-
મૂળભૂત અધિકાર
મોજ કર મનવા
કિશોરચંદ્ર ઠાકર
આપણે કોઇને જાણીતા ગુજરાતી હાસ્યલેખકોનાં નામ પૂછીએ તો પહેલું નામ શ્રી જ્યોતીન્દ્ર દવેનું બોલાશે અને ત્યાર પછી તરત જ બકુલ ત્રિપાઠીને યાદ કરાશે. અલબત હાસ્ય લેખક તરીકે શ્રી રમણભાઇ નીલકંઠનું નામ તો છે જ, પરંતુ તેઓ વીસરાયેલા પંડિત યુગના,તેથી સામાન્ય વાચક વર્ગને જલ્દી યાદ આવતા નથી.
બકુલ ત્રિપાઠી જેટલા પ્રમાણમાં હાસ્ય લેખક તરીકે જાણીતા છે એટલા પ્રમાણમાં તેઓ વંચાયા નથી. ઠોઠ નિશાળિયાને નામે ‘કક્કો બારખડી’ કોલમમાં ‘ગુજરાત સમાચાર’માં તેમના હાસ્ય લેખોથી તેઓ વધારે ઓળખાયા છે પરંતુ એ તો તે સમયનાં રાજકીય કે સામાજિક વાતવરણની અસરમાં લખાયા હતા. કટોકટી કાળમાં જ્યારે વર્તમાનપત્રો પર પ્રી સેસરશીપ લદાયેલી ત્યારે તેમણે તેમની કોલમનું નામ ‘નિર્બંધિકા’ રાખેલું. આ કોલમમાં સરકારની ટીકા એવી ખૂબીથી વ્યંગ સ્વરૂપે થતી કે સેન્સર અધિકારીની નજરમાંથી તે છટકી જતી. સ્વાભાવિક છે કે આજે એ લેખો ખાસ પ્રસ્તુત ન હોય. પરંતુ આ સિવાય તેમણે હાસ્ય નિબંધો પુષ્કળ લખ્યા છે, જે ‘વૈકુંઠ નથી જાવું’ , ‘વિદુષકની આંખમાં આંસુ’, ‘પરણું તો એને જ પરણું’. ‘દ્રોણાચાર્યનું સિંહાસન’ વગેરે નામે પુસ્તક રૂપે પ્રગટ થયા છે. અહીં શ્રી બકુલ ત્રિપાઠીના ૧૯૮૩ માં પ્રગટ થયેલા પુસ્તક ‘વૈંકુઠ નથી જાવું’માંથી ‘મૂળભૂત અધિકાર’ શીર્ષક હેઠળનો નિબંધ મૂક્યો છે.
મૂળભૂત અધિકાર
બકુલ ત્રિપાઠી
માનવતાને જિવાડવી હોય તો મ્યુનિસિપાલિટીઓને બિલ્ડિંગ-રૂલ્સ કડક કર્યા વિના છૂટકો નથી. કડકપણે નવા નિયમો સ્થાપવા જોઈએ કે દરેક ઘર કે ફ્લેટમાં એક બારી તો હોવી જ જોઈએ જેમાંથી સામેના ઓછામાં ઓછા એક ફ્લેટ કે ઘરમાં શું ચાલી રહ્યું છે તે જોઈ શકાય! આ વિષય પર એટલે કે ‘ધ નીડ ફોર હ્યુમન એલિમેન્ટ ઇન મોડર્ન આર્કિટેક્ચર’ પર મારે રેડિયો વાર્તાલાપ આપવા વિચાર છે. રેડિયોવાળાઓનો મારી પાસે આવો વાર્તાલાપ અપાવવાનો વિચાર નથી એટલી જ તકલીફ છે.
આજે તો શું છે કે નવા બંધાતા ફુલેટ્સની જાહેરખબરમાં લખાય છે કે ફલેટ્સ એવી રીતે બંધાશે કે “કોઈ જ ફ્લેટની સામસામી બારીઓમાંથી અંદર નજર ન પડે.”
મારી પાસે સવાલાખ રૂપિયા હોય તો પણ એ ફ્લેટ હું વસાવું નહીં. એટલે કે એમાં હું વસું નહિ. આવા ફલેટ ‘ઘર’ કહેવડાવવાને લાયક જ નથી. જે ઘરમાંથી પડોશીના ઘરમાં નજર -ન પડતી હોય એ ઘર તે કંઈ ઘર કહેવાય?
પશ્ચિમના દેશોમાં બારીમાંથી દેખાતા ‘વ્યૂ’નું-દશ્યનું–મહત્ત્વ ઘણું ગણાય છે. મકાનદલાલો હંમેશાં મકાનના ઉપલા માળની બારીએથી દેખાતાં ખેતર, ડુંગરો, બગીચા, તળાવો, શહેરની ઇમારતો વગેરેનાં દસ્યોનાં વખાણ કરતા હોય છે. મુંબઈમાં પણ ‘દરેક બાલ્કનીમાંથી દરિયો દેખાય છે’ એ વાતને ફલૅટ્સના વેચાણમાં ઘણું મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે.
પણ આ બધા તો અત્યંત ધનિકોના શોખ થયા. આપણે અમદાવાદ, વડોદરા, મહેસાણા, મોડાસા, રાજપીપળામાં દરિયો ક્યાંથી લાવવાના? હા, અમે અમદાવાદમાં એક ઘરમાં રહેલાં. એમાં સામેવાળાઓના સાતેક ઘરોની દસેક ચકલીઓ નજરે પડતી હતી, અને આખા અરબી સમુદ્ર જેટલું પાણી એમાંથી વહી જતું નજરે પડતું હતું ખરું.
મનુષ્ય માટે દર્શનીય જેને કોઈ ઉત્તમોત્તમ દશ્ય હોય તો તે છે – મનુષ્ય ! એટલે જે ઘરમાંથી બીજા ઘરમાં નજર પડતી હોય તે ઘર જ ઉત્તમ ‘વ્યૂ ‘વાળું ઘર ગણવું ઘટે. એ રીતે આપણાં જૂનાં શહેરોમાં મધ્ય વિસ્તારની અંદરના ભાગનાં બધાં જ ઘરો, અને મોટી સંખ્યામાં બંગલાઓ, ઉત્તમ વ્યૂવાળા હોય છે. આપણ પરંપરાગત વાસ્તુશાસ્ત્રમાં આ વાતને મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે કે નહીં તે મને ખબર નથી; પણ આપણાં કેટલાંક જૂનાં નગરોનાં વ્યવહારુ વાસ્તુશાસ્ત્રમાં તો આ રસિક મુદ્દો સ્વીકારાયો જ લાગે છે કે આપણું બારીમાંથી સામાવાળાની બારીમાં નજર પડવી જ જોઈએ!
આજે બંધાતાં મકાનોની વાત જુદી છે. હમણાં એક સાહિત્યકારે પ્રવચનમાં કહેલું: “આજનો માનવી અત્યંત એકલતા અનુભવે છે.” આનું કારણ મારા મતે આજનું આર્કિટેકચર છે. આજના બંગલાની રચનામાં બહારના લોકોની અંદર નજર જાય નહીં એવી પણ રચનાનો આગ્રહ રાખવામાં આવે છે. અલબત્ત બીજાઓ આપણા ઘરમાં નજર કરી શકે નહીં એવી ઇચ્છા કદાચ શક્ય ગણીએ તોય આપણે બીજાનાં ઘરમાં જોઈ શકીએ નહીં એવી કોઈ માનવીની ઈચ્છા હોય એ તો કલ્પી જ નથી શકાતું મારાથી ! મને લાગે છે મારે આર્કિટેકટ થવું જોઈતું હતું.
આ બાબતમાં આપણા દેશી જુનવાણી આર્કિટેક્ટસ ઘણા પ્રમાણિક હતા. એ જાણતા હતા કે ભઈ, બીજાઓ આપણા ઘરમાં શું ચાલે છે એ જુએય ખરા, અને આપણે એમના ઘરમાં શું ચાલે છે એ જોવાનો લહાવો મેળવવા હકદાર એ વાતેય ખરી |
તમે વિચાર તો કરો, આ વ્યવસ્થાને કારણે જીવન કેવું ફૂંફાળું બની જાય છે. ‘રંભાબેનના રસોડામાં વાંદરો ઘૂસી ગયો હતો’ એવા સમાચાર હર્ષભેર તમારાં પત્ની તમને ક્યારે આપી શકે, તમારા ઘરમાંથી રંભાબેનના રસોડામાં નજર પડતી હોય ત્યારે જ ને ?
‘કેમ કાલે કંઈ બહુ મોડે સુધી જાગેલા?’ એવો પ્રશ્ન તો બારીમાંથી કશું જોયા વિના માત્ર પ્રકાશ-વ્યવસ્થા પરથી જ જ્ઞાન મેળવીને પૂછી શકાય, પણ ‘ રમાબેન ને રમેશભાઈ વચ્ચે બહુ લડાઈ ચાલી કાલે તો કંઈ’ એવા સમાચાર પ્રસરાવવા માટે સામસામી બારીઓની ઉત્તમ વ્યવસ્થા સહાયરૂપ બની રહે છે.
આપણા દેશમાં રેડિયો અને ટેલિવિઝન તો હમણાં આવ્યાં! આપણાં ઘરોમાં દીવાલોએ કાન મૂકો તો રેડિયો, અને બારી અધખૂલી કરી સામે નજર માંડો તો ટેલિવિઝન, એ સગવડ તો સૈકાઓથી હતી. સામસામી બારીઓ એ યુવાન હૈયાં માટે આશીર્વાદરૂપ હતી. આજે તો જાણે મિલનની ઘણી તકો વધી ગઈ છે ૫ણુ એક જમાનામાં તેં સામસામી બારીઓની સગવડ એ જ સર્વસ્વ હતું, યુવાન હૈયાંઓની જેમાંથી માત્ર દૃષ્ટિઓ જ નહીં, ચિઠ્ઠીઓ પણ પસાર થઈ શકતી.
આજે હવે સામેનાં ઘરની બારીમાં નજર જ પડે નહીં એવા ફૂલેટાનો મહિમા થઈ રહ્યો છે એ આપણે હવે ક્યાં જઈ રહ્યાં છીએ એ સૂચવે છે. ‘એ સવિતાબેન, તમે ત્યાં મૂળા લો છો પણ તમારા રસોડામાં સગડી પર દૂધ ઊભરાઈ ચાલ્યું’ ‘ આવી આંખ દેખી સત્ય માહિતી પર આધારિત પરોપકારી સૂચનાઓ હવે કોણ કોને આપી શકશે ?
શ્રી કિશોરચંદ્ર ઠાકરનો સંપર્ક kishor_thaker@yahoo.in વીજાણુ ટપાલ સરનામે થઈ શકે છે.
-
પ્રાણીઓના સંરક્ષણનો સાચો ઊપાય કયો?
ફિર દેખો યારોં
બીરેન કોઠારી
માની લો કે દુનિયાના અલગ-અલગ જંગલોમાં રહેતાં હજારો પ્રાણીઓને લાવીને એક જગ્યાએ સુરક્ષિત રાખવામાં આવે. સિંહ, વાઘ, હાથી, વાંદરા, પક્ષીઓ, સરીસૃપો અને બીજી અનેક દુર્લભ પ્રજાતિઓનો એમાં સમાવેશ થાય. બહારથી અને પહેલી નજરે, નિર્દોષતાપૂર્વક જોઈએ તો સમગ્રપણે એ વન્યજીવ સંરક્ષણનું એક ભવ્ય ચિત્ર ઊભું કરે.
પણ સહેજ શાંતિથી, ઠરેલ બુદ્ધિથી વિચારીએ કે તરત સવાલ થાય: પ્રાણીઓને બચાવવાનો અર્થ તેમને તેમના પોતાના સ્થળેથી કે જંગલમાંથી કાઢીને એક જગ્યાએ ભેગાં કરવાનો છે કે તેમના જંગલને જ બચાવવાનો?
a simplified ecological network illustrating how process-based conservation differs from the species-centric, focusing on preserving .
Credits for images from PhyloPic: T. Michael Keesey (owl, flowering plant, seedling plant); Andy Wilson (tiger, deer); Yan Wong (bat); Kaija Gahm (vulture, licensed under CC BY 4.0); Gemma Martínez-Redondo (moth); Gabriela Palomo-Munoz (toucan, licensed under CC BY 4.0); Kristina Gagalova (beetle, licensed under CC BY 3.0); Mason McNair (fruiting plant); Carlo De Rito (mushroom).
સાંદર્ભિક તસવીરઃ નેટ પરથીજામનગરના વનતારા બાબતે આવી એક ચર્ચા ચાલી છે, જે આ મૂળભૂત સવાલ બાબતે વિચારવા પ્રેરે છે.
