ધવાર્ષિકીએ થાય છે. આપણી દિલી ઈચ્છા તો રોટીગર્ભ આઝાદીની છે. જો એ બેઉ મળે તો ભયોભયો. ઘોષિત અને અઘોષિત તમામ કટોકટી આપણી સામે આ સવાલ ઉભો કરે છે કે શું ગરીબોને એકલો રોટલો જ બસ છે કે રોટલો અને આઝાદી બેઉ જોઈએ છે?
આ સંપાદનમાં રજનીભાઈએ આપણને કટોકટી સંદર્ભે લખાયેલા કેટલાક પુસ્તકોનો પરિચય કારાવ્યો છે. કટોકટીમાં જેમ ગાંધી- સર્વોદય અને સંઘ- જનસંઘના પકડાયેલા કાર્યકરોનો ઈતિહાસ છે તેમ નહીં પકડાયેલાઓનો પણ ઈતિહાસ છે. જેમના વિશે આપણને લાગે કે આ તો કટોકટીમાં જેલમાં હશે પણ આવા પકડાવા જોઈતા અને છતાં ન પકડાયેલાઓ કે છૂટાઓનો પણ ઈતિહાસ છે. જે લખાવો અને તેના આરણકારણ તપાસવા બાકી છે. કટોકટીની પચાસીએ કરવા જેવા બાકી કામોની યાદીમાં એક આ પણ છે.
અમદાવાદના એક માત્ર સામ્યવાદી મેયર અને સીપી આઈ (એમ)ના આગેવાન દિનકર મહેતા કટોકટીમાં બહાર હતા. તેમણે સામ્યવાદી અને કિસાનસભાના કાર્યકર તરીકે દક્ષિણ ગુજરાતના જે ગામડાઓમાં કામ કર્યું હતું તેમાં ફરી જવાનું કટોકટી દરમિયાન કર્યું હતુ. ફલસ્વરૂપ લખાયેલું પુસ્તક તે પલટાતા ગામડાં. દિનકર મહેતાને તેમણે કિસાનસભાના કાર્યકર તરીકે જે ગામડાઓમાં કામ કર્યું હતું, તે એમની આ રિવિઝિટમાં , ફેર મુલાકાતમાં પલટાતા લાગ્યા હતા. આજે કરવાનું કામ આ છે; દિનકરભાઈને જે ગામડાઓમાં પરિવર્તન દેખાયું હતું તે કથિત વિકાસની રાજનીતિમાં ક્યાં ઉભું છે? તે વિકાસ પામ્યા છે?, વધુ સારાં બન્યા છે? કે વિલોપન પામ્યા છે? તે તપાસવાનું થવું જોઈએ.
ગુજરાતના એકના એક પુરુષોત્તમ માવળંકર અને ઉમાશંકર જોશીએ કટોકટીના વિરોધમાં સંસદમાં અને સંસદ બહાર પડ ગાજતું રાખ્યું હતુ. ઉમાશંકરે તેમના સામયિક સંસ્કૃતિને સેન્સરની તપાસમાંથી પસાર કરાવવાને બદલે તેનું પ્રકાશન બંધ રાખવાનું યોગ્ય માન્યું હતું. એટલે જેમ ભૂમિપુત્ર અને સાધનાએ સામયિકોનું પ્રકાશન ચાલુ રાખી, સેન્સરશીપને પડકારી હતી તો બીજી તરફ સંસ્કૃતિ જેવાં પણ સામયિકો હતાં જેણે પ્રકાશન થંભાવી દીધું હતુ. તેમનો પણ ઈતિહાસ લખાવો જોઈશે..
લોકસભામાં માવળંકરે અને રાજ્યસભામાં ઉમાશંકરે કટોકટીનો વિરોધ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. રાજ્યસભામાં રાષ્ટ્રપતિના સંબોધન પરના આભાર પ્રસ્તાવ પર બોલતાં ઉમાશંકરે જે ભાષણ કર્યું હતું તેનું શિર્ષક બહુ સરસ હતું: ” આપણે સૌ ઉઘાડા પડ્યા છીએ” (તા. ૦૮.૦૧.૧૯૭૬) તો સાહેબો જરા વિચારીએ. ૧૯૭૫ની ઘોષિત કે આજની ૨૦૨૬ની અઘોષિત એમ સઘળી કટોકટીમાં ના માત્ર રાજકીય પક્ષો પણ આપણે સૌ લોક, જન, જનતા, પ્રજા અને નાગરિક માત્ર ઉઘાડા પડી ગયા છીએ.