વનતારાએ ઓગસ્ટમાં જાહેરાત કરી હતી કે તે એક વર્ષ માટે પોતાને ત્યાં નવાં પ્રાણીઓની આયાત કરશે નહીં. આની સાથેસાથે પ્રાણીઓ મેળવવાની પ્રક્રિયામાં વધુ તપાસ અને દેખરેખ રાખવાની વાત પણ કરી હતી. સંસ્થાએ એમ પણ જણાવ્યું છે કે હવે તે પ્રાણીઓના કુદરતી આવાસવાળા દેશોમાં જ સંરક્ષણના કામને વધુ મહત્વ આપશે. દેખીતી રીતે આ જાહેરાતમાં કશું ખોટું ન જણાય. પણ દુનિયાભરની ૨૭ વન્યજીવ સંરક્ષણ અને પ્રાણીકલ્યાણ સંસ્થાઓને આટલું પૂરતું લાગતું નથી. ૨૨ સપ્ટેમ્બરે લખેલા એક ખુલ્લા પત્રમાં તેમણે વનતારાને પ્રાણીઓની આયાત કાયમ માટે બંધ કરવાની અપીલ કરી છે. એક વર્ષ પછી ફરી આયાત શરૂ થઈ શકે એવી શક્યતા પણ તેમને યોગ્ય લાગતી નથી.
આ માગ પાછળનું એક કારણ વનતારામાંનાં પ્રાણીઓની સંખ્યા છે. આ સંસ્થાઓના જણાવ્યા પ્રમાણે, ચાર વર્ષમાં આશરે ૬૦ હજાર જીવિત પ્રાણીઓ અને ૨,૦૦૦ જેટલી પ્રજાતિઓ અહીં લાવવામાં આવી છે. તેમાં અત્યંત દુર્લભ પ્રાણીઓ પણ સામેલ છે-જેમ કે, તાપાનુલી ઉરાંગુટાન, સ્પિક્સ મકાઉ, ગૅલાપાગોસ ઇગુઆના અને શૂબિલ.
સવાલ માત્ર આંકડાનો નથી. સવાલ એ છે કે આ પ્રાણીઓ આવ્યા ક્યાંથી? તેમણે વનતારા પાસે તમામ પ્રાણીઓની જાહેર યાદી માગી છે કે દરેક પ્રાણી ક્યાંથી આવ્યું, ક્યારે આવ્યું, ક્યાં મોકલાયું, તેના જન્મ અને મૃત્યુ વગેરેની વિગતો. ૨૦૨૫માં ભારતમાં તપાસ માટે આવેલી ‘સી.આઈ.ટી.ઈ.એસ.’(કન્વેન્શન ઓન ઈન્ટરનેશનલ ટ્રેડ ઈન એન્ડેન્જર્ડ સ્પીસીઝ ઓફ વાઈલ્ડ ફોના એન્ડ ફ્લોરા)ની ટીમે પણ વનતારામાં પહોંચેલા મોટી સંખ્યામાં સંરક્ષિત પ્રાણીઓની આયાત અંગે ચિંતાઓ વ્યક્ત કરી હતી. હવે નવેમ્બરમાં યોજાનારી તેની સ્ટેન્ડિંગ કમિટીની બેઠકમાં આ બાબતે ભારતના જવાબ પર વિચાર થવાનો છે. ‘સી.આઈ.ટી.ઈ.એસ.’ એક આંતરરાષ્ટ્રીય કરાર છે. તેનો હેતુ વન્ય પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિની પ્રજાતિઓના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારને નિયંત્રિત કરવાનો છે, જેથી આવા વેપારને કારણે તેમનું અસ્તિત્વ જોખમમાં ન મુકાય.
અલબત્ત, વનતારાએ કોઈ પણ પ્રકારના આક્ષેપોને નકારી કાઢ્યા છે અને નવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવાની જાહેરાત કરી છે. ભવિષ્યમાં પ્રાણી મેળવતાં પહેલાં ત્રણ તબક્કાની તપાસ થશે અને એક સ્વતંત્ર ગવર્નિંગ કાઉન્સિલ દેખરેખ રાખશે, એવું પણ તેણે જણાવ્યું છે. આયાતને એક વર્ષ માટે બંધ રાખવી પણ એ જ નવી વ્યવસ્થાનો ભાગ છે.
પરંતુ આ સંસ્થાઓનો મુખ્ય સવાલ બીજો છે. તેમનું કહેવું છે કે કોઈ પ્રાણીને બચાવવાની ખરેખર જરૂરિયાત હોય તો તેને બચાવવું જોઈએ. પરંતુ દુનિયાના જુદા જુદા દેશોમાંથી તેમને એક જગ્યાએ લાવવાને બદલે તેઓ જ્યાંના છે ત્યાં જ તેમને બચાવવાનું કામ વધુ યોગ્ય ન ગણાય?
ધારો કે આફ્રિકાના કોઈ દેશમાં હાથીઓ કે વાંદરાઓ માટેનું સ્થાનિક રેસ્ક્યૂ સેન્ટર સાધનો અને પૈસાની અછતનો સામનો કરી રહ્યું છે. બીજી તરફ હજારો કિલોમીટર દૂર કોઈ વિશાળ સંસ્થા પાસે પૂરતાં સાધનો છે. તો મદદનો સાચો રસ્તો કયો: પ્રાણીઓને ઉઠાવીને અહીં લઈ આવવાં કે ત્યાંની સંસ્થાને એટલી જ મજબૂત બનાવવી કે તે પોતાનાં પ્રાણીઓની સંભાળ રાખી શકે? આ ૨૭ સંસ્થાઓનો આગ્રહ બીજો વિકલ્પ પસંદ કરવાનો છે. તેઓ કહે છે કે વનતારાએ પોતાના સંસાધનો પ્રાણીઓનાં મૂળ દેશોમાં આવેલાં કુદરતી રહેઠાણના સંરક્ષણ અને સ્થાનિક રેસ્ક્યૂ સેન્ટરોને મજબૂત કરવામાં વાપરવા જોઈએ. જરૂર પડે ત્યાં પ્રાણીઓને તેમના મૂળ વિસ્તારમાં પાછા મોકલવાની શક્યતા પણ તપાસવી જોઈએ. કેમ કે, વન્ય પ્રાણી માત્ર એક જીવ નથી; તે પોતાના જંગલ, પર્યાવરણ અને દેશની કુદરતી સંપત્તિનો ભાગ છે.
પ્રાણીને બચાવીને તેને સુરક્ષિત જગ્યાએ રાખવું ક્યારેક જરૂરી હોઈ શકે. પરંતુ સંરક્ષણની આખી વ્યવસ્થા જ પ્રાણીઓને તેમના કુદરતી આવાસથી દૂર લઈ જવા પર આધારિત થઈ જાય તો પછી એને મૂળ સમસ્યાનો ઊકેલ શી રીતે માની શકાય?
જંગલો ઘટતાં જતાં હોય, કુદરતી આવાસ નાશ પામતાં હોય અને વન્યજીવોનો ગેરકાયદે વેપાર ચાલુ હોય ત્યારે સૌથી મોટી જરૂરિયાત પ્રાણીઓ માટે વધુ મોટા કેદખાનાં બનાવવાની નથી. અસલી જરૂરિયાત છે તેમનાં આવાસ જેવાં જંગલોને બચાવવાની.
વનતારા બાબતે ચાલી રહેલી ચર્ચામાં પણ સવાલ માત્ર એ નથી કે જામનગરમાં કેટલાં પ્રાણીઓ છે. સવાલ એ છે કે વન્યજીવ સંરક્ષણનું અંતિમ લક્ષ્ય શું હોવું જોઈએ: પ્રાણીઓને બચાવીને એક જગ્યાએ ભેગાં કરવાં કે એવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવી જ્યાં તેમને તેમના પોતાના જંગલમાંથી બહાર લાવવાની જરૂર જ ન પડે? આખરે સવાલ પ્રાણીઓની સંખ્યા કે સ્થળનો નથી, સંરક્ષણની સાચી દિશાનો છે. પ્રાણીઓને બચાવવાની સાથે એ કારણો પણ દૂર કરવાં જરૂરી છે, જે તેમને પોતાનાં જંગલથી દૂર કરે છે. કદાચ એ જ સાચા સંરક્ષણની શરૂઆત કહી શકાય.
‘ગુજરાતમિત્ર’માં લેખકની કૉલમ ‘ફિર દેખો યારોં’માં ૧૫- ૧૦– ૨૦૨૬ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.
શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી -
વિધવા….
જીવનની ખાટી મીઠી
નીલમ હરીશ દોશી
નેહલના મનોઆકાશમાં જાણે વીજળી પડી. આ તેનો પતિ બોલે છે ? આવું તે વિચારી જ કેમ શકે ? નેહલનું આખું યે અસ્તિત્વ ધ્રૂજી ઉઠયું. તેના પોતાના અંશનો તે નિકાલ કરે ? પતિ પત્નીના પ્રેમના પ્રતીકને આ દુનિયામાં અવતરવા જ ન દે ? ફકત એટલા માટે કે તે છોકરી છે.! આ સદીમાં યે આવું શકય છે ?
અને કારણ ફકત એટલું જ કે તેમના કુટુંબમાં બધાને પ્રથમ સંતાન છોકરો જ છે..અને તે જ હોવો જોઇએ. આ તેમના ઘરની પરંપરા છે. જે તૂટવી ન જોઇએ. નેહલ પહેલા તો બાળકની જાતિની તપાસ માટે જ તૈયાર નહોતી. પણ અંતે તેને તેમાં તો સમાધાન કરવું પડયું. સ્ત્રી સદીઓથી સમાધાન કરતી જ આવી છે ને.!
પણ ગર્ભમાં છોકરી છે તે જાણ્યા પછી ઘરમાં બધાની સાથે જયારે પતિએ પણ ગર્ભપાત માટે સાથ પૂરાવ્યો. ત્યારે તેનુ મન વિદ્રોહ કરી ઉઠયું. એક મા થઇ ને તે પોતાના ન જન્મેલ બાળકની હત્યા કરે ?દીકરી થઇને દીકરીને અવતરવા ન દે ? શા મારે ? આવો અન્યાય શા માટે ? તેને યાદ આવી ગયો એ દિવસ જયારે પોતે કોલેજમાં ભણતી હતી..ત્યારે ‘ ભ્રૂણહત્યા…એક સામાજિક સમશ્યા..’ પર નિબંધ હરિફાઇમાં પ્રથમ આવેલ અને ઇનામની સાથે સરસ સર્ટીફિકેટ મેળવેલ. આજે એ પ્રમાણપત્ર જાણે તેની મશ્કરી કરી રહ્યું હતું.
તે રડી, કકળી..ઘણી દલીલો કરી..પણ અંતે પુરુષનું હમેશનું બ્રહ્માસ્ત્ર છૂટયું. અમારા ઘરનો આ રિવાજ છે, પરંપરા છે. ને તારે તે જાળવવી જ રહી. જો તારે અમારા આ ઘરમાં રહેવું હોય તો. નહીંતર તારે માટે આ ઘરના દરવાજા ખુલ્લા છે.
અને નેહલને જ્ઞાન આવ્યું. જે ઘરને તે મારું મારું કહીને તેના માટે તૂટી મરતી હતી. તે ઘર કયારેય તેનું નહોતું..ન હોઇ શકે. પુરુષને ગમે ત્યાં સુધી તેમાં રહી શકતી તે એક આશ્રિત માત્ર છે.
અંતે એ બ્રહ્માસ્ત્ર સામે ઝૂકવાને કે તૂટવાને બદલે ગર્ભમાં રહેલ પુત્રીને બચાવવા તેણે ઘર છોડયું. તેના મા બાપે સુધ્ધાં તેને સમજાવી. તેને પાગલ ગણાવી. આવી “નાની” વાતમાં તે ઘર છોડાતું હશે ? સમાજ માટે કદાચ તે સામાન્ય. કે નાની વાત હતી. પણ નાની ગણાતી એ વાત નેહા વાત કેમે ય સ્વીકારી શકે તેમ નહોતી. તેને તો તેની ન જન્મેલ પુત્રીનો અવાજ અંદરથી સંભળાતો હતો, ‘ મા, મને અવતરવા દઇશ ને ? આ ધરતી પર ઉછરવા દઇશ ને ? મા, હું તારી વહાલી દીકરી…તું મારી રક્ષા કરીશ ને ? મા, હું તને ખૂબ વહાલ કરું છું… અને “ પાગલ “ નેહલ માતા પિતાની નાની ગણાતી વાત ન સ્વીકારી શકી.
કેટલાયે સંઘર્ષો સામે એકલે હાથે ઝઝૂમી અંતે તેણે પુત્રીને જન્મ આપ્યો. એટલું જ નહીં..એક વિધવાની જેમ જીવન વીતાવી, હીરાકણી જેવી દીકરી રત્નાને સરસ રીતે ઉછેરી તેને ડોકટર બનાવી નેહલે આત્મસંતોષનો અનુભવ કર્યો. રત્નાએ એક ડોકટર છોકરા સાથે લગ્ન કર્યા હતા. અને બંનેની મોટી હોસ્પીટલ હતી. જેમાં નેહલ પણ પોતાથી થાય તે સેવા કરતી.
આજે હોસ્પીટલમાં એક અકસ્માતનો કેસ આવ્યો હતો. નેહલ તેને જોઇને ચોંકી. પણ કંઇ બોલી નહીં. તેનું ઓપરેશન થયું અને પૂરા બે દિવસે તે ભાનમાં આવ્યો. ત્યારે તેની બાજુમાં નેહલ હતી. પેશન્ટની નજર નેહલ પર પડતા તે બોલી ઉઠયો, ‘ નેહલ,.’ હા, તે તેનો પતિ હતો. નેહલ તટસ્થતાથી તેની સામે જોઇ રહી. અને પતિની આંખનો પ્રશ્ન વાંચી તેણે શાંતિથી, પૂરી સ્વસ્થતાથી કહ્યું, ’ તમને વધુ બોલવાની મનાઇ છે. તમારું ઓપરેશન થયું છે. અને મારી દીકરીને અપયશ મળે તેવું હું નથી ઇચ્છતી.
‘ તારી…આપણી દીકરી…ડોકટર …? ’ તે તૂટક તૂટક બોલ્યો… ‘ આપણી નહીં.. મારી..મારી ફકત મારી જ દીકરી ..જે ડોકટર છે . જેણે તમારો જીવ બચાવ્યો છે. ’
‘ નેહલ, મારી ..મારી ભૂલ..મને માફ……..’ વચ્ચે જ નેહલ બોલી, ‘ મને અતીતની કોઇ વાતમાં રસ નથી. અને મને કોઇ અતીત યાદ નથી. હું એક વિધવા છું વરસોથી.’ અને તે સડસડાટ ત્યાંથી ગૌરવપૂર્વક ચાલી ગઇ.
નીલમ હરીશ દોશી : E mail: nilamhdoshi@gmail.com | બ્લોગ : પરમ સમીપે
-
વામા-વિશ્વ : મહિલા કેદીની ‘ગોલ્ડ મેડલ’ સુધીની યાત્રા
નાગારાજા કુમારી હૈદ્રાબાદના યુનિવર્સિટીના વાર્ષિક પદવીદાન સમારંભમાં જઈ ગોલ્ડ મેડલ લેશે.
આલેખનઃ અનુરાધા દેરાસરી
‘સ્નાતક અને પછી અનુસ્નાતકની ડીગ્રી મેળવવી તે મારું બાળપણનું સ્વપ્ન હતું. પરંતુ જીવનમાં સંજોગોના કારણે તે અધૂરું રહી ગયું. પરંતુ જેલમાં મહિલા કેદી તરીકે આવ્યા પછી જેલ સુપ્રીન્ટેન્ડન્ટ અને અધિકારીઓની પ્રેરણાથી હું મારી અધૂરી શૈક્ષણિક કારકિર્દી પર ફોકસ કરી શકી અને મેં બી.એ.ની ડીગ્રી મેળવી. હવે પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએશન પર મીટ માંડી રહી છું.’ આંધ્ર પ્રદેશ રાજમુટ્ટીની સેન્ટ્રલ જેલની મહિલા કેદી ડી. નાગારાજા કુમારીના આ શબ્દો છે.વાંચતા કોઈ નવલકથાનું પાનું કે, ચલચિત્રનો સીન લાગે પણ ના, આ જેલના સળિયા પાછળનું હકારાત્મક ચિત્ર છે. જેલના કેદીઓ માટે, તેમના પુર્નઃઉત્થાનની યોજનાઓમાં અધૂરું શિક્ષણ કાર્ય પૂરું કરવું તે એક યોજના માની એક છે.
પુરુષ જેલના કેદીઓ માટે ૧૯૯૪ સુધી આ યોજના શરૂ કરવામાં આવી છે. ૨૦૨૪ સુધીમાં ૨૫ બેચોમાં શૈક્ષણિક કાર્ય થયું છે. જેમાંથી ૨૪૨ પુરુષ કેદીઓએ ફાયનલ એકઝામ પાસ કરી સ્નાતકની ડીગ્રી મેળવી છે.
૨૦૦૮ થી મહિલા કેદીઓ માટે જેલમાં રહીને, તેમની અધૂરી શૈક્ષણિક કારકીર્દી પૂરી કરવાની તકો આપવામાં આવી. અત્યાર સુધીમાં ૧૦ બેચો થઈ છે. જુદી જુદી મહિલા સેન્ટ્રલ જેલમાં. જેમાં દસમા ધોરણથી શરૂ કરીને, એમબીએ સુધીની ડીગ્રી મહિલા કેદીઓએ મેળવી છે. જેમાં ૩૨ મહિલાઓએ બી.એ. ફાઇનલની પરીક્ષા આપી સ્નાતકની ડીગ્રી મેળવી છે.
તેમાં ઉપર જમાવેલ રાજામુટ્ટી શહેરની રાજામહેન્દ્રવરમ જેલની મહિલા કેદી નાગારાજા કુમારીએ તેનો બીએ ડીગ્રીનો કોર્સ પૂરો કરી બીએની ડીગ્રી મેળવી છે.
આ મહિલા કેદી ડી. નાગારાજા કુમારીની બી.એ.ની ડીગ્રીની વિશિષ્ટતા એ છે કે તેઓ જેલમાં રહીને ભણ્યા તેટલું જ નહીં પરંતુ ડીગ્રીના છેલ્લા વર્ષમાં તેમની બેચમાં ગોલ્ડ મેડલ મેળવ્યો છે. આ ઘટના વિચારતા કરી મૂકે. ડી. નાગારાજા કુમારીની આ ઉપલબ્ધિ અંગેની જાણકારી મેળવવાની અને જેલમાં કેદીઓ કેવી રીતે ભણે છે તે જાણવાની.
જ્યાં સતત નકારાત્મક વાતાવરણ હોય, તેમાં માનસિક સ્થિતિસ્થાપકતા જાળવી ભણવું અને પાછું ગોલ્ડ મેડલ મેળવવો તે જીવનની પરાકાષ્ટા જ ગણાય અને સંજોગોની વિચિત્રતા. સિક્કાની એક બાજુ નકારાત્મક છે તો બીજી બાજુ જબરજસ્ત હકારાત્મકતા છે.
આંધ્ર પ્રદેશની રાજા મહેન્દ્રવરમ સેન્ટ્રલ જેલની મહિલા કેદી ડી. નાગારાજા કુમારીની કહાની શરૂ થાય છે. ૨૦૨૦ થી. ૨૦૨૦માં નાગારાજા કુમારીને તેના નણંદનું ખૂન કરવા બદલ આજીવન કેદી તરીકે સેન્ટ્રલ જેલમાં ભરતી કરવામાં આવી.
શરૂઆતના પાંચ વર્ષ નાગારાજા કુમારીના ખૂબ અસ્તવ્યસ્ત રહ્યા, પરંતુ કહેવાય છે ને કે જ્ઞાનને કોઇ સીમાડા નડતા નથી. તેમ નાગારાજા કુમારીએ કેદીએ શિક્ષણ પુરું કરી શકે તે પુર્નઃઉત્થાનની યોજના વિષે જાણ્યું અને તેણીને પોતાનું બાળપણનું સ્વપ્ન સ્નાતક ડીગ્રી મેળવવાનું યાદ આવ્યું અને તેણે આ રસ્તે આગળ વધવાનો વિચાર કર્યો.
પરંતુ આ તો જેલ !
કોર્સની ફી, ચોપડીઓ, કોચિંગ વગેરે વગેરે કયાંથી મેળવવું ? તે કેવી રીતે મેળવી શકાય ? પાંચ વર્ષથી જેલમાં રહીને આત્મવિશ્વાસ ઘટી ગયો હતો. મનની સ્થિતિસ્થાપકતા જેલના વાતાવરણને લીધે ઘણી ઘટી ગઈ હતી. જેલના મહિલા સુપ્રિન્ટેનડન્ટને નાગારાજા કુમારીના વિચારોની અને અસમંજસ માનસની ખબર પડી. તેઓએ તેણીને બોલાવીને આગળ બીએની ડીગ્રી અંગે ભણવાની પ્રેરણા આપી.
આ માટે નાગારાજાકુમારીને આત્મવિશ્વાસ અને એકાગ્રતા તેમજ સ્થિર માનસિકતાની જરૂર હતી. આ માટે નાગારાજાકુમારીએ મહિલા કેદીઓ માટે ચાલતી બીજી પુર્નઃઉત્થાન યોજના સીલાઈ કામ અને પેન્ટિંગ શરૂ કર્યા. આ કરવાથી તેનામાં આગળ ભણવાનો આત્મવિશ્વાસ એકાગ્રતા અને સ્થિરતા આવ્યા. બાકી જેલના વાતાવરણમાં ભણવું ખૂબ મુશ્કેલ હોય છે. આ સાથે જેલના મહિલા સુપ્રિનટેન્ડન્ટે બીજી વાંચવાની વગેરે સવલતો પણ કરી દીધી.
અને શરૂ થઈ નાગારાજાકુમારીની શૈક્ષણિક યાત્રા.
આ અસામાન્ય સંજોગોમાં ભણવાનું હતું, તે પણ જેલમાં રહીને પરંતુ નાગારાજાકુમારીની શૈક્ષણિક અભિલાષાએ તે પડકાર પણ ઝીલ્યો.
જેલના મહિલા કેદીઓ માટે ખાસ જેલના એક રૂમમાં વિષયવાર શિક્ષકોની વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે. શિક્ષક્ષણના વર્ષ પ્રમાણે નાગારાજાકુમારીએ રાજામુટ્રી શહેરની આંબેડકર ઓપન યુનિવર્સિટીમાં બી.એ.ની ડીગ્રીના વર્ષમાં એડમિશન લીધુ. (આંબેડકર યુનિવર્સિટી અને રાજામહેન્દ્ર સેન્ટ્રલ જેલનો મહિલા કેદીઓ એક્ટર્નલ ભણી શકે તે માટે એમઓયુ થયેલો છે.)
હવે પ્રશ્ન આવે મહિલા કેદીઓ નાગારાજાકુમારી વગેરેની ફી કયાંથી આપવી ? તો આ ફી જેલના વેલફેર ફંડમાંથી અને નાગારાજાકુમારીએ જેલમાં જે ટેલરિંગ કામ કર્યું હોય તેમાંથી આપવામાં આવી.
નાગારાજાકુમારીને આ બી.એ.ની ડીગ્રી માટે પુસ્તકોની જરૂર પડે. તો મોટી મોટી સેન્ટ્રલ જેલોમાં તેમની લાયબ્રેરી હોય છે જેમાં શૈક્ષણિક, આધ્યાત્મિક, સાહિત્યના સરળ પુસ્તકો આવેલા હોય છે. (જો લાયબ્રેરી ના શક્ય હોય તો ઉપરના પુસ્તકોની જરૂર સગવડ હોય છે. હવે તો ડિજીટલ ફેસિલિટી પણ આપવામાં આવે છે.) ડી. નાગારાજાકુમારીએ બીએની ત્રણે વર્ષના પુસ્તકો સેન્ટ્રલ જેલમાંથી લઈને વાંચ્યા. જે તેના વિષયના પુસ્તકો ઉપલબ્ધ હતા નહીં તેની મહિલા સુપ્રિટેન્ડન્ટે વ્યવસ્થા કરી આપી.
ડી. નાગાકુમારી જણાવે છે કે, મારે માટે ઘણું મુશ્કેલ કામ હતું. પરંતુ હું મારા જેલની કોટડીમાં એક ખૂણામાં જઈને વાંચતી. મારી અંદરની અદમ્ય ઈચ્છા અને જ્ઞાનપીપાસા હતી એટલે હું આ પડકાર ઝીલી શકી. મેં દૃઢપણે નક્કી જ કર્યું હતું કે, હું મારું બાળપણનું સ્વપ્ન પૂરું કરીશ. મને જેલમાં અધિકારીગણ અને સુપ્રિન્ટેન્ડન્ટ બહેને ઘણી સગવડ આપી. જે પુસ્તકો અમારી લાયબ્રેરીમાં નથી મળતા તે જેલની બીજી લાયબ્રેરીમાંથી મંગાવાયા છે. આમ ડીગ્રી મેળવવાનું મારું સ્વપ્ન પુરું થયું.’
મહિલા કેદીઓની મોટાભાગની પરીક્ષાઓ જેલમાં જ નિયુક્ત અધિકારીઓની નિગરાનીમાં લેવાય છે. જો ખૂબ જરૂરી હોય તો એક ઓફિસરના એસ્કૉટ સાથે બહાર આપવા લઈ જવાય છે. ડી. નાગારાજાકુમારીએ પણ પરીક્ષા આપી અને સૌથી પરાકાષ્ટા ત્યાં આવી જ્યારે,
ડી. નાગારાજાકુમારીએ છેલ્લા વર્ષમાં તેની બેચમાં ફલાઇંગ કર્લસ સાથે ગોલ્ડ મેડલ મેળવ્યો.‘વોટ અ આયર્ની ઓફ ફેથ’ ! એક બાજુ જેલ અને બીજી બાજુ ગોલ્ડ મેડલ.
ડી. નાગારાજાકુમારી હૈદ્રાબાદમાં આંબેડકર યુનિવર્સિટીના વાર્ષિક પદવી સમારંભ (કોનવોકેશન)માં જશે અને ‘ગોલ્ડ મેડલ’ લેશે. આ પરવાનગી જેલ તરફથી આપવામાં આવી છે. રાજામુટ્ટી શહેરની સેન્ટ્રલ જેલનું ગૌરવ છે એમ મહિલા સુપ્રિન્ટેન્ડન્ટનું કહેવું છે. આગળ તે પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએશન કરવા માગે છે.
બ્રેવો ડી. નાગારાજાકુમારી ! જીવનમાં પુર્નઃઉત્થાન કરો તેવી શુભેચ્છાઓ.
-
શું રાજ્યપાલનું પદ અપ્રસ્તુત થઈ ગયું છે?
નિસબત
ચંદુ મહેરિયા
આર.વેંકટરમણ(૧૯૧૦-૨૦૦૯) ભારતના આઠમા રાષ્ટ્રપતિ હતા. ૨૫.૦૭.૧૯૮૭થી ૨૫.૭.૧૯૯૨ના તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન લગભગ સાડા ત્રણ દાયકા પહેલાં, ૧૯૯૧માં, તેમણે તત્કાલીન વડાપ્રધાન ચંદ્રશેખરને સંસદ અને રાજ્યોના વિધાનગૃહો સમક્ષના રાષ્ટ્રપતિ કે રાજ્યપાલના અભિભાષણની પ્રથા બંધ કરવા ભલામણ કરી હતી. તેમના મતે આ પ્રથા બ્રિટિશકાળનો નકામી ઔપચારિકતાનો વારસો છે. આ વિચારનું તે સમયની તમિલનાડુ સરકારે પણ સમર્થન કર્યું હતું.
બંધારણના અનુચ્છેદ ૮૭ અને ૧૭૬ અનુસાર રાષ્ટ્રપતિ અને રાજ્યપાલોને સરકારની નીતિ, યોજનાઓ અને સિધ્ધિઓ અંગે ભાષણ આપવાનું હોય છે. એટલે વેંકટરમણની ભલામણ માટે બંધારણ સુધારો કરવો પડે. જોકે આ ભલામણ માત્ર એક ભલામણ જ બની રહી અને તેનો આજદિન સુધી અમલ થયો નથી. હા, આ વિચાર અંગે અવારનવાર ઉહાપોહ થતો રહે છે.
આ વરસે થયેલી વિધાનસભા ચૂંટણીઓ પૂર્વેની સરકારના તમિલનાડુ વિધાનસભાના સત્રારંભે રાજ્યપાલ ઓ.રવિએ તેમનું ચૂંટાયેલી સરકારના મંત્રીમંડળે તૈયાર કરેલું ભાષણ વાંચવાનો ઈન્કાર કર્યો હતો. તેઓ છેલ્લા ત્રણ વરસથી વિધાનસભામાં તો આવે છે પરંતુ તેમનું ભાષણ રજૂ કરતા નથી. કેરળના રાજ્યપાલો ત્યાંની ડાબેરી સરકારની કેબિનેટે સ્વીકૃત કરેલા ભાષણમાં સુધારા કરતા હતા. જે કોઈ પણ રીતે સ્વીકાર્ય અને બંધારણીય નહોતા. ૨૦૨૬માં કેરળના રાજ્યપાલ રાજેન્દ્ર આર્લેકરે કેરળ સરકારને કેન્દ્રની નીતિઓના કારણે કેવી નાણાંકીય મુશ્કેલીઓ વેઠવી પડે છે તે ભાગ વાંચ્યો નહોતો. રાજ્યપાલનો આ વ્યવહાર ન માત્ર અનુચિત હતો રાજકીય પણ હતો. રાજ્યપાલોના આ પ્રકારના વર્તનથી રાજભવનો અને વિપક્ષી રાજ્ય સરકારો વચ્ચે ટકરામણો થાય છે અને આ બંધારણીય હોદ્દો ન માત્ર વગોવાય છે તેની પ્રસ્તુતતા સામે પ્રશ્નાર્થો ઉભા થાય છે.
રાજ્યપાલ બંધારણીય રીતે રાજ્યના વડા છે. તેમના નામે અને તેમની સહીથી રાજ્યનો વહીવટ થાય છે. આ પદ પરંપરા, ગરિમા અને કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધોનો સેતુનું પ્રતીક છે. સંવિધાનના આર્ટિકલ ૧૫૭માં રાજ્યપાલના પદ માટે ૩૫ વરસ કરતાં વધુ વય, ભારતના નાગરિક અને રાજ્ય વિધાનસભાના સભ્ય ચૂંટાવાની લાયકાત જેવી લાયકાતોની જોગવાઈ છે. પરંતુ આઝાદીના આરંભથી જ આ પદ રાજકીય સંન્યસ્ત કે નિવૃતિ લીધેલ રાજનેતાઓ, નિવૃત અધિકારીઓ અને સરકારોના પ્રીતિપાત્ર લોકો માટે અનામત રહ્યું છે.
ગવર્નર બંધારણ મુજબ રાજ્યના પ્રધાનમંડળની સલાહ મુજબ કામ કરવા બંધાયેલા છે. તેમનું કર્તવ્ય છે કે તેઓ બંધારણીય મર્યાદાઓ સ્વીકારીને કામ કરે. તે બંધારણના પ્રહરી કે સંરક્ષકની ભૂમિકામાં છે. ૧૯૬૭ સુધી ભારતમાં એક પક્ષ પ્રભાવ પ્રથા જોવા મળતી હતી. આજની ભાષામાં કેન્દ્ર અને રાજ્યોમાં કોંગ્રેસની ડબલ એન્જિન સરકારો હતી. એટલે રાજ્ય સરકારો સાથે રાજ્યપાલો સુમેળથી કામ કરતા હતા અને કોઈ વિવાદ થતા નહોતા. પરંતુ ૧૯૬૭ પછી ઘણાં રાજ્યોમાં વિપક્ષી સરકારો ચૂંટાતા રાજ્યપાલોએ તેમની બંધારણના પ્રહરીની ભૂમિકામાંથી કેન્દ્ર સરકારના કે કેન્દ્રના સત્તાપક્ષના હિતોના સંરક્ષકની ભૂમિકા ભજવવા માંડી હતી. જે આજદિન સુધી અટકી નથી. કેન્દ્રમાં સત્તા પરિવર્તન થતાં કેટલાક અપવાદો સિવાય રાજ્યોમાં રાજ્યપાલો પણ બદલાય છે અને કેન્દ્ર તેના ગમતા માણસોને રાજ્યપાલ બનાવે છે. જે રાજ્યોમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન દાખલ કરવા કામ લાગે છે.
જ્યારે કેન્દ્ર કે રાજ્યમાં ચૂંટણી પછી કોઈ પક્ષને સ્પષ્ટ બહુમતી મળે ત્યારે બંધારણીય વડા તરીકે રાષ્ટ્રપતિ કે રાજ્યપાલોની કોઈ ભૂમિકા રહેતી નથી અને તેઓ સ્પષ્ટ બહુમતી ધરાવતા પક્ષના નેતાને વડાપ્રધાન કે મુખ્ય મંત્રી નિયુક્ત કરે છે. પરંતુ જ્યારે કોઈ એક પક્ષને બહુમતી ન મળે ત્યારે રાષ્ટ્રપતિ અને રાજ્યપાલની ભૂમિકા કસોટી પર ચઢે છે. આ સ્થિતિમાં શું કરવું જોઈએ તે અંગે બંધારણ મૌન છે. પરંતુ અદાલતી ચુકાદાઓ અને પરંપરા પ્રમાણે તો સૌથી મોટા પક્ષને સરકાર રચવા આમંત્રણ આપવું જોઈએ.આ પક્ષ કે નેતા પાસે બહુમતી છે કે નહીં તે લોકસભા કે વિધાનસભામાં સ્પષ્ટ થવું જોઈએ. વડાપ્રધાન કે મુખ્યમંત્રીની બહુમતીની પરીક્ષા કરવાનું સ્થળ રાષ્ટ્રપતિભવન કે રાજભવન ન હોઈ શકે.
ત્રિશંકુ કે સ્પષ્ટ બહુમતીના અભાવમાં કેવો બંધારણીય વિવેક દર્શાવવાનો હોય તેના પણ ઉદાહરણો આપણે ત્યાં જોવા મળે છે. ૧૯૯૬માં ત્રિશંકુ લોકસભાની સ્થિતિમાં તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ શંકરદયાલ શર્માએ સૌથી મોટા પક્ષના નેતા તરીકે બીજેપીના અટલ બિહારી વાજપાઈને સરકાર રચવા નિમંત્રણ આપ્યું હતું અને વડાપ્રધાન તરીકે શપથ લેવડાવ્યા હતા. વાજપાઈ પાસે લોકસભામાં બહુમતી નહોતી ત્યારે બીજેપી નેત્રી (હવે દિવંગત) સુષ્મા સ્વારાજે લાળા ચાવ્યા હતા કે એકવાર સરકાર રચવાનું નિમંત્રણ મળવા દો પછી જુઓ સાંસદો ઉંદરની જેમ અમારી તરફેણમાં દોડ્યા આવશે. પરંતુ એમ થયું નહીં અને વાજપાઈ સરકાર બહુમતી પુરવાર કરી શકી નહીં.
૧૯૯૮ના ચૂંટણી પરિણામોમાં જ્યારે બીજેપી ૨૭૨ના બહુમતી આંકથી દૂર રહી પરંતુ સૌથી મોટા પક્ષ તરીકે ઉભરી ત્યારે તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ કે.આર નારાયણે તેમના પુરાગામી કરતાં જુદી ભૂમિકા લીધા હતી તેમણે ૨૭૨ લોકસભા સભ્યોના સમર્થન પત્રો પછી જ સરકારની રચના કરી હતી. આ બે રાષ્ટ્રપતિઓની ભૂમિકા કે મોડેલ અંગે રાજ્યોમાં થયેલા અમલ વિશે વિચારીએ તો શું જાણવા મળે છે? ઉત્તરપ્રદેશમાં જગદમ્બિકા પાલ, મહારાષ્ટ્રમાં દેવેન્દ્ર ફડનવીસ અને કર્ણાટકમાં યેદુરિપ્પા ને બહુમતી ચકાસણી કે પક્ષની સંમતિ વિના સત્તાસ્થાને બેસાડવાના ગવર્નરના નિર્ણયનો બૂરો અંજામ આવ્યો હતો.તેનાથી ધારાસભ્યોના ખરીદવેચાણને પ્રોત્સાહન મળી શકે છે. તમિલનાડુમાં એકટર વિજ્ય જોસેફને બહુમતીમાં થોડી બેઠકો ખૂટતી હતી તો મુખ્યમંત્રી બનાવવામાં રાજ્યપાલે વિલંબ કર્યો અને સમર્થન પત્રો માંગ્યા તો રાજ્યપાલ પર ટીકાની ઝડીઓ વરસી હતી.
તમામ રાજ્યપાલો સત્તાપક્ષની ઈચ્છા મુજબ જ વર્તતા હોય ને નઠારા જ હોય તેવું પણ નથી. બહુ થોડા રાજ્યપાલો તેમની સત્તાની ઉપરવટ જઈને વર્ત્યા છે. વિપક્ષી રાજ્યોમાં વિધાનસભાએ પસાર કરેલા વિધેયકોની મંજૂરી પર રાજ્યપાલો અક્ષમ્ય વિલંબ કરે છે અને ચૂંટાયેલી સરકારોના કામમાં અડચણો નાંખે છે તે બરાબર પરંતુ જ્યારે આ મુદ્દો સર્વોચ્ચ અદાલત સમક્ષ આવ્યો ત્યારે તેણે રાજ્યપાલોને ટપાર્યા જરૂર પરંતુ કોર્ટ પોતાની સત્તામર્યાદામાં રહીને વિધેયકો મંજૂર કરવાની સમયમર્યાદા બાંધવાથી દૂર રહી હતી.
વિપક્ષોશાસિત રાજ્યોના ગવર્નરો જ્યારે સત્તાપક્ષશાસિત રાજ્યોના ગવર્નરો બને છે ત્યારે કેવા ડાહ્યા ડમરા થઈ જાય છે તે પણ આપણે જોયું છે કે જોઈ રહ્યા છીએ. એટલે રાજ્યપાલોની ભૂમિકા સાવ જ બંધારણની મર્યાદામાં રહી છે તેવું નથી તેઓ બંધારણીય વિવેકને બહાને મર્યાદાહીન પણ થયા છે. વેંકટરમણે રાજયપાલો પાસે રાજ્યસરકારોના માઉથપીસ તરીકે કામ કરવા સિવાયનો કોઈ વિકલ્પ નથી એમ કહ્યું હતું. સરોજિની નાયડુએ રાજ્યપાલોને સોના પિંજરમાં કેદ પંખી સાથે સરખાવ્યા હતા. એટલે આ બે સિવાયની તેમની કોઈ ત્રીજી પસંદગી ન હોઈ શકે તે માનીને રાજ્યપાલો પરંપરા અને બંધારણને ધ્યાનમાં રાખે તો ગંગા નાહ્યા.
શ્રી ચંદુભાઈ મહેરિયાનો સંપર્ક maheriyachandu@gmail.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
-
દશેરા
ભારત એટલે પાંચ હજાર વર્ષો કરતાં પણ વધુ જૂની સંસ્કૃતિ. આને લીધે એની પાસે ભવ્ય વારસો છે વેદ, પુરાણો, મહાકાવ્યો અને ભાષ્યનો. ઋષિ મુનિઓએ એમનાં તપ અને સંશોધન દ્વારા લોકોને અલભ્ય જ્ઞાન આપ્યું છે જે આજે ટેક્નોલોજીના યુગમાં પણ અચરજ પમાડે છે. ઋતુ અને કાળ મુજબ લોકોને સમૂહમાં રહેવા ધર્મને સહારે ઘણા તહેવારોનું આયોજન થયું છે જે આજે પણ સુસંગત છે.
માહિતી અને તર્કસંગત વાતો પરથી ઉજવાતા તહેવારો હવે ટેક્નોલોજી દ્વારા વધુ સુસજ્જ બન્યા છે. એના વિશે વૈજ્ઞાનિક અને તે સમયની સામાજિક પરિસ્થિતિનું જ્ઞાન વિચારસરણી અને ઉજવણી રસપ્રદ બનાવે છે.આ તહેવારો વિશે વિવિધ વાતો ભેગી કરી ભારતના તહેવારોની ‘ઉજવણી સંસ્કૃતિ સહ’ શીર્ષક હેઠળ સુશ્રી માયાબહેન દેસાઈની કલમે એક હારમાળા વબ ગુર્જરી પર રજૂ કરવાનું આયોજન કરેલ છે. જેથી તહેવારોનાં સાંસ્કૃતિક મૂળની નજદીક જઈને ભારતીય હોવાનો ગર્વ કાયમ રાખી શકાય.
આ લેખમાળા દ્વારા વેબ ગુર્જરીના સક્રિય સહયોગીઓમાં સુશ્રી માયાબહેન દેસાઈ જોડાય છે તે પ્રસંગે આપણે તેમનો સહર્ષ આવકાર કરીએ.જ્યારે ક્યારે કોઈ પણ મહત્વનો તહેવાર હશે એ પ્રસંગે આ લેખમાળાનો એ તહેવાર વિશેનો લેખ પ્રકાશિત કરીશું. શરૂઆત, દશેરા પરના લેખથી આજે કરીશું.સંપાદક મંડળ, વેબ ગુર્જરી
માયા દેસાઈઆમ તો ગણેશ વિસર્જન બાદ જ તહેવારો છડી પોકારે એટલે ભારત હોય કે પરદેશ, એક જુદી જ લહેરખી મનમાં ફરી વળે અને રોજિંદા જીવનમાં ઉદ્દીપકનું કામ કરે. તરત જ આવતાં શ્રાદ્ધ પક્ષમાં પિતૃઓને તર્પણ આપી મન શક્તિની આરાધના તરફ વળતું જાય. નવ દિવસ મા શક્તિના નવ અવતાર વિશે જાણીને સંસ્કૃતિ તરફ અહોભાવ જાગે. હજારો વર્ષ પહેલાં લખાયેલા વર્ણન, શ્લોક, ભજન, આરતી અને માહાત્મ્ય વિશે વાંચતા અનેક અણજાણી વાતો હાલની આધુનિક ટેક્નોલોજી થકી જાણવા મળે ત્યારે મન એક અનેરી કૃતજ્ઞતા અનુભવે આપણાં ઋષિઓ પ્રતિ.
નવનો સૂચક આંકડો ધરાવતી નવરાત્રી જીવનનાં નવ રંગ દર્શાવે છે.. કલ્પના, વૈરાગ્ય, ભ્રાંતિ, સદ્ વિચાર, ધૈર્ય, ક્ષમા, અસદ્વિચાર, સ્મરણ, ચંચળતા. માનવ જીવનની નવ અવસ્થાઓ: ઉદરની નિરાકાર અવસ્થા, રૂપાવસ્થા, ગર્ભાવસ્થા, જન્મ, બાળપણ, કુમારાવસ્થા, તારુણ્ય, પ્રૌઢત્વ, વૃદ્ધાવસ્થા, મૃત્યુ. નવ પ્રકારની ભક્તિ : શ્રવણ, સ્મરણ, કીર્તન, આત્મ નિવેદન , વંદન, પાદપૂર્તિ,અર્ચન, સખ્ય, દાસ્ય.માનવશરીરમાં નવ કોશ : શબ્દમય, વિજ્ઞાનમય, અન્નમય, આકાશમય, આનંદમય, મનોમય, પ્રાણમય, પ્રકાશમય, જ્ઞાનમય.
જપમાળાના એકસો આઠ મણકાની પાછળ પણ આ નવ સંખ્યા જોડાયેલી છે.
નવરાત્રી બાદ આવતો વિજયા દશમીનો તહેવાર પણ ઘણી મહત્તા ધરાવે છે. હિંદુઓ માટે એક મોટો તહેવાર ગણાતો આ તહેવાર દશેરા તરીકે સમગ્ર ભારતમાં ઉમંગથી ઊજવાય છે.વર્ષમાં ચાર નવરાત્રી હોવાનું સર્વ વિદિત છે પણ દશેરા એક જ વાર આસો સુદ દશમના દિવસે હોય છે. કોઈ તિથિ મૂહુર્ત ન જોવા હોય ત્યારે દશેરાનો દિવસ શુભ માની કાર્ય કરાય છે. સાડા ત્રણ શુભ મૂહુર્તમાંથી દશેરા એક છે. આમાં બીજાં અઢી એટલે ગુડી પડવો, અક્ષય તૃતીયા અને બેસતાં વર્ષનો અડધો દિવસ. વિજયા દશમી એટલે વિજયની ખાત્રી આપતો દિવસ.
દશેરા એ વિજયનો ઉત્સવ છે જેમાં પરાક્રમ અને પૌરુષનો સમાવેશ છે. સમાજના ચારે વર્ણ આ તહેવાર ઉજવવા સાથે આવે છે. સરસ્વતીની પૂજા થાય છે તો શસ્ત્રોનું પૂજન થાય છે. પૌરાણિક કથા પ્રમાણે રામ રાવણ સાથે યુદ્ધ બાદ લક્ષ્મણ અને સીતા સહિત અયોધ્યા પરત ફર્યા એ દશેરા.રામે પિતાને આપેલ વચન પ્રમાણે ચૌદ વર્ષનાં વનવાસનો અંત પણ હતો તેથી અયોધ્યામાં અનેરો આનંદ હતો જે અદ્ભુત રીતે ઉજવાયો. આ ઉત્તર ભારતની પરંપરા જ્યાં રામલીલા ઉલ્લાસથી મનાવાય છે તો દક્ષિણ ભારતમાં મા શક્તિના અસુર પર વિજય તરીકે આ દિવસની મહત્તા.
પાંડવોએ વનવાસ બાદ એક વર્ષ અજ્ઞાતવાસ ભોગવવા વિરાટ રાજાને ત્યાં જવાનું નક્કી કર્યું ત્યારે ઓળખ છુપાવવા પોતાના શસ્ત્રો શમી વૃક્ષમાં છુપાવ્યા હતા. અજ્ઞાતવાસ બાદ એ શસ્ત્રો પાછાં લીધાં એ પણ દશેરાનો દિવસ. શસ્ત્રોની રક્ષા કરવા બદલ તેમણે શમી વૃક્ષની પૂજા કરી આભાર માન્યો. આમ વિજયને દર્શાવતો દિવસ એટલે વિજયા દશમી. આજે પણ દશેરાને દિવસે ઘણી જગ્યાએ સીમોલ્લંઘન તરીકે ગામની બહાર શમી વૃક્ષની પૂજા કરવામાં આવે છે. પૂજા કરતી વખતે આ શ્લોક બોલાય છે:
।। શમી શમયતે પાપં શમી લોહિતકંટકા
ધારિણ્યર્જુનબાણાનામ્ રામસ્ય પ્રિયવાદિની
કરિષ્યમાણયાત્રાયાં યથાકાલ સુખમ્ મયા
તત્ર નિર્વિઘ્નકર્ત્રી ત્વં ભવ શ્રીરામપૂજિતે ।।અર્થ : શમી પાપનો નાશ કરે છે, એનાં કાંટા ગુલાબી હોય છે. શમી શ્રીરામનું પ્રિય અને અર્જુનના બાણને ધારણ કરનારું છે. હે શમી, શ્રીરામે તારી પૂજા કરી છે. હું જ્યારે વિજય યાત્રાએનીકળું ત્યારે મારી યાત્રા નિર્વિઘ્ન અને સુખકારક કરજે. શમીવૃક્ષ એટલે એ વૃક્ષ જેને વંદન કરી રામે લંકા તરફ પ્રયાણ કર્યું, વનવાસ દરમિયાન એક વિશાળ શમીવૃક્ષ નીચે જ પંચવટીમાં વસવાટ કર્યો હતો.
પ્રાચીન કાળમાં શૂરવીર રાજાઓ આ દિવસે બીજાં રાજ્ય જીતવા પોતાના રાજયની સીમા ઓળંગી પ્રયાણ કરતા તેથી આ દિવસ સીમોલ્લંઘન તરીકે પણ ઓળખાય છે. પેશવા કાળમાં પણ દશેરાનો દબદબો હતો. બાજીરાવ પેશવા આ દિવસે સીમોલ્લંઘન માટે નીકળતા. અનેક કિલ્લાઓમાં શિરમોર એવા પ્રતાપગઢમાં મા ભવાનીનો ઉત્સવ મનાવવાની શરૂઆત છત્રપતિ શિવાજીએ દશેરાથી કરી હતી.
ઘણાં વર્ષો પહેલાં વરતંતૂ નામના એક વિદ્વાન ઋષિ હતા જેમની પાસે ભણવા ખૂબ વિદ્યાર્થીઓ આવતા જે આગળ વધી ખૂબ નામના મેળવતા. એ જમાનામાં કોઈ ફી કે વળતર નહોતાં. ગુરુકુળમાં વિદ્યાર્થી શિક્ષણ પૂરું થાય એટલે ગુરુદક્ષિણા આપતા. આ ઋષિને કૌત્સ નામનો એક શિષ્ય શિક્ષણ પૂરું કરી ચૂક્યો હતો તેથી ઋષિએ એને ઘરે જવાની સંમતિ આપી. કૌત્સે ગુરુને પૂછ્યું, ” ગુરુવર, હું આપને શું આપું ગુરુદક્ષિણામાં? ” ઋષિએ મના કરતાં કૌત્સે ખૂબ આગ્રહ કરી એમને માગવા માટે વિવશ કર્યા. ઋષિએ એની પરીક્ષા લેવાનું વિચાર્યું અને કહ્યું, “મેં તને ચૌદ વિદ્યા શીખવી છે. એક વિદ્યા માટે એક કોટી એટલે ચૌદ વિદ્યા માટે ચૌદ કોટી સુવર્ણ મુદ્રા લાવી આપ. ”
કૌત્સ આ સાંભળીને હતપ્રભ થઈ ગયો. એ લાચાર થઈ પોતાના રાજા રઘુ પાસે ગયો. એની વાત સાંભળી રઘુ રાજા પણ મૂંઝાઈ ગયા કારણકે ત્યારે જ વિશ્વજીત યુદ્ધ કરીને આવ્યા હતા તેથી તેમની તિજોરી ખાલી હતી. રઘુ રાજાએ કૌત્સને ત્રણ દિવસ થોભી જવા કહ્યું. રઘુ રાજાએ ઈન્દ્ર દેવ પર આક્રમણ કરવાનું નક્કી કર્યુ. રઘુ રાજાની શૂરવીરતાથી પરિચિત ઈન્દ્ર દેવે કુબેર પાસે મદદ માગી. ત્યારબાદ ઈન્દ્ર દેવે આ અધધ રાશિ માટે અશ્મંતક અથવા આસીંદરાના વૃક્ષના પાનને સોનાની મુદ્રા બનાવી રઘુ રાજાના મહેલમાં ઠાલવી. રાજાએ બધી જ મુદ્રા કૌત્સને આપી જે એણે ઋષિ વરતંતૂને આપી. ઋષિએ ચૌદ કોટી લઈ બાકીની મુદ્રા પાછી આપી.રઘુ રાજાએ એ પાછી લેવાની મના કરતાં કૌત્સે એ મુદ્રાઓ આસીંદરાના વૃક્ષ નીચે મૂકી દીધી અને લોકોને લઈ જવા કહ્યું.
જનતાને તો થયું કે આસીંદરાએ સોનાની મુદ્રા આપી અને એ દિવસ હતો દશેરાનો તેથી આ વૃક્ષને આજે એકવીસમી સદીમાં પણ લોકો પૂજે છે અને એના પાનને શુભેચ્છાનાં પ્રતીક તરીકે એકબીજાને આપે છે. આ પ્રથા મહારાષ્ટ્રમાં વધુ પ્રચલિત છે. આ આસીંદરા વૃક્ષની પૂજા કરતાં આ શ્લોક બોલાય છે.
।। અશ્મંતક મહાવૃક્ષ મહાદોષનિવારણ
ઈષ્ટાનાં દર્શનં દેહિ કુરુ શત્રુવિનાશનમ્ ।।અર્થ : હે અશ્મંતક, હે મહા વૃક્ષ, તું મહાદોષનિવારણ કરનાર છે. તું મારા મિત્રોના દર્શન કરાવ અને શત્રુઓનો નાશ કર.
આમ કહી આસીંદરાના વૃક્ષના મૂળિયાં પાસે અક્ષત, સોપારી અને પૈસા મૂકવામાં આવે છે અને પ્રદક્ષિણા ફરવામાં આવે છે. ત્યાર બાદ એનાં થડ પાસેથી થોડી માટી અને પાન ઘરે લાવી દશેરાની ઉજવણી થાય છે. આ આસીંદરો આમ તો શમી વૃક્ષથી ગુણધર્મમાં અલગ છે પણ બાહ્ય દેખાવ એકસરખા હોવાથી બંનેને દશેરા પર મહત્ત્વ મળે છે.
શસ્ત્રપૂજન, સરસ્વતી પૂજન અને અપરાજિતા પૂજન દશેરા સાથે સંકળાયેલા છે. અપરાજિતા દેવીનું પૂજન દશેરાના દિવસે કરી જીવનમાં આવતી મુશ્કેલીઓથી મુક્ત થઈ સાહસ અને આત્મવિશ્વાસની કામના કરવામાં આવે છે. આ પૂજનમાં ગોકર્ણ શંખાવલી , અપરાજિતાના પુષ્પોની મહત્તા હોય છે. દેવીની સ્થાપના કરતી વખતે વિકલ્પ તરીકે આ પુષ્પ અથવા એનાં છોડનું પૂજન થાય છે.
આમ શૌર્ય, ધર્મ, પ્રકૃતિ અને વિદ્યા સાથે જોડાયેલા દશેરાનું અનેરું સ્થાન છે ભારતનાં જનમાનસમાં.
#©️માયા દેસાઈ, મુંબઈ ભારત.
-
પતંજલિ યોગસૂત્ર – વિધ્નોની વણજાર
દિનેશ લ. માંકડ
માનવજીવનને ઉત્તુંગ શિખર પર બેસાડનાર યોંગમય જીવનશૈલી એ ભારતીય સંસ્કૃતિની વિશ્વને આપેલી અનન્ય ભેટ છે.હજારો વર્ષ પહેલાં અનેક પ્રાચીન શાસ્ત્રોમાં નિર્દેશિત યોગને મહર્ષિ પતંજલિએ યોગસૂત્ર લખીને ઉત્તમ દિશાદર્શન કર્યું છે.
માનવમનની ચિત્તવૃત્તિઓને અવરોધવી એટલે યોગ .એવું સરળ સૂત્ર જીવનમાં સહજ રીતે અપનાવવું શું સરળ છે ખરું ? સંકલ્પબદ્ધ માનવી તેના પ્રયન્ત કરે પણ ખરા.અને કોઈને ઓછે કે વત્તે અંશે સફળતા પણ મળે. મહર્ષિએ સમાધિપાદ અધ્યાયમાંમાં ચિત્તવૃત્તિઓના પ્રકાર જણાવીને તેના ઉપાયો પણ જણાવ્યા છે પણ આગળ ઉપર તેઓ ધ્યાન પણ દોરે છે તમારા પ્રયત્નોમાં થોડાં વિઘ્નો પણ આવવાના છે.
સમાધિપદ ના આગળના સૂત્રોમાં પતંજલિ આવનારા વિઘની ની યાદી પણ નિર્દેશ કરે છે.
व्याधि स्त्यान संशय प्रमादालस्याविरति भ्रान्ति दर्शनालब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्तेऽन्तरायाः ॥ 30 ॥
ચિત્તને વિક્ષેપ કરનારા સાધનામાં આવતા નવ પ્રકારના વિઘ્નો છે.વ્યાધિ , સત્યાન, સંશય,પ્રમાદ , આળસ અવિરતી,,ભ્રાંતિદર્શન અલબદ્ધભૂમિકાત્વ અને અનવસ્થિતત્ત્વ .અહીં પ્રયોગ શબ્દોને જરા સરળ રીતે જોવાનો પ્રયત્ન પણ કરી લઈએ.
વ્યાધિ એટલે રોગ ખરો પણ ફક્ત શરીરનો નહિ પણ મનોરોગ પણ ખરો.સંસ્કૃત ભાષણો સત્યાન શબ્દ વિશેષ શબ્દ છે.જેને ક્યારેય વિકસવાની કે પૂર્ણ માનવત્વ જવાની જરાય રુચિ જ ન હોટ એટલે કે અકર્મણ્ય બેસી રહેણી સ્વભાવવાળા ને સત્યાન કહેવાય.પોતાની જાતમાં ,સાધનાના ક્રમમાં ,ફળ પ્રાપ્તિ માટે કે કરેલા પુરુષાર્થ માટે કોઈ પ્રકારની શન્કા હોય તે સંશય..પ્રમાદ અને આળસ શબ્દ સગાભાઇ જેવા છે.સાધના કરવામાં નિયમિત ન રહેવું કે વેપારવા રહેવું તે પ્રમાદ અને ભૌતિકતાના સાધનાને ઓછી અગ્રતા આપીને ટાળવી તે આળસ.કેટલીયે વાર માણસ કોઈ વિષ્યાસક્તિથી થી મુક્તિ મેળવવા કોઈ કઠોર વૈરાગ્ય તો લઇ લે .પણ પછી ધીમે ધીમે તે ઢીલો પડતો જાય આ વિઘ્ન તે અવિરતી. દરેકના જીવનમાં માનવસહજ આવું તો અનેક વાર થતું જ હોય છે.
સાધના તો પદ્ધતિસર જ થાય પણ કોઈવાર ગેરસમજથી કે અનાયાસે થયેલો કાલ્પનિક અનુભવ સાચો માની લેવો, તે ભ્રાંતિદર્શન.સાદી ભાષામાં કાગનું બેસવું ને ડાળી નું પડવું – કહેવતનો અનુભવ.પણ આ ભ્રાંતિદર્શનની ખબર જેટલી મોડી પડે તેટલી વધારે વિઘ્નરૂપ ગણાય.
કેટલીવાર માનવ અધીરો બને અને કોઈ તબક્કે તેની ધીરજ ખૂટે.સાધનાનું પણ તેવું જ છે.સાધના કર્યા પછી પણ કોઈ કારણસર ઉચ્ચ ભૂમિકા પ્રાપ્ત ન થાય અને સાધના માટેનો ઉત્સાહ ઘટી જાય તે સ્થિતિને અલ્બધ્ધભૂમિકત્વ કહે છે. કોઈ કઠિન પર્વત પર આરોહણ કરતા હોઈએ ,શિખર પર પહોંચી ગયા હોઈએ કે પહોંચવાની તૈયારી હોય તેવે વખતે કોઈ કારણથી પગ લપસે કે સહેજ નીચા જવાય તે કોઈ સાહસવીરને ન ગમે.એવું જ ક્યારેક સાધનામાં પણ છે. સાધકની જે ઉચ્ચ સ્થિત પ્રાપ્ત છે તેમાં કોઈ કર્ણની ઉતારતી કે વિરુદ્ધ સ્થિતિમાં મૂકવું પડે તેવી સ્થિતિને અનાવાસથી તત્ત્વ વિઘ્ન કહે છે.
આ તો સાધના છે . મહર્ષિ અહીં ફરીને ટકોરે છે.આટલા નવ વિઘ્નો પાર કરો એટલે પૂરું ? જી ના, હજુ બીજાં પણ સામે ઊભાં જ છે .આ તો સાધના છે.- કઠોર તો હોય ને !
दुःख दौर्मनस्याङ्गमेजयत्व श्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः ॥ 31 ॥
આધ્યાત્મિક આધિભૌતિક અને આધિદૈવિક એમ ત્રણ પ્રકારના રોગ માણસના જીવનમાં આવે..જે સાધનામાં અંતરાય થાય .દૌમનસ્ય એ પણ સાધનામાં વિઘ્ન રૂપ છે.ઈચ્છાઓ પુરી ન થાય એથી મનમાં જે ક્ષોભ રહી જાય તેને દૌમનસ્ય કહે છે.આપણા સહુના જીવનમાં આવું અનેક વાર બને પણ છે.સાધના તો કપરી અને સાતત્યવાળી પ્રક્રિયા છે એટલે કોઈવાર શરીર અસ્વસ્થ પણ થાય ક્યારેક કમ્પતવ પણ થાય.એ વિઘ્નને પતંજલિ અંગમેજયત્વ કહે છે. અને હા બાહ્ય કુંભકમાં કે કે મુશ્કેલી આવે તેને શ્વાસનું વિઘ્ન કહે છે.અને હજુ એક વિઘ્ન તે અંદરના કુમ્ભકમાં મુશ્કેલી થાય શ્વાસ બહાર કાઢવામાં વ્યવસ્થિત ન રહેવાય તે વિઘ્નને પ્રશ્વાસનું વિઘ્ન કહેવાય.
સાધનાનો સંકલ્પ લીધો છે. મનને થોડું મજબૂત પણ બનાવ્યું છે.એટલે આવેલ અને આવનાર વિઘ્નોને પાર તો કરવાં જ છે. પતંજલિ આગળના સુત્રોથી એ બાજુની દિશાનો નિર્દેશ કરે છે .तत्प्रतिषेधार्थमेकतत्त्वाभ्यासः ॥ 32 ॥ આ વિઘ્નોને દૂર કરવા એક તત્ત્વનો અભ્યાસ કરવો પડશે. અહીં મહર્ષિએ ‘ તત્ત્વ’ શબ્દ મૂકીને ખુબ ખુબ મોટી વિશાળતા મૂકી છે.જેમાં અતૂટ શ્રદ્ધા હોય તેમાં ચિત્ત એકાગ્ર કરવાનો સંકેત છે .કારણકે સાધનાના પ્રારંભમાં ચિત્ત -મનને તો પહેલું સાથે રાખુંવું પડશે.મનને નિર્મળ કરવાના સુંદર ઉપાયો આ સૂત્રમાં સૂચવ્યા છે.