ઉમાશંકરે રાજ્યસભામાં આપેલા છેલ્લા ભાષણમાં તેમણે પ્રજાનો અંતરાત્મા તાળાકુંચીમાં હોવાનું કહ્યું હતુ. તો આ તાળાની કુંચી ક્યાં છે? ખોવાઈ ગઈ છે? કેમ ઘોષિત-અઘોષિત કટોકટી છતા આપણે, આપણો અંતરાત્મા જાગતા નથ? . તેના તાળાની કુંચી કોની પાસે છે? આ કુંચી કોઈ લઈ ગયું છે? શું આપણે આપણો અંતરાત્મા તાળાકુંચીમાં જ રહે તેમ કરવું છે? કે તાળું ખોલવું છે? તે વિશે પણ બીજી આઝાદીના એકાવનમા વરસે વિચારવાનું છે?
રજનીભાઈએ પૂર્વે કિસાન આંદોલન, જમીનનો સવાલ કે કેન્સર જેવા વિષયો પર સરસ વિશેષાંકો અને પુસ્તકો કર્યા છે. એટલે મને રજનીભાઈના કટોકટી વિશેના આજે પ્રકાશિત ગ્રંથની સામગ્રા અને ગુણવતા વિશે બહુ આશ્રર્ય થતું નથી. રજનીભાઈ તો આમ જ કરે ને વળી . રજનીભાઈ, યજ્ઞ પ્રકાશન અને ભૂમિપુત્ર પરિવારને અભિનંદન અને આનંદ.
(તા. ૨૬મી જૂન ૨૦૨૬ના રોજ પુસ્તકના પ્રકાશન સમયે બોલાયેલું, થોડા ઉમેરણો સાથે)
શ્રી ચંદુભાઈ મહેરિયાનો સંપર્ક maheriyachandu@gmail.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
-
કાશ્મીરનો પ્રવાસ અથવા સ્વર્ગનું સ્વપ્નું : પ્રકરણ ૭ તા. ૭-૧૧-૯૧

સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી ગોહિલ ‘કલાપી’
તા. ૭-૧૧-૯૧:- સવારે ઊઠ્યા. થાક ઊતરી ગયો હતો. આજ સવારના નવ અને પિસતાળીશ મિનીટે હીઝ એક્સેલન્સીને મળવા ગયા. પહેલાં એમના એડિકોંને મળ્યા. એડિકોં વાઈસરૉયને અમે આવ્યા છીએ, એ ખબર આપવા ગયા અને થોડીજ વારમાં એડિકોંની સાથે પોતે પધાર્યા. વાઈસરૉય ઘણા જ સરલ અને નમ્ર પ્રકૃતીના હશે એમ અમને આ મુલાકાત પરથી લાગ્યું. વાઈસરૉય સાહેબે “તમે ઈંગ્રેજી અભ્યાસ ક્યાં કર્યો છે? મુસાફરી ક્યારથી નીકળ્યા છો ? ક્યાં ક્યાં ગયા ? શું શું જોયું ? ક્યાં ક્યાં જવાના છો ?” એવા કૅટલાક પ્રશ્નો પૂછ્યા અને કેટલીક વાતચીત થયા પછી રાવ બહાદુરે વાઈસરૉય સાહેબને કહ્યું કે, “મને આપ નામદાર તરફથી આજ સાલમાં રાઓ બહાદુરનો ઈલકાબ મળ્યો છે અને આજ વર્ષમાં આપની સલામનો મને લાભ મળ્યો છે તેથી હું ઘણો ભાગ્યશાળી થયો છું.” પછી તુરતજ અમે વાઇસરૉય સાહેબની રજા લઇ, આ મુલાકાતમાં એમના ભલાઇ, સાદાઇ, અને માયાળુ સ્વભાવની વાતો કરતા ઉતારે ગયા.