मैत्री करुणा मुदितोपेक्षाणां सुख दुःख पुण्यापुण्य विषयाणां भावनातश्चित्तप्रसादनम् ॥ 33 ॥ સુખી મનુષ્યોને જોઈને મિત્રતાની ભાવના કેળવવી ,દુઃખીને જોઈને દયાની ભાવના તો કોઈ પુણ્યશાળીને જોઈને પ્રસન્નતાની ભાવના કેળવવી.પાપીની સામે ઉપેક્ષા કે ઉદાસીનતા. આમ મનને કેળવવાના સનિષ્ઠ પ્રયાસોમાં આગળ વધીએ તો છેવટે ચિત્ત શાંત, નિર્મળ અને પ્રસન્ન રહે છે
અલબત્ત આ બધું રાતોરાત નથી જ થતું પણ ધીરજ અને સંકલ્પ જરૂર એ દિશામાં લઇ જાય છે. વિચારાધીન ચિત્તને નિર્મળ કરવાના કઠિન ઉપાયો સૂચવ્યા પછી મહર્ષિ પ્રાણ આધારિત ઉપાયો પણ સૂચવે છે માનવ શરીર રથ જેવું છે.. ઇન્દ્રિયો તેના ઘોડા છે.. મન ચાબૂકનું કાર્ય કરે છે ચિત્તવૃત્તિનેઓ ને રોકવાના બધા પ્રત્યન થાય પછી શું ? શરીરમાં રહેલો પ્રાણ એ લગામ છે.રથને યોગ્ય અને શ્રેષ્ઠ દિશા તરફ કઈ જવામાં હવે પ્રાણ રૂપી લગામ જ ઉપાય છે.એટલે જ
प्रच्छर्दन विधारणाभ्यां वा प्राणस्य ॥ 34 ॥
પ્રાણવાયુને બહાર કાઢવાના અને તેને રોકવાના ઉપાયોથી આપણી નાડીઓ શુદ્ધ થાય છે અને ચિત્તને નિર્મળ કરવામાં તે પ્રેરક બને છે.
નિશ્ચિત્ત ધ્યેય હાંસલ કરવા માટે, જેમ પર્વતની ટોચના શિખર પર પહોંચવા માટે એક પછી એક પગથિયાં ચડતા જવાય. .જેમ જેમ ઉપર જઈએ તેમ યાત્રા થોડી વધુ કઠિન થતી જાય.પણ જયારે નજીકથી શિખર દેખાવાનું શરુ થાય એટલે ઉત્સાહ વધે.ચિત્તશુદ્ધિના અવરોધો અને વિઘ્નો હટતા જાય હવે ચિત્ત એકાગ્રતા વધશે અને લક્ષ્યની દિશા તરફ ગતિ થશે. હવે આગળ શું ?
શ્રી દિનેશ માંકડનું ઈ-મેલ સંપર્ક સરનામું :- mankaddinesh1952@gmail.com
-
કાશ્મીરનો પ્રવાસ અથવા સ્વર્ગનું સ્વપ્નું : પ્રકરણ ૬ – તા. ૬-૧૧-૯૧
સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી ગોહિલ ‘કલાપી’
તા. ૬-૧૧-૯૧
ચકવાકની લાંબી ચીસો કાગાનીંદરમાં કોઇ કોઇ વખતે કાને પડવા લાગી. માંજી લોકોનાં બગાસાં, ટુંકાં ગાયનો અને અવાજ સંભળાવા લાગ્યા. દીપજ્યોતિ જરા નિસ્તેજ થવા લાગી. પડખું ફેરવતી વખતે ટાઢથી બિછાનું જરા ભીનું અને ઠંડું લાગવા માંડ્યું. બહાર ઉજ્જવલ ભાસ નજરે પડવા લાગ્યો. પાણીના ખળભળાટથી કિસ્તીની આવજા શરૂ થઇ ગઇ છે, એમ લાગ્યું. કાગડા, ચકલાં, કાબર અને બીજાં પક્ષીઓ બોલવા લાગ્યાં.
ચોકીએ બેઠેલો સિપાઈ એક પછી એક રસોયાને ઉઠાડવા લાગ્યો. તેઓ ઉઠ્યા કે તુરત જ આળસ મરડી કોઈ ” હરિ, હરિ, હરિ “, કોઇ ” હે ! રામ તું ” કોઇ ” હે ! ભગવાન ” એમ બોલતા પથારીઓ સંકેલી કામે લાગ્યા; પરભાતીઆં ગાવા લાગ્યા અને ચુલા પાસે તાપવા બેસી ગયા. ધીમે ધીમે, અજવાળું ઓરડામાં આવ્યું એટલે અમે પણ ઉઠ્યા, બે ત્રણ માંજીઓને બોલાવી ” ડાક ઘરકું જાકે સબ કાગઝ જલદી લાઓ ઔર તાર હોવેતો વ્હોબી લાના “, બીજાને, ” બહાર જાકે જલદી ચિરાક તૈયાર કરો “, ત્રીજાને ” શિકારી તૈયાર રખો દુપેરકું બહાર ફિરને જાનાંહે “, આ પ્રમાણે જુદાં જુદાં કામ બતાવી દીધાં.
કમાડ ઉઘાડ્યાં. તેઓ ગયા. અમે બહાર ઓસરીમાં ખુરશીઓ નખાવી, ગરમ કપડાં પહેરી સગડી આસપાસ દાતણ કરવા બેસી ગયા. પૂર્વ દિશાની લાલાશ, પર્વતો પરનો ગુલાબી દીસતો બરફ, નાના પ્રકારના અવાજ કરતાં આમતેમ ઉડતાં પક્ષીઓ, ઝાકળથી ટપકતાં વૃક્ષો, જરા જરા ઉપડેલાં જળકણથી છવાયેલ પુષ્પ, ડાળીઓ પર પથરાઇ ગયેલી પાણીનાં મોતીયાથી ચળકતી કરોળિયાની જાળ, લીલું ઘાસ અને તે પર પડેલાં પાણીનાં ટીપાં, ધીમે ધીમે વિખરાતો ધુમ્મસ, ડુંગર પર ફરતાં હસ્તિદલ જેવાં દેખાતાં વાદળાં, નિર્મળ થતું આકાશ, શુક્ર અને બીજા વિરલ વિરલ રહેલા ઝાંખા તારા, પાણી પર ઉડતાં કલકલિયા, ખોરડામાંથી નીકળતા ધુમાડાના થોડાં રહેલા ધુમ્મ્સ સાથે મળી જતા ગોટા, અને પ્રભાત કાળના એવા અનેક સુખકર રમણીય કુદરતી દેખાવો જોઇ આનંદમાં દાતણ પાણી કરી લીધાં. એટલી વારમાં બે ઉંચા ડુંગરો વચ્ચે ખીણમાં ચળકાટ મારતાં, ચોતરફ ફેલાતાં, માણસોના અવાજ સાથે વધતાં જતાં સૂર્યના સોનેરી કીરણો નજરે પડ્યાં, અને આમ્રરસથી છકેલ કોકિલાની કીકી જેવાં લાલ વસ્ત્ર ધારણ કરી ભગવાન સૂર્ય દેવતાએ દર્શન દીધાં. સુવર્ણની રેતી જેવો, શરદીમાં વહાલો લાગતો, કમલ વનને વિકસિત કરતો, નદીના પાણીને રંગી નાખતો, બરફના લાલ રંગને ભુસી દેતો તડકો, પૃથ્વી, પહાડ, ઝાડ, અને સર્વ વસ્તુ પર પથરાઈ ગયો.
સૂર્યનો રથ ઊંચો ચડ્યો. પર્વતો નીચે આવી ગયા, જલની તરંગ પરંપરા ચળકવા લાગી અને ટાઢ જરા ઓછી થઈ તેથી અમે ન્હાવા લાગ્યા. કોઈએ કહ્યું કે ” કાગળ લઈ માંજી આવ્યો ” તેથી જલદી કપડાં પહેરી રસોયાને ” થાળીને જરા વાર છે ” એમ કહી લખવાની ઓરડીમાં દોડી જઈ જલદી જલદી પ્રિય સ્નેહીઓના પ્રિય કુશલ પત્રો વાંચ્યા, અને પછી જમી લીધું. મિત્રોને કાગળના જવાબ જલદી જલદી લખી નાખી, કિસ્તીમાં બેસી માંજી લોકોને કહી દીધું કે : તખ્તે સુલેમાન તરફ શીકારી ચલાવો. તેઓ શીકારી ચલાવ્યા પહેલાં ’ઓ પીર, દસ્તગીર, શહેનશાહ, બાદશાહ’ એવા એવા શબ્દો હલેસાંને એક સરખાં નિયમિત કરવા બોલી કિસ્તી સપાટાબંધ ચલાવવા લાગ્યા. રેસિડન્સિનું મકાન જે અમારા ઉતારાથી બહુ દૂર નહોતું ત્યાં આવી પહોંચ્યા. કિસ્તી ઉભી રાખી એક માંજીએ કહ્યું કે, ” સાબ, ઇધરસે ચલનાં પડેગા “, એક માંજીને રસ્તો બતાવવા સાથે લઈ તેની પાછળ પાછળ વૃક્ષ ઘટામાં ખાડા ખડીયા કૂદતાં કૂદતાં, એક નાની કેડીપર એક પછી એક આડા અવળા ચાલવા લાગ્યા. થોડા વખતમાં ટેકરીની નજદીક આવી ગયા.
શ્રીનગર દરિયાની સપાટીથી ૫૦૦૦ ફીટ ઉંચું છે અને શંકરાચાર્યનું મંદિર ૬૦૦૦ ફીટ ઉંચું છે, તેથી અમારે ૧૦૦૦ ફીટ ઉંચું ચડવાનું હતું. ભાંગી ગયેલાં પગથીયાં પર સંભાળી સંભાળી પણ ઝડપમાં પગ મૂકતા ઉંચા ચડવા લાગ્યા. વાઇસરોયના માન ખાતર આ ટેકરીપર રાતે રોશની થવાની હતી તેથી મજુરો કપાસિયાના કોડીઆંની હારો કરતા હતા અને નાની નાની લાકડીઓ આમ તેમ ખોડતા હતા. આ એક જાતના કાશ્મીરી ઝાડની સોટીઓ દિવાની માફક બળે છે અને તેથી તેને પણ રોશની કરતી વખતે વાપરવામાં આવે છે. ઘડીક ઉભા રહી આ રોશનીની તૈયારી અને નીચેની જમીન પર જરા નજર કરી પાછા ધીમે ધીમે ચાલવાનું શરૂ કર્યું. પગથિયાં છોડી દઇ એક નાની કેડી પર ચાલવા લાગ્યા. જમણી બાજુએ પથરા, ઝાડ, ડુંગર અને કામ કરતાં દાડિયાં હતાં, અને ડાબી બાજુએ વધારે વધારે ઉંડી થતી જતી ખાઇ હતી. લાંબી કાશ્મીરી લાકડીઓ હાથમાં રાખી લીધી હતી અને ખાઇ તરફ વારંવાર નજર કરતા, થાકી જવાથી ઘડીએ ઘડીએ પથરા પર બેસી વિસામો લેતા લેતા શ્રી શંકરાચાર્યના શિવાલય પર પહોંચી ગયા, અને “શંભો હર” કરી નીચે બેઠા. શ્રમથી પસીનો વળી ગયો હતો, અને મંદ શીતળ પવનની લહેરી આવતી હતી તેથી જરા વાર વિશ્રાંતિ લઈ મહાદેવના દર્શન કરવા ગયા.
મંદિરમાં એક મોટું શિવલિંગ અને બે પર્શિયન લેખ છે. અહિં એક બાવો હતો તેણે કહ્યું કે, “આ જગ્યાએ આર્ય ઉધ્ધારક શ્રી શંકરાચાર્ય અને મંડનમિશ્રનાં પત્નીનો સંવાદ થયો હતો.” વળી તેણે કહ્યું કે, “અહીંથી થોડે દૂર ઉગ્ર અંબરનાથ મહાદેવ છે. તેનો એવો મહિમા છે કે કોઈ ભાગ્યશાળી અને પુણ્યવાન જ તેનાં દર્શન કરી શકે છે. ત્યાં હજારો માણસો જાય છે પણ કેટલાક શિવાલયમાં ગયા પછી આંધળાભીંત થઈ જાય છે, અને શંકરનાં દર્શન કરી શકતા નથી. હાલ તો ત્યાં બરફ જામી ગએલો છે. આ અંબરનાથનું મંદિર અશોકના દીકરાએ ચણાવેલું છે.”
આ ઊંચા સ્થાનથી આખું શ્રીનગર અને ઘણે દૂર સુધીના સુંદર પ્રદેશો નજરે પડે છે. જો કે શહેરનાં દુર્દશામાં આવી પડેલાં જેવાં ઘર જોવાથી થોડોજ આનંદ મળે છે. પણ ઇશ્વરી કુદરત, ઈંદ્રજાળની માફક આંખને ખેંચી લે છે અને જાગતાં છતાં સ્વપ્નાવસ્થાનું ભાન કરાવે છે. એક બાજુએ નાનાં નાનાં દેખાતાં સફેદાનાં વૃક્ષોની આડી અવળી હારો, ચિનારના ઝાડની ઠેકાણે ઠેકાણે ઘટા, અહીં તહીં પથરાયેલાં લીલાં અને ભુરાં, ચોરસ, ત્રિકોણી, ગોળ અને એવા અનેક આકારનાં મેદનો, અને ભાજી પાલાથી ભરપૂર ખેતરો, તેમાં ફરતાં વેંતિયાં માણસ જેવા દીસતા ખેડુતો, ડાલ સરોવર, તેમાં તરતી નાની મોટી વનસ્પતિ, કીનારપરના બગીચા, વાદળાંથી વધારે કાળો દેખાતો પરિ મહેલ, શહેરમાંની આડી અવળી આસમાની પાણીની સડકો, ઘર બહાર નીકળતા ધુમાડાના ચાલ્યા જતા, ઊંચે ચડતા, વિખરાઇ જતાં થાંભલા, ઘાસથી છવાએલાં છાપરાં, અને બીજી બાજુએ ખીણમાં ધીમે ધીમે સર્પાકારે ચાલી આવતી જેલમ નદી, મુસાફરી બંગલા, વાદળાં અને બરફથી ઢંકાયેલી, દૃષ્ટિ મર્યાદા સુધી લાંબી લાંબી ચાલી જતી, ઊંચી નીચી ધાર અને અણીવાળી લીલી અને કાળી ટેકરીઓ વાળી પર્વત પરંપરા, અને તેની ઝાડીમાં જુદા જુદા અવાજ કરી ઉડતાં ચંડુલાદી પક્ષિઓ, દૃષ્ટિએ પડે છે. આ તે પૃથ્વિ ! સ્વર્ગ ! કે કૈલાસ છે ! તેનો સંકલ્પ વિકલ્પ કરાવે છે. ચારે દિશામાં આવાજ અદ્ભૂત, દૃષ્ટિને આલ્હાદન આપતા, સૌંદર્યના વિશાળ ભંડાર આવી રહેલા છે. તેથી ક્યાંથી આંખ ફેરવી ક્યાં જોવું તે સુજતું નથી.
આ ઋતુમાં પણ આ દેખાવ આટલું આશ્ચર્ય ઉત્પન્ન કરે છે તો ખેતરોને કેસર અને ઘીચ વનસ્પતિથી, દરેક વૃક્ષને ચળકતાં નવપલ્લવ અને ફળોથી, દરેક ઝરણને નિર્મળ, શીત, ખળખળતા જળથી, દરેક મેદાનને લીલા ઘાસથી અને દરેક પર્વતને પુષ્પ, પાન, અને ફળના નવરંગી ગાલીચાથી ભરી દેતી વસંતમાં આ પ્રદેશો હૃદય પર શું અસર નહિ કરતા હોય ! સર્વદા ધન્ય છે, આવી અનુપમ લીલાને સૃજનાર લીલાને, આવા અકળ અમાનુષી, અતીગહન, ઇશ્વરી ચમત્કારના રમણીય ભંડારનું પ્રેમ, આનંદ અને આશ્ચર્ય સહિત અવલોકન કરી, મહાદેવનાં ફરીથી દર્શન કરી, ચિત્તવૃત્તિને ત્યાંજ છોડી પાછા વળ્યા.
આ વખતે નીચે ઉતરવું હતું તેથી મહેનત ઓછી હતી પણ સંભાળ ઘણીજ રાખવી પડતી હતી, કેમકે પગ લપસ્યો કે, ’રામરામ’, ખાઇ પડખે ઘણીજ ઊંડી; તેમાં પડ્યા તો પાવળું પાણી પણ માગવાનો વખત મળે નહિ. ઢાળ ઘણો છે તેની સંભાળ રાખ્યા છતાં પગ લપસી પડતો હતો અને પાછા ઉભા થતાં પણ જરા મુશ્કેલી પડતી હતી. કેટલાક ખાઈ સામે નજર કરવાને પણ હિમ્મત ધરી શકતા નહોતા. ધીમે ધીમે બધા સાજા સમા ઇશ્વર કૃપાથી નીચે ઉતર્યા અને ’હાશ’ કરી કિસ્તીમાં બેસી ગયા. ઉતારે પહોંચ્યા તેટલી વારમાં રાત્રી આવી આવી પહોંચી તેથી વાળુ કરી થાક્યાપાક્યા જલદી બીછાનામાં પડ્યા અને ઘસઘસાટ ઊંઘ આવી ગઈ.
ક્રમશઃ
હવે પછી : પ્રકરણ ૭ તા. ૭-૧૧-૯૧
સ્રોત સૌજન્યઃ વિકિસ્રોત
-
ભૂપેન ખખ્ખરની ચિત્રસૃષ્ટિ – રોગ અને રોગી
બીરેન કોઠારી
પોતાની કૃતિ પર જે તે સર્જકની માનસિક-શારિરીક સ્થિતિની થતી અસર વિશે અનેક ચર્ચા થતી રહે છે. વિન્સેન્ટ વાન ગોગ જેવા ચિત્રકારના આ પાસા વિશે અનેક અભ્યાસ થયા છે. સ્કીઝોફેનિયાથી પીડાતા વિન્સેન્ટે એ અવસ્થામાં પણ ચિત્ર ચાલુ જ રાખ્યું હતું, પણ તેમના રંગો અને બ્રશસ્ટ્રોકમાં દેખીતું પરિવર્તન જોઈ શકાય છે. ઉગ્ર રંગો અને આક્રમક સ્ટ્રોક્સ તેમના આ ગાળામાં દોરાયેલાં ચિત્રોમાં મુખ્ય બાબત છે. ‘wheatfield with crows’ શિર્ષકવાળા તેમના ચિત્રમાં તેમણે ચીતરેલા કાગડા તેમની આ મનોસ્થિતિના સૂચક છે, એમ આ અરસાનાં તેમણે ચીતરેલાં સેલ્ફ પોર્ટ્રેટમાં પણ એનો ખ્યાલ આવે છે.
આવું કદાચ કોઈ પણ સર્જક સાથે બની શકે.
ભૂપેન ખખ્ખરનું અવસાન ૨૦૦૩માં થયું એ અગાઉ ૧૯૯૮ની આખરમાં તેમને પ્રોસ્ટેટના કેન્સરનું નિદાન થયું. આ સાડા ત્રણ-ચાર વરસનાં તેમણે ચીતરેલા ચિત્રોમાં રોગ અને રોગીનો વિષય કેન્દ્રસ્થાને છે. એમાંનાં કેટલાંક ચિત્રો અહીં મૂક્યાં છે.
Dentist by Bhupen Khakhar 
Blind Babubhai by Bhupen Khakhar 
Beauty is skin deep only by Bhupen Khakhar 
Bullet shot in stomach by Bhupen Khakhar 
Injured head of Raju by Bhupen Khakhr
(તસવીરો નેટ પરથી કેવળ ચિત્રસંદર્ભ પૂરતી)
[ભૂપેન ખખ્ખરની સળંગસૂત્રી જીવનકથા ‘ભૂપેન ખખ્ખર (આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિપ્રાપ્ત, પદ્મશ્રી સન્માનથી વિભૂષિત ચિત્રકારના જીવનરંગોની ઝલક)’ લેખન-સંપાદન: બીરેન કોઠારી, પુસ્તકની કિંમત 450/, પૃષ્ઠસંખ્યા: 296, પુસ્તક મંગાવવા માટે સંપર્ક: કાર્તિક શાહ 98252 90796]
શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી -
બોણી
વાર્તાઃ અલકમલકની
ભાવાનુવાદઃ રાજુલ કૌશિક
મોટા શહેરોમાં દરેકનું હોય એવું મારું પણ એક નિશ્ચિત સમયચક્ર હતું. ઑફિસે સમયસર પહોંચવા માટે સવારે ઊઠીને ૮-૨૦ ની લોકલ પકડવાની રોજેરોજ મારે ઉતાવળ રહેતી.
ઘેરથી નીકળીને ટ્રેન પકડવા માટે એક પૂલ પરથી પસાર થવું પડતું. આ પૂલ પરથી પસાર થતી હોઉં ત્યારે ત્યાં બેઠેલા અપંગ ભિક્ષુકના ગંદા પાથરણા પર પર્સમાંથી જે સૌથી નાનો સિક્કો હાથમાં આવે એ મૂકીને આગળ વધી જવાનો એક નિશ્ચિત ક્રમ થઈ ગયો હતો. ઝાઝું વિચાર્યા વગર યંત્રવત ચાલતી ઘરેડમાં, ગમે એટલી ઉતાવળ હોય પણ આ કામ ક્યારેય ચુકાયું નહોતું.
હંમેશાં સિક્કો પાથરણાં પર ઉછાળીને હું વધી જતી અને મારી પાછળ પાછળ આઠ-દસ ડગલાં સુધી એ ભિક્ષુકનો અવાજ સંભળાતો. તદ્દન દીન દેખાતા એ ભિક્ષુકના હૃદયમાંથી નીકળેલા આશીર્વાદનો સૂર પણ એટલો જ દયામણો હતો. આ પણ જાણે રોજની ઘરેડનો જ એક ભાગ.
એક દિવસ શોધવા છતાં પર્સમાંથી સિક્કા ન નીકળ્યા તે ન જ નીકળ્યા. ટ્રેન પકડવાની ઉતાવળના લીધે પૈસા આપ્યા વગર જ આગળ ચાલી ગઈ.
બીજા દિવસે પર્સમાં સિક્કા હતા, પણ દિલમાં એક જાતની લાપરવાહીનો ભાવ ઉમટ્યો, ‘રોજ આપું છું. રોજેરોજ આપવા જ જોઈએ એવો મેં ક્યાં કોઈ નિયમ લીધો છે, નથી આપતી જા.’ વિચારીને એ દિવસે પૈસા આપ્યા વગર આગળ વધી ગઈ.
ત્રીજા દિવસે પણ એવું જ વિચારીને આગળ જવા જતી હતી ત્યાં એનો અત્યંત દયામણો અવાજ સંભળાયો.
“મા…ઓ મા, પૈસા ના આપ્યા ને? વધારે નહીં તો દસ પૈસાય આપતી જા.”
ટ્રેન ચાલી જવાની ચિંતા હતી એટલે થોભ્યા વગર આગળ ચાલવા માંડ્યું, પણ જાણે પૈસા લીધા વગર મને જવા નહીં જ દે એવું એણે નક્કી કરી લીધું હોય એમ ફરી જરા મોટેથી બૂમ મારી અને મારતો રહ્યો.
હવે મને ચઢી ચીઢ.
‘અરે, ખરો છે આ અને આ તો કોઈ રીત છે? અટક્યા વગર સતત બૂમો માર્યા જ કરે છે. રોજે પૈસા આપવાની જવાબદારીથી ક્યાં બંધાઈ છું તો આમ હકથી માંગ્યા કરે છે?
“મા…ઓ મારી મા.. મા…ઓ મારી મા..આજે તો પૈસો આપતી જા. ભગવાન તારું ભલું કરશે.” અતિ દીનહીન, અસહાય અવાજે ભિક્ષુકે ફરી યાચના કરી.
અકળાઈને હું એકદમ પાછી ફરી.
“આ શું માંડ્યું છે? હું કોઈ તમારી દેણદાર છું કે રોજે પૈસા આપવા જ પડે?”
“ના, મારી મા ના…. પણ, તું આપે છે તો સૌ આપે છે. જે દિવસે તું નથી આપતી એ દિવસે કોઈ નથી આપતું. તારા હાથે બોણી થાય છે તો ખાવા ભેગો થઉં છું. ત્રણ દિવસથી ખાવા નથી મળ્યું.” પેટ પર હાથ દાબતા ભિક્ષુકે આશાભરી નજરે મારી સામે જોયું.
હેં ! આ વળી નવી વાત. ભીખમાંય બોણી? આવું તો પહેલી વાર સાંભળ્યું.
એના દયામણા ચહેરા પર નજર પડી ને અચાનક ગુસ્સો ઓસરી ગયો. મનમાં એ ભિક્ષુક પ્રતિ અપાર કરૂણા ઉપજી. પર્સમાંથી સૌથી નાનો સિક્કો કાઢવાના બદલે એક રૂપિયાનો સિક્કો એના પાથરણાં પર મૂકીને, નખશિખ આશીર્વાદથી ભીંજાતી હું પ્લેટફોર્મ પર પહોંચી તો ૮-૨૦ ની લોકલ ટ્રેન પ્લેટફોર્મે પ્લેટફોર્મની બહાર નીકળી ગઈ હતી.
ટ્રેન નજરથી દૂર જતી હતી અને ઑફિસનું હાજરીપત્રક નજર સામે તરવરતું હતું.
હવે ?
હવે શું વળી..આજે પહેલી વાર ઑફિસનાં હાજરીપત્રકમાં ‘Late Entry’ ની નોંધ લેવાશે એની પરવા કર્યા વગર હું આગળ વધી.
ચિત્રા મુદ્ગલ લિખિત વાર્તા ‘બોહની’ને આધારિત ભાવાનુવાદ
સુશ્રી રાજુલબેન કૌશિકનો સંપર્ક rajul54@yahoo.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