૨. જમીને બપોરે કાશ્મીરી શાલ બનાવવાનું એક કારખાનું જોવા ગયા. આ ઉત્તમ પ્રકારની શાલની બનાવટ અમદાવાદી અથવા સુરતી કિનખાબ જેવી છે. આ બનાવટ એક બીજા શાલના વેપારી એક બીજાથી છુપી રાખે છે. આમ કરવાનું કારણ એક વેપારીને પૂછ્યું પણ સીધો જવાબ મળ્યો નહિ. ખરેખાત, આ છૂપું રાખવાની ટેવ ઘણીજ નુકસાનકર્તા છે. એથી સુધારાને તેમજ કળા કૌશલ્યને ઘણી હાનિ પહોંચે છે અને તેથી દેશ પછાત રહી જાય છે. આપણા ગિરનારી, તેમજ આબુરાજના અને વિંધ્યાચળના, વૈરાગ્યનો ડોળ કરતા, લાંબી લાંબી પીળી જટાવાળા બાવા અને એવા ઘણા માણસો કેટલાક પ્રકારની ઉત્તમ ઔષધિનો ઉપયોગ જાણતા હોય છે. કોઇ જંગલનાં પાંદડાંથી એકદમ ઘા મેળવી દે છે, કોઇક ચમત્કારી મૂળથી વાનું દરદ મટાડી દે છે, તો કોઇ સર્પનું ઝેર એક ક્ષણમાં ઉતારી દે છે. પણ આ અતિ સ્વાર્થી લોકોને તે વનસ્પતિનું નામ પૂછતાં કાંઇ કહેતા નથી અથવા એ તો મંત્રથી સારૂં થઇ ગયું એમ કહી ઠગે છે. એક માણસ આખી દુનિઆમાં પિડાતા માણસોને કેવી રીતે સારાં કરી શકે ? આ દવા જો જુદા જુદા દેશોમાં પ્રસિધ્ધ કરી હોય તો તેથી પોતાને તેમજ આખી સૃષ્ટિને કેટલો લાભ મળે ? વળી, તે માણસ મરી ગયો એટલે પૃથ્વી પરથી તેટલા જ્ઞાનનો નાશ થયો. જો આ પ્રમાણે દરેક માણસે કર્યું હોત તો માણસો આજ આ સ્થિતિમાં ક્યાંથી હોત ? અને આમ છુપા રાખનારાઓ પણ તે હુન્નર ક્યાંથી જાણતા હોય ? આવા વિચારો અને વાતો કરતાં પાછા ઉતારે આવી ચા પીધો. કાશ્મિરી પસ્મિનાની જોવા જાત પણ વખત ન હોવાથી અને તે બનાવટ સાધારણ કાપડની બનાવટ જેવીજ છે એમ અમે સાંભળ્યું હતું તેથી તે જોવા ગયા નહિ.
૩. સાંજના ચાર વાગે અમે મહારાજ ગંજ (ગંજ એટલે મારકેટ) જોવા ગયા. આ જગ્યાએ ચાંદીનાં અને ત્રાંબાંનાં વાસણ વીગેરે પરચુરણ સામાન મળે છે. આ મારકેટ ચણેલી નથી પણ એક ચોકજ છે. જમીન પર નાના મોટા ખરબચડા પથ્થર પડેલા છે જેથી કોઇ પડે તો ડાચું રંગાઇ જાય તેવું છે, તેમાં આમ તેમ આંટા માર્યા, પછી પાળા ચાલી ગામમાં ફરતાં ફરતાં જુમા મસજીદ પાસે આવી પહોંચ્યા. બુટ ઉતારી મસજીદમાં દાખલ થયા. આ મકાન ઘણું વિશાલ છે, પણ કાશ્મીરી રિવાજ પ્રમાણે મરામતની મોટી ખામી છે. આ આલીશાન બાદશાહી દબદબાવાળા મકાનમાં ત્રણ મોટા ખંડ છે. ઓરડાની વચમાં ચિનારના લાકડાના ઊંચા સ્તંભની હાર છે. એક ખંડમાં આવા છાસઠથી વધારે ફીટ લાંબા આઠ થાંભલા છે. આવા ઉંચા લાકડાના થાંભલા હજુ સુધી મેં જોયા નહોતા. આ મસજીદમાં એક સૈયદ રહેતો હતો તેણે કહ્યું કે ‘આ મકાન સિકંદર લોદીએ ચણાવેલું છે, અને એક વખત અકબરે મરામત કરાવી ત્યાર પછી કોઇએ આની સંભાળ લીધી નથી.’ મસજીદના બારણામાં બે ફારસી લેખ છે પણ અમારામાંથી કોઇને તે ભાષા આવડતી ન હતી તેથી તેમાં શું લખ્યું હતું તે જણાયું નહિ.
૪. આ મકાનની પાસે શાહ આમદાનની જારત છે તે અમે જોવા ગયા. ત્યાં પણ બૂટ ઉતારવા પડે છે. શાહ આમદાન એક મહા પુરુષ થઇ ગયેલા છે. તે જ્યાં બેસતા હતા ત્યાં એક લાકડાની ઓરડી કરેલી છે અને તેની ઉપર અને પાસે દીવાલ પર કેટલાક અરબ્બી ભાષામાં લેખ છે. આ અક્ષરો ત્રાંબાના છે એમ અમે ધાર્યું હતું પણ હાથ ફેરવી જોતાં માલમ પડ્યું કે તે રંગેલા છે.
૫. ગામની શેરીઓમાં ખડબચડા પથ્થર પડેલા છે તેથી ગાડી અથવા ગાડું ચાલી શકે તેમ નથી અને જો ચાલે તો એકનાં બે થાય. વળી રસ્તા ઘણાજ દુર્ગંધવાળા છે. તેથી નાક આડો રૂમાલ રાખી અમારે ચાલવું પડતું. તોપણ વાઈસરૉયને લીધે આ વખતે રસ્તા જરા સાફ રાખવામાં આવ્યા હતા. વાઈસરૉયને લીધે આ ગંદકીનો ખરો અનુભવ નહીં થવાથી અમે તેટલી વાતથી બિનવાકેફ રહી ગયા છીએ. ખરેખરૂં દુર્ભાગ્ય !
ક્રમશઃ
હવે પછી : પ્રકરણ ૮ તા. ૮-૧૧-૯૧
સ્રોત સૌજન્યઃ વિકિસ્રોત
-
એક સાહિત્યિક તીર્થ અને તેમાં રહેલી પુસ્તકપ્રતિમાઓ – ફ્રાન્સિસ બેકનનું જીવનચરિત્ર
આદિમુદ્રિત ગ્રંથવૈભવ
નડિયાદમાં આવેલા અનન્ય સાહિત્યતીર્થ ‘ગોવર્ધનરામ સ્મૃતિમંદિર’માં ઓગણીસમી-વીસમી સદીનાં, હિન્દી, ગુજરાતી, અંગ્રેજી તેમજ સંસ્કૃત ભાષાનાં, આશરે સવાસો વર્ષ જૂનાં અઢી હજાર જેટલાં પુસ્તકો અહીં સૂચિબદ્ધ રીતે ગોઠવાયેલાં છે, આ તમામ પુસ્તકો અને સામયિકોનું ડિજિટાઈઝેશન દિલ્હીના ‘રેખ્તા ફાઉન્ડેશન’ના સહયોગમાં થઈ રહ્યું છે. આ પુસ્તકો વેબસાઈટ પર તબક્કાવાર સુલભ બનાવાઈ રહ્યાં છે. આ આદિમુદ્રિત ગ્રંથો પૈકીનાં ગુજરાતી પુસ્તકોનો સંક્ષિપ્ત પરિચય લખાયેલો છે, જેમાં જે તે પુસ્તકની સ્થૂળ વિગતો અને સામગ્રીનો અંદાજ આવી શકે છે. આ પરિચય ‘ગોવર્ધનરામ સ્મૃતિમંદીર’માં બેસીને, એ પુસ્તકોનાં પાનાં ફેરવીને લખાયેલો છે.
‘ગોવર્ધનરામ સ્મૃતિમંદિર’ વિશેનો પરિચય લેખ આ લીન્ક પર વાંચી શકાશે.
https://webgurjari.com/2025/12/15/vintage-classic-lierature-preface/
બીરેન કોઠારી

પુસ્તક ક્રમાંક: ખ ૮૭ / ૦૦૫૪૭
પુસ્તકનું નામ: ફ્રાન્સિસ બેકનનું જીવનચરિત્ર
અંગ્રેજી પુસ્તકોના આધારે તૈયાર કરનાર : મોતીલાલ છોટાલાલ દેસાઈ
પ્રસિદ્ધ કરનાર: ગૂજરાત વર્નાક્યુલર સોસાઈટી
પ્રકાશન વર્ષ: ૧૮૯૯
કિંમત: ૧-૪-૦
પૃષ્ઠસંખ્યા: ૩૯૧
વિગત: ‘ઈંગ્લેન્ડના પ્રખ્યાત તત્ત્વજ્ઞાની અને સાક્ષર શિરોમણી’ લોર્ડ બેકનનું જીવનચરિત્ર કોઈ અમુક એક જ પુસ્તકને વળગીને નહીં, પણ જુદાં જુદાં પુસ્તકોના આધારે રચવાનું કામ ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાઈટી તરફથી આ ભાષાંતરકર્તાને સોંપવામાં આવ્યું. પુસ્તક કુલ ચૌદ પ્રકરણોમાં વહેંચાયેલું છે. લેખકે આઠેક પુસ્તકોનો આ આલેખન માટે આધાર લીધો છે.
આ પુસ્તક નીચેની લીન્ક પર વાંચી શકાશે.
https://rekhtagujarati.org/ebooks/ebooks-126
શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી
