-
ગીતબિતાન (“Garden of songs”) গীতবিতান – ૧૮
રબીન્દ્રસંગીતમાં છલકાતી મેઘધનુષી સંવેદનાઓનું આચમન…
અલ્પા શાહ
નમસ્કાર મિત્રો, “ગીતબિતાન” શ્રેણીમાં ફરી એક વાર આપ સૌનુંભાવભર્યું સ્વાગત છે. રબીન્દ્રસંગીત દ્વારા માનવ મનની મેઘધનુષી સંવેદનાઓની સફર આગળવધારતા, ચાલો આજે એક નવી રચનાને જાણીએ અને માણીએ.
આપણે જાણીએ છીએ તેમ કવિવરની કવિતાઓ આધ્યાત્મિકતાના આધાર પર રચાયેલી હતી. પ્રકૃતિ અને પરમેશ્વરને સતત કેન્દ્રમાં રાખીને જીવન પસાર કરનાર કવિવરની રચનાઓમાં પરમેશ્વર પરત્વેની આસક્તિની સાથે સાથે શરણાગતિનો ભાવ પણ સ્પષ્ટ પણે ફલિત થાય છે. કવિવરની પૂજા પારજોયની લગભગ મોટાભાગની રચનાઓમાં દીનતાના ભાવ સાથે કવિવર પરમેશ્વરના સતત સામીપ્યની ઝંખના કરે છે. આ રચનાઓમાં માનવસહજ સ્વભાવની પોતાની વક્રતાઓની કબૂલાત કરવામાં કવિવર ક્યારેય અચકાયા નથી. આવીજ એક દીનતા અને નમ્રતાના ભાવ સાથે પ્રભુના સતત સાંનિધ્યની પ્રાર્થના કરતી એક રચનાને આજે આપણે જાણીશું અને માણીશું. 1901માં રચાયેલીઆ રચનાનું શીર્ષક છે যদি এ আমার হৃদয়দুয়ার (jadi e amar hridayduyar) જેનું ભાવાનુવાદિત શીર્ષક છે “હરિવર, હાથ મારો સદા…”. જેનું સ્વરાંકન કવિવરે રાગ કાફીમાં કર્યું છે અને તેને ઝપતાલ દ્વારા તાલબદ્ધ કરેલ છે. આ રચનાનીબંગાળી પંક્તિઓની ગોઠવણ કવિવરે શાસ્ત્રીય સંગીતની દ્રુપદ શૈલી પ્રમાણેકરી છે. મેંઆ રચનાનો ગુજરાતીમાં પદ્ય સ્વરૂપે ભાવાનુવાદ કરવાનો નમ્ર પ્રયત્ન કર્યો છે તે દ્વારાઆપણે આ રચનામાં રહેલી સંવેદનાઓમાં ભીંજાવાનો પ્રયત્ન કરીશું. આ રચનાને કવિવરે પૂજા વિભાગમાં વર્ગીકૃત કરી છે.
હરિવર, હાથ મારો સદા…
અજ્ઞાનનું અંધારું મુજ અંતરે જો છવાય,
દ્વાર મારા હૃદયના જો સજ્જડ બિડાય
તો, ફંગોળી દ્વાર વેગે ભીતર પધારજો
હરિવર, હાથ મારો સદા ઝાલી રાખજો.મારી જીવન વીણા જો બેસૂરા ગીત ગાય,
જીવનસંગીતના લય અને તાલ ખોરવાય
તો,એ સૂરને સાધવા વેગે દોડી આવજો
હરિવર, હાથ મારો સદા ઝાલી રાખજો.ઈશારો તમારો મને ક્યાંક ન સમજાય,
આ આતમ જો માયાના બંધને લપેટાય
તો, આફતની એરણે ચઢાવી ઢંઢોળજો
હરિવર, હાથ મારો સદા ઝાલી રાખજોમંદમતિ મારી ક્યારેક તમને વિસરી જાય
પગલાં મારા ક્યારેક અવળે મારગે ફંટાય
તો હળવેથી પથ પર પાછો મને લાવજો
હરિવર, હાથ મારો સદા ઝાલી રાખજો©અલ્પા શાહ
ગુરુદેવની પૂજા પારજોયની દરેક રચનામાં તેમના હૃદયની પારદર્શિતા (transperancy) ના દર્શન થાય છે. ખુબ સરળ શબ્દોમાં હરિવર સાથેની એક નિખાલસ પ્રાર્થના આ રચનામાં રજુ કરેલ છે.આ પ્રાર્થના, તેમનો અને તેમની અંતરમાં રહેલ પરમાત્મા વચ્ચે છે. તેઓ અહંકારનો અંચળો બાજુમાં મૂકીને પોતાનામાં રહેલી માનવ સહજ વક્રતાઓને સહજ રીતે સ્વીકારે છે અને એક દ્રઢ વિશ્વાસ સાથે પ્રભુને પોતાનો સાથ ન છોડવા વિનંતી કરે છે.
આવોજ કોઈક અરજી કદાચ હું, તમે, આપણે સૌ – આપણામાં રહેલા પરમાત્મા સાથે કરતા હોઈશું, આવીજ કોઈક પ્રાર્થના આપણે સૌ પણ આપણી આસ્થા, શ્રદ્ધા અને વિશ્વાસ પ્રમાણે આપણા ઈષ્ટને કરતા હોઈશું. પરમાત્માનો પ્રેમતો સમગ્ર સૃષ્ટિ માટે એક સમાન અને અનંત છે તેની પ્રતીતિ આપણે ક્ષણે ક્ષણે કરી રહ્યા છીએ.
कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवतिના નાતે પરમાત્માતો આપણા સર્વ અપરાધોની પર જઈને આપણને સ્વીકારવા તૈયાર છે. આપણે પરમાત્માને જે પ્રમાણે સાદ કરીશું તેવો અને તેટલો પ્રતિસાદ આપણને સાપંડશે. શ્રીમદ ભગવદ્ ગીતામાં પણ ભગવાને કહ્યું છે કે
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् |
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्या: पार्थ सर्वश:અર્થાત પ્રત્યેક જીવ જે રીતે મને સાધશે તેજ રીતે હું પણ તેમને માટે હાજર થઈશ. જો આપણે મોહ, મદ અને અહંકારનો અંચળો ઓઢીને પ્રભુને બોદો સાદ કરીશું તો પ્રભુ પણ બોદો પ્રતિસાદ આપશે. પણ જો આપણે સ્વચ્છ અને ખુલ્લા મન અને હૃદયથી પ્રભુને પોકારીશું તો પ્રભુ પણ ખુલ્લા હાથે આપણને આલિંગન આપવા દોડી આવશે…
નરસિંહ મહેતા અને મીરાંબાઈના જીવન ચરિત્ર આ હકીકતનું સમર્થન કરે છે અને એટલેજ કદાચ નરસિંહ મેહતાએ આ સુપ્રસિદ્ધ પદમાં લખ્યું છે કે
પ્રાણ થકી મુને વૈષ્ણવ વા’લા, અહર્નિશ એને ધ્યાવું રે;
જપ તપ તીરથ વૈકુંઠ પદ મેલી, ભક્ત બોલાવે ત્યાં જાવું રે…તો ચાલો, આજે આ રચનામાં કવિવરે પરમાત્માને કરેલી પ્રાર્થનાનું ચિંતન કરતાં કરતાં હું મારી કલમને વિરામ આપું છું. આશા રાખું છું કે તમે પણ આ ગીતમાં રજુ થતી સંવેદનોની સરવાણીમાં ભીંજાયા હશો. તમારા માર્ગદર્શન અને પ્રતિભાવોની અપેક્ષા સહ,
સુશ્રી અલ્પાબહેન શાહનો સંપર્ક alpadipeshshah@gmail.com વિજાણુ ટપાલ સરનામે થઈ શકે છે.
-
‘દિયા જલાકર…’ (શેષ)
સંગીતની કેડીએ જિપ્સીનો વિસામો
કેપ્ટન નરેન્દ્ર ફણસે
આપે હાલ પાકિસ્તાનમાં આવેલ કસૂર શહેરનું નામ જરૂર સાંભળ્યું હશે. હા, આ એ જ શહેર છે જેને ભારત/પાકિસ્તાનની (અને યુરોપ અમેરિકામાં વસતી આપણી) ગૃહિણીઓ ત્યાંની પ્રખ્યાત કસૂરી મેથીને કારણે જાણે છે. પંજાબની વૃદ્ધ માતાઓ ત્યાંની પ્રસિદ્ધ મોજડી (‘જૂતી કસૂરી’ ગીત સાંભળ્યું છે?)ને હજી યાદ કરે છે.
સંગીતના જાણકારો કસૂરને ખાનસાહેબ બડે ગુલામ અલીખાંસાહેબના વતન તરીકે જાણે છે. આ કસૂર શહેરમાં જ નૂરજહાંનો જન્મ થયો હતો. મજાની વાત છે, તેમનું જન્મનામ જુદું હતું: અલ્લાહ વસઇ! નૂરજહાં તેમનું ફિલ્મી નામ હતું. તેમનાં માતાપિતા બન્ને ખાનદાની ગાયક હતા અને તેમની વિનંતિથી બડે ગુલામ અલીખાંસાહેબે નૂરજહાંને પતિયાલા ઘરાણાનું સંગીત શીખવ્યું. મૂળભૂત પાયો એટલો મજબૂત થયો કે કોઇ પણ ગીતની ગમે તેવી મુશ્કેલ તાન હોય, નૂરજહાં જાણે સ્મિત કરતા હોય તેવી સહજતાથી ગાઇને ગીતને ચાર ચાંદ લગાવી દેતાં.આજની વાત તેમના જીવન ચરિત્ર વિશે નથી. નથી તેમની સિનેસૃષ્ટીમાં થયેલા પ્રવાસની કથા. કેવળ તેમની કલાનો આપની સાથે મળીને રસાસ્વાદ કરવાનો આશય છે.
નુરજહાંનું જીવન બે ભાગમાં વહેંચાયું. પહેલું ભારતમાં, જ્યાં તેમની કલા સાચા અર્થમાં ઓળખાઇ. અહીં તેમના ગાનકૌશલ્યની કલા શાસ્ત્રીય અંગના ગીતો તથા પંજાબી લોકગીત ટપ્પાના ‘ઠેકા’ પર આધારીત સંગીતમાંની તેમની માહેરીયત પ્રકાશમાં આવી. એક તરફ દત્તા કોરગાંવકર જેવા સંગીતકારના દિગ્દર્શન નીચે ગાયેલા ગીતો અને ત્યાર બાદ ગુલામ હૈદર જેવા પંજાબી સંગીતકારોના સર્જનમાં રચાયેલા ગીતોના પ્રસ્તુકરણમાં. બન્નેમાંનો ફરક આપ જોઇ શકશો:
દત્તા કોરગાંવકરનું ગીત: ‘એક અનોખા ગમ એક અનોખી મુસીબત હો ગયી’ જે સાંભળી આપણા ગુજરાતના જ પણ વિશ્વમાં પ્રસિદ્ધ થઇ ગયેલા (‘મધર ઇન્ડીયા’) મહેબુબખાન દત્તાને ખાસ મળવા ગયા અને કહયું, “ભાઇ દત્તા, યહ ગાના તો આપને ખુદાકે દરબારમેં બૈઠે હુએ બનાયા લગ રહા હૈ!” (આ વાત સ્વ. કોરગાંવકરે એક પત્રકારને કહી હતી.)
હવે સાંભળીએ ગુલામ હૈદરનું ‘ગાંવકી ગોરી’નું ગીત: ‘બૈઠી હું તેરી યાદમેં …”
https://youtu.be/c4hxaFgPGkM?si=HiAdPESxCvFruOYO
તથા અન્ય ગીત, “ઉમંગે દિલકી મચલી..”
https://youtu.be/sb-vtx1y4IY?si=Vg_NW4cIYiR_16vS
બન્ને ગીતો ભારતમાં ફિલ્માયા-ગવાયા હતા. તેમની ખુબસુરતી અને મધુરતા વિશે કોઇ બે મત નથી. હવે સાંભળીએ પાકિસ્તાન ગયા બાદ થતા ગયા પરિવર્તનમાં. પહેલાં સાંભળીએ શરૂઆતની ફિલ્મ ‘ગાલીબ’નું ‘યહ ન થી હમારી કિસ્મત’,
અને ઢળતી ઋતુમાં જનતાને ગમતું રૉક-સ્ટાઇલ નું પંજાબી લોકગીત “સાનું ન્હેરવાળે પૂલ-તે બુલાકે” (અમને નહેર ઉપરના પુલ પર બોલાવીને વ્હાલમ તમે ક્યાં રહી ગયા!) સાંભળીએ.
આપને તેમાં બદલાયેલા નૂરજહાં નજર આવશે. ગમે તે હોય, તેમની છટા (style)માં જે ફેર છે તે જરૂર જણાશે. પરંતુ જે લગનથી, પ્રસંગની નજાકતને સમજી નૂરજહાંએ આ ગીતો ગાયા, શ્રોતાઓની સ્મૃતીમાં હંમેશ માટે અંકાઇ ગયા. જો કે આજે નુરજહાંનું નામ નીકળે તો તેમના ચાહકો તરત બોલી ઉઠશે, “ઓહ નૂરજહાં? વાહ, તેમનું ‘આવાઝ દે કહાં હૈ’ હજી પણ હૃદયમાં કંપન ઉત્પન્ન કરે છે.”
અને કેમ નહિ? તેમના પ્રખ્યાતી આજે પણ આ ગીત સાથે સંકળાઇ છે. કદાચ તેઓ તેમના ચાહકોને આ ગીતથી સાદ પાડી રહયા હતા: ક્યાં છો તમે મારા ચાહકો? એક આવાઝ તો દો! ત્યાર પછી તો ભારતના ભાગલા પડી ગયા અને કોણ જાણે કોના કમભાગ્યે નૂરજહાંએ પાકિસ્તાન જવાનો નિર્ણય લીધો. તેઓ તો ગયા, પણ ગીતનો પ્રતિધ્વની પાછળ છોડતા ગયા.
તેમના પાકિસ્તાન જવાના નિર્ણયનાં પરિણામ અનેક રીતે અનુભવાયા. નૂરજહાં શું ગયા, સંગીતકાર કે. દત્તાનાં સૂર ખોવાઇ ગયા. જાણે પરમાત્માએ નૂરજહાં માટે જ સંગીત સર્જવા તેમને પૃથ્વી પર મોકલ્યા હતા. થોડા જ વર્ષોમાં તેમનું અવસાન થયું. ‘નાદાન’ અને ‘બડીમા’ જેવું સંગીત તેઓ ફરી આપી ન શક્યા.
પાકિસ્તાન ગયા બાદ નૂરજહાંને શરૂઆતમાં જે મળી તે ફિલ્મમાં કામ કરવું પડ્યું. તે સમયે (અને હજી સુદ્ધાં) પાકિસ્તાનના સ્ટુડીઓઝમાં આધુનિક યંત્રો નહોતાં, અને જે ફિલ્મોનું નિર્માણ થયું તેમાં ટેક્નીકલ ક્ષતિઓ હતી. તેમ છતાં તેમની પહેલી ફિલ્મ ‘ચન્ન વે’ થોડી ચાલી, પણ ત્યાર બાદની ‘દુપટ્ટા’ સુપર હિટ થઇ ગઇ. બાકીની ફિલ્મો (અનારકલી, પાટેખાં વ.) ચાલી, પણ તેનું કારણ એક જ હતું. પાકિસ્તાનમાં કોઇ અન્ય નાયિકાઓ કે ગાયીકાઓ નહોતી. જો કે આ ફિલ્મોની કક્ષા નિમ્ન પ્રકારની હતી. શરૂઆતી ફિલ્મોમાં જે પ્રકારના નૃત્યો નૂરજહાંને કરવા પડ્યા તેવા તેમને ભારતની કોઇ ફિલ્મમાં કરવા પડ્યા નહોતા. એક વાત જે ત્યાંની જનતાના માનસ પર છવાઇ ગઇ તે હતી તેમની સંગીત પ્રતિભાની. તેમણે ઘણાં ગીતો, લોકગીતો, ગઝલ, નાટ ગાયા અને યાદગાર બની ગયા. તેમણે એક લોરી પણ ગાઇ છે! સાંભળી છે આપે? ‘ચંદાકી નગરીસે આજા રે નિંદીયા’….
નૂરજહાંનું સાચું નૂર તેમના અવાજમાં હતું. ઉચ્ચ ‘સોસાયટી’માં, પાકિસ્તાનના સત્તાકેન્દ્ર એવા સૈનિક શાસકો – ખાસ કરીને જનરલ યાહ્યા ખાન – દ્વારા યોજાતા ખાસ કાર્યક્રમોમાં તેમને આમંત્રવામાં તેમનું ગૌરવ થતું. તેમણે ગાયેલી ગઝલ, પંજાબી અને ઉર્દુમાં ગાયેલા ગીતોને દેશ પરદેશમાં વસતા પાકિસ્તાની અવામે વધાવી લીધા. લંડનમાં BBC એ ખાસ કાર્યક્રમો રાખ્યા. તેમની કલાએ તેમને એટલી શોહરત અપાવી તેઓ નૂરજહાં મટીને મલિકા-એ-તરન્નૂમ બની ગયા. લોકો તેમને મૅડમ નૂરજહાં કહીને બોલાવવા લાગ્યા. તેમના એક એક સ્વરને, સૂરને તેઓ ખોબે ખોબે વધાવવા લાગ્યા. આટલી ખ્યાતિ મળ્યા બાદ પણ તેમની નમ્રતામાં એક અણુમાત્રનો ફેર ન પડ્યો. કોઇએ તેમને લતા મંગેશકરની ગાયનકલા વિશે પ્રશ્ન પૂછ્યો ત્યારે તેમનો જવાબ હતો, “ભાઇ લતા તો લતા હૈ! વહ બેમિસાલ હૈ.” એવીજ રીતે લતાદીદીએ નૂરજહાં વિશે કહ્યું, “ઉનકે ગલેમેં તો ભગવાન રહતે હૈં!”
ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગની ૧૨૫મી વર્ષગાંઠના ઉપલક્ષ્યમાં ભારત સરકાર તથા ફિલ્મ ઉદ્યોગે તેમને ભારત આવવાનું નિમંત્રણ આપ્યું. મૅડમ નૂરજહાં ભારત આવ્યા અને આખા દેશે, દેશના તમામ અખબારોએ જાણે તેમના પગની સામે લાલ મખમલનો ગાલીચો બિછાવી દીધો હોય તેવું સ્વાગત કર્યું. નૂરજહાંના જીવનનો તે યાદગાર પ્રસંગ બની ગયો.
ગઝલની વાત નીકળી તો અહીં ફૈઝ અહમદ ફૈઝની કૃતિ અહીં રજુ કરીશું. આપણે સાંભળીએ મલિકા-એ-તરન્નૂમના અવાજમાં ગઝલ ‘મુઝસે પહલીસી મુહબ્બત મેરે મહેબૂબ ન માંગ..’ ફૈઝસાહેબની ગઝલ તેમણે ભારતમાં ‘live’ પેશ કરી હતી.
નૂરજહાં ૨૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૦ના રોજ જન્નતનશીન થયા. તેઓ ગયા, પણ આસમંતમાં હજી તેમના શબ્દો સંભળાય છે, ‘આવાઝ દે કહાં હૈ...’
કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસેનાં સંપર્ક સૂત્રો –વીજાણુ ટપાલ સરનામુંઃ captnarendra@gmail.com -
હજારો કિલોમીટરના પ્રવાસની ક્ષમતા ધરાવતું અદ્ભૂત તટપક્ષી : પટા-પૂંછ ગડેરા
પ્રકૃતિની પાંખો
હીત વોરા
દરિયાકિનારે આવેલો કાદવભર્યો વિસ્તાર આપણને નિર્જીવ લાગતો હોય છે, પરંતુ તેની સપાટી નીચે અળસિયાં, છીપલાં અને નાનાં કરચલાંથી ભરેલી એક દુનિયા વસે છે. ભરતીનું પાણી ઓસરે ત્યારે આ જીવ દરિયાકાંઠે ખોરાક શોધતાં પક્ષીઓ માટે સહેલાઈથી ઉપલબ્ધ બને છે. આવા તટપક્ષીઓને અંગ્રેજીમાં શોરબર્ડ્સ અથવા વેડર્સ કહેવામાં આવે છે.
જંગલો કે ખેતરોમાં ખોરાક શોધતાં ઘણાં પક્ષીઓથી વિપરીત, અનેક શોરબર્ડ્સનું જીવન ભરતી અને ઓટ વચ્ચે ખુલ્લા થતા દરિયાકાંઠાના સાંકડા વિસ્તારમાં નિર્ભર હોય છે. લાંબા પગ તેમને છીછરા પાણીમાં ચાલવામાં મદદ કરે છે, જ્યારે તેમની વિશિષ્ટ ચાંચ કાદવ અને રેતીમાં છુપાયેલા જીવોને શોધવામાં ઉપયોગી બને છે. તેમનું જીવન ભરતી-ઓટના ચક્ર સાથે જોડાયેલું છે. આ ઉપરાંત, પ્રજનન અને ખોરાક મેળવવાના વિસ્તારો વચ્ચે પહોંચવા માટે તેમાંનાં ઘણાં પક્ષીઓ હજારો કિલોમીટરની મુસાફરી કરે છે.
આવા અદ્ભૂત પ્રવાસીઓમાં એક છે પટા – પૂંછ ગડેરા (બાર-ટેઇલ્ડ ગોડવિટ), જેની મહાસાગર પાર કરવાની ક્ષમતાએ વૈજ્ઞાનિકોને પણ આશ્ચર્યચકિત કર્યા છે.
પટા – પૂંછ ગડેરા (બાર-ટેઇલ્ડ ગોડવિટ) બાર-ટેઇલ્ડ ગોડવિટ (Limosa lapponica) લાંબા પગ ધરાવતું એક શોરબર્ડ છે. તે યુરોપ, એશિયા, આફ્રિકા અને ઑસ્ટ્રેલિયા-ન્યૂઝીલેન્ડના વિવિધ વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. પ્રજનનકાળ દરમિયાન તેના માથા, ડોક અને શરીરના નીચેના ભાગમાં ઘેરો લાલાશ પડતો ભૂખરો રંગ જોવા મળે છે. અન્ય ઋતુઓમાં તેનો રંગ રાખોડી-ભૂખરો બની જાય છે, જે તેને દરિયાકાંઠાના કાદવભર્યા વિસ્તારોમાં ભળી જવામાં મદદ કરે છે. સહેજ ઉપરની તરફ વળેલી ચાંચ, લાંબા પગ અને પૂંછડી પરની આડી કાળી પટ્ટીઓ તેની ઓળખ માટે ઉપયોગી લક્ષણો છે. તેની નજીકની પ્રજાતિ કાલી -પૂંછ ગડેરા (બ્લેક-ટેઇલ્ડ ગોડવિટ)થી વિપરીત, તેની પાંખ પર સ્પષ્ટ સફેદ પટ્ટો હોતો નથી.
કાલી -પૂંછ ગડેરા (બ્લેક-ટેઇલ્ડ ગોડવિટ) પરંતુ તેની સૌથી અદ્ભુત વિશેષતા છે તેની લાંબી વાર્ષિક યાત્રા.
તેની કેટલીક વસ્તીઓ ઉત્તર ધ્રુવીય પ્રદેશોમાં આવેલા પ્રજનનસ્થળોથી દક્ષિણ ગોળાર્ધના દૂરના દરિયાકાંઠા સુધી પ્રવાસ કરે છે. અલાસ્કામાં પ્રજનન કરતાં બાર-ટેઇલ્ડ ગોડવિટ ખાસ કરીને પ્રશાંત મહાસાગર ઉપરથી અટક્યા વિના ઉડાન ભરવા માટે જાણીતાં છે. વર્ષ ૨૦૨૨માં સેટેલાઇટ ટૅગ લગાવેલા એક પક્ષીએ આશરે અગિયાર દિવસમાં લગભગ ૧૩,૫૬૦ કિલોમીટરનું અંતર કાપીને ટાસ્માનિયા પહોંચવાનો વિક્રમ નોંધાવ્યો હતો. આ સમગ્ર સફર દરમિયાન તે ખોરાક લેવા કે આરામ કરવા માટે ક્યાંય અટક્યું નહોતું.
એક કિલોગ્રામથી પણ ઓછું વજન ધરાવતું પક્ષી આટલી લાંબી સફર કેવી રીતે કરી શકે?
સ્થળાંતર પહેલાં ગોડવિટ્સ ખૂબ ખોરાક ખાઈને શરીરમાં ચરબીનો સંગ્રહ કરે છે. આ ચરબી લાંબી ઉડાન માટે જરૂરી ઊર્જા પૂરી પાડે છે. આ સમય દરમિયાન તેમના શરીરમાં કેટલાક શારીરિક ફેરફારો પણ થાય છે, જે તેમને લાંબી ઉડાન માટે તૈયાર કરે છે. અનુકૂળ પવન અને દિશા ઓળખવાની તેમની ક્ષમતા તેમને દૂરના સ્થળો સુધી પહોંચવામાં મદદ કરે છે.
જોકે, તેમની દરેક યાત્રા અટક્યા વિના થતી નથી. ઉત્તર તરફ પાછા ફરતી વખતે ઘણાં પક્ષીઓ પૂર્વ એશિયાના દરિયાકાંઠાના ભેજવાળા વિસ્તારો, ખાસ કરીને યલો સી આસપાસના કાદવિયા પ્રદેશોમાં, આરામ કરવા અને ફરીથી ઊર્જા મેળવવા માટે રોકાય છે.
પ્રજનનકાળ સિવાયના સમયમાં બાર-ટેઇલ્ડ ગોડવિટ ભરતી-ઓટથી ખુલ્લા થતા કાદવિયા વિસ્તારો, નદીમુખો, રેતાળ દરિયાકિનારાઓ અને અન્ય દરિયાકાંઠાના ભેજવાળા વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. તેઓ મુખ્યત્વે દરિયાઈ અળસિયાં, છીપલાં અને નાનાં કરચલાં જેવા અપૃષ્ઠવંશી જીવોનો ખોરાક લે છે. તેમની લાંબી ચાંચ કાદવમાં ઊંડે સુધી પહોંચીને આ જીવોને શોધવામાં મદદ કરે છે.
આ પક્ષીઓ ઘણી વાર ટોળાંમાં જોવા મળે છે. ઓટ વખતે ખુલ્લા થયેલા કાદવભર્યા વિસ્તારોમાં ખોરાક શોધે છે અને ભરતી વખતે ઊંચાણવાળા સ્થળોએ આરામ કરે છે. ખોરાક મેળવવા અને આરામ કરવા માટેના આ બંને પ્રકારના વિસ્તારો તેમના જીવન માટે આવશ્યક છે.
કાદવનો એક સામાન્ય ટુકડો આપણને કદાચ ખાસ મહત્ત્વનો ન લાગે, પરંતુ સ્થળાંતર કરતાં ગોડવિટ માટે તે ઊર્જાનો અગત્યનો સ્ત્રોત હોઈ શકે છે. પ્રવાસના માર્ગમાં આવેલો એક મહત્ત્વનો ખોરાકસ્થળ નષ્ટ થાય તો તેની પહેલેથી જ મુશ્કેલ સફર વધુ પડકારજનક બની શકે છે.
બાર-ટેઇલ્ડ ગોડવિટ અલાસ્કા અને સાઇબેરિયા જેવા ઉત્તરીય પ્રદેશોમાં પ્રજનન કરે છે. અહીં ઉનાળો ટૂંકો હોય છે, પરંતુ આ સમય દરમિયાન ખોરાકની ઉપલબ્ધતા ઘણી વધારે હોઈ શકે છે. તેઓ સામાન્ય રીતે ખુલ્લા ટુંડ્રા પ્રદેશો અથવા ભેજવાળી જમીન પર જમીનમાં નાનો ખાડો બનાવી માળો બનાવે છે.
માદા સામાન્ય રીતે ચાર ઈંડાં મૂકે છે અને નર તથા માદા બંને ઈંડાં સેવવામાં ભાગ લે છે. બચ્ચાં ઈંડાંમાંથી બહાર આવ્યા પછી થોડા જ સમયમાં માળો છોડી શકે છે અને પોતાનો મોટાભાગનો ખોરાક જાતે શોધવાનું શરૂ કરે છે. ઉત્તર ધ્રુવીય પ્રદેશોમાં ઉનાળો ટૂંકો હોવાથી તેમણે ઝડપથી વૃદ્ધિ પામવી પડે છે, જેથી બદલાતી ઋતુ અને આગામી સ્થળાંતરનાં પડકારોનો સામનો કરી શકે.
પ્રજનનનો સમય અહીં ખૂબ મહત્ત્વનો છે. જો પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ બદલાય અને ખોરાકની ઉપલબ્ધતા સમય કરતાં વહેલી કે મોડી થાય, તો બચ્ચાંને પૂરતો ખોરાક મેળવવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે. આમ, સ્થળાંતર કરતાં પક્ષીનું અસ્તિત્વ તેની આગામી સફર શરૂ થાય તે પહેલાં જ તેના પ્રજનનસ્થળની પરિસ્થિતિઓથી પ્રભાવિત થઈ શકે છે.
બાર-ટેઇલ્ડ ગોડવિટને હાલમાં IUCNની રેડ લિસ્ટમાં નિયર થ્રેટન્ડ (લુપ્ત થવાના જોખમની નજીક) શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવ્યું છે. તેની વૈશ્વિક વસ્તી ઘટતી જણાય છે, જોકે જુદી જુદી વસ્તીઓની સ્થિતિ અલગ છે.
તેના માટેના સૌથી મોટા પડકારોમાંનો એક છે દરિયાકાંઠાના ભેજવાળા વિસ્તારોનો નાશ. જમીન પુનઃપ્રાપ્તિ, બંદરો, ઔદ્યોગિક વિકાસ અને જળકૃષિને કારણે અનેક મહત્ત્વના કાદવભર્યા વિસ્તારો અને નદીમુખો નષ્ટ થયા છે અથવા તેમની પ્રાકૃતિક સ્થિતિ બદલાઈ છે.
અન્ય જોખમોમાં માનવ પ્રવૃત્તિઓથી થતી ખલેલ, કેટલાક વિસ્તારોમાં શિકાર અને આબોહવા પરિવર્તનને કારણે દરિયાકાંઠાના આવાસોમાં થતા ફેરફારોનો સમાવેશ થાય છે. આ પરિબળો પક્ષીઓ માટે ખોરાકની ઉપલબ્ધતા ઘટાડે છે અને આરામ કરવા માટેનાં સલામત સ્થળો પણ ઓછાં કરી શકે છે.
ગોડવિટની સફર આપણને એક મહત્ત્વની વાત સમજાવે છે: કોઈ સ્થળાંતર કરતાં પક્ષીનું સંરક્ષણ કરવું હોય તો માત્ર તેના પ્રજનનસ્થળ કે શિયાળાના નિવાસસ્થાનનું રક્ષણ પૂરતું નથી. આ બંનેને જોડતા તમામ મહત્ત્વના ભેજવાળા વિસ્તારોનું સંરક્ષણ પણ એટલું જ જરૂરી છે.
આગલી વખત જ્યારે તમે દરિયાકિનારે ખોરાક શોધતાં શોરબર્ડ્સને જુઓ, ત્યારે યાદ રાખજો કે તેમાંથી કેટલાંક કદાચ બીજા કોઈ ખંડમાંથી અહીં પહોંચ્યાં હશે.
બાર-ટેઇલ્ડ ગોડવિટ પોતાની વાર્ષિક સફર દ્વારા દૂરનાં પ્રદેશોને જોડે છે. હજારો કિલોમીટરના અંતરે આવેલા વિસ્તારો તેના જીવન માટે એકબીજા સાથે સંકળાયેલા છે.
કુદરત આપણે નકશા પર દોરેલી સરહદોને અનુસરતી નથી. બાર-ટેઇલ્ડ ગોડવિટ માટે એક નાનકડો દરિયાકાંઠાનો વિસ્તાર પણ એટલો જ મહત્ત્વનો હોઈ શકે છે જેટલો વિશાળ મહાસાગર, જેને તે પાર કરે છે. આ આવાસોનું સંરક્ષણ કરવું એટલે માત્ર એક અદ્ભુત પ્રવાસી પક્ષીને બચાવવું નહીં, પરંતુ તેની અસાધારણ સફરને શક્ય બનાવતી સમગ્ર પર્યાવરણીય વ્યવસ્થાનું રક્ષણ કરવું.
શ્રી હીત વોરાનો સંપર્ક heetvora21@gmail.com વીજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
-
ખેડૂતોના “બળ” સાથે વિજ્ઞાનની ભળે “કળ” – પછી….. ઉત્પાદનમાં જોઇ લ્યો એનાં ફળ !
કૃષિ વિષયક અનુભવો
હીરજી ભીંગરાડિયા
ખેતીના વિજ્ઞાનને જરા ઊંડાણથી સમજીને ખેતી કરનારા મારા ખેડૂત ભાઇઓને એક વાત એ પૂછવી છે કે આપણે આપણા પાલતુ ખેતીપાકો પાસેથી ઓછા ખર્ચે વધુ ઉત્પાદન કેમ લેવું એ જ આપણું લક્ષ હોય છે બરાબરને ? પણ એ લક્ષ સિદ્ધ કરવામાં આપણા ખેતીપાકો કેમ ઊણા પડે છે તે બાબતે આપણે ક્યારેય વિચાર કર્યો છે ? મારી દ્રષ્ટિએ એ લક્ષ તો જ સિદ્ધ થાય જો આપણા ખેતીપાકોના મૂળિયાં જમીનમાં રહેલ પોષક ઘટકોને પૂરી તાકાતથી ચૂસી શકવા શક્તિમાન હોય ! આ બાબતે આપણે ખેડૂતોએ આપણા ખેતીપાકોના મૂળિયાંઓને પૂછવું જોઇએ કે “ અમને ઉત્પાદન ઓછું મળે છે એમાં ક્યાંક તમે બધાં તો કારણભૂત નથીને ? જમીનમાંથી રસકસ ચૂસવામાં તમને કોઇ તકલીફ તો નથી પડતીને ? અને જો તકલીફ પડતી હોય, તો શું તમારા એ કાર્યમાં મદદગારી કરવા તમારી ભેરે ચડી શકે એવા તમારા કોઇ મિત્રો તમારી જાણમાં છે ? અને જો હોય તો જણાવો, અમે એને પણ કોઇ જાતની સવલતની જરૂર હશે તો પૂરી પાડશું, પણ અમારે ઉત્પાદન તો પૂરેપૂરું જોઇશે, એમાં ઢીલપ ચાલે એવું નથી ભાઇ !” આવું આપણે તો આપણા ખેતીપાકોને ક્યારેય પૂછ્યું જ નથી.
પણ…. આ સવાલ ખેતીપાકોને કર્યો છે એક મહારાષ્ટ્ર-પૂણેના કૃષિ વિજ્ઞાની ડૉ. આનંદ કર્વે એ. એમણે વનસ્પતિનો મૂળથી તે માથા સુધીનો ઝીણવટથી અભ્યાસ કર્યા પછી જણાવ્યું છે કે વનસ્પતિ પોતાના જીવન વિકાસ માટેના જરૂરી ઘટકો પૈકી ઓક્સીજન, હાઇડ્રોજન અને કાર્બન તો હવા અને પાણીમાંથી મેળવી લેતી હોય છે.એટલે જુઓને આપણે કોઇ ખેડૂતો આ ઘટકો ખાતરના રૂપમાં આપવાનું વિચારતા નથી.
પણ આ સિવાય પણ જે કેટલાક જરૂરી ખનીજ ઘટકો તેણે જમીનમાંથી લેવા પડતાં હોય છે, પણ એ મેળવવામાં મૂળિયાંને બહુ ભારે અતિશય તકલીફ પડતી હોય છે. જોકે અતિશય મુશ્કેલી અનુભવવાનું કારણ એ નથી, કે જરૂરી ખનીજો બધા જમીનમાં ખૂટી ગયેલા છે. ડૉ.કર્વેનું કહેવા નું તો એવું છે કે એ બધા ખનીજોના જથ્થાના તો ભંડાર ભરેલા પડ્યા જ છે: સાધારણ એક મીટરની જાડાઇના માટીના થરમાં લગભગ પચીસ ત્રીસ હજાર વરસો બહારથી કશુ ઉમેરણ કર્યા વિના જ સતત ખેતી કરી શકાય એટલા ખનીજો ઉપલબ્ધ છે. અને આપણને ભલે પહેલી નજરે એમ લાગતું હોય કે “ પથ્થર-કાંકરા-રેતીમાં સંગ્રહાઇ પડેલા ખનીજ ઘટકો કંઇ પાણીમાં થોડા ઓગળી શકે ?” છતાં પણ બધા ખનીજો ઓછા વત્તા પ્રમાણમાં પાણીમાં ઓગળે છે, એ એક શાસ્ત્રીય સત્ય છે.
આ બધાં ખનીજ ઘટકો તો જમીન માહ્યલાં પાણીમાં જ્યાં ને ત્યાં દરેક જગ્યાએ નહીં, પણ માટીના કણ કણ વચ્ચે જે કેશાકર્ષણનું પાણી ભરાઇ રહેલું હોય છે એ પાણીમાં એની હાજરી જોવા મળતી હોય છે. અને નવાઇની વાત તો એ છે કે એ પાણીમાંથી મૂળિયાં ભલેને શોષ્યા જ કરે, તો પણ ત્યાં ચલ-સમતોલના સિદ્ધાંત પ્રમાણે ઘટતા ખનીજો ઓગળીને હાજર થઈ જતા હોય છે.એટલે ખનીજના જથ્થાની ખેંચ ધરતીમાં તો પડવાની વાત જ કરવાની રહેતી નથી.
તો પછી કારણ શું છે કે ધરતીમાં ખનીજ ઘટકોની તાણ્ય ન હોવા છતાં ઉત્પાદન કેમ વધતું નથી ? બસ, કારણ એ જ છે કે આપણા ખેતીપાકોના મૂળિયાં એ ખનીજ ઘટકો બરાબર ચૂસી શકવામાં ઊણાં ઉતરી રહ્યાં છે. અને એ કારણની વાત કરતા ડૉ. કર્વે કહે છે, કે તમે વિચારો ! વનસ્પતિ બે સ્થળે પાંગરે છે.
[૧].. સમૂદ્રમાં એટલે કે પાણીમાં થાય અને
[૨]….ધરતી પર પણ થાય.
પાણીમાં થતી વનસ્પતિ મુખ્યત્વે શેવાળ જૂથની હોયે છે, એટલે પોતાના શરીરની સપાટી દ્વારા પાણીમાં ઓગળેલા ખનીજ દ્રવ્યો શોષી લેવા સમર્થ છે.
જ્યારે આપણા ખેતીપાકો તો ધરતી પર થનારા પાકો છે, અને એ છોડવા કે ઝાડવાના શરીરનોનો મોટો ભાગ પ્રકાશ સંષ્લેશણ માટે જમીનથી અદ્ધર ઉચકાયેલો હોય છે, જમીનનાં સંપર્કમાં હોય છે માત્ર એનાં મૂળિયાં ! અને ખોરાક ખેંચવાનું કામ કાંઇ મૂળિયાની આખે આખે સપાટી તો કરતી હોતી નથી. એ કામ તો કરે છે એ મૂળિયાંને છેડે આવેલ કોષપેશિકાઓ જ ! એટલે ખોરાક ભલેને જમીનમાં પડ્યો હોવા છતાં – એના ચૂસાણ માટેનો એરિયા નાનો હોવાના કારણે છોડ કે ઝાડ એનો જોઇએ એટલો ઉપયોગ કરી શકતા નથી.અને પરિણામે જોઇએ એટલું ઉત્પાદન મેળવી શકાતું નથી.
તો પછી આનો કોઇ ઉપાય ખરો ? હા, ઉપાય છે. આપણા ખેતીપાકોના મૂળિયાંને જમીનમાં વાસતાં સુક્ષ્મજીવાણુંઓની ભેર લેવરાવવાનો. આંખે ભલે નથી દેખાતાં પણ એક ગ્રામ માટીમાં એક અબજ જેવી મોટી સંખ્યામાં વસનારાં એ બધાંની ખનીજ્દ્રવ્યો ખેંચવાની તાકાત મૂળિયાં કરતાં અનેકગણી વધારે છે. એટલે એની સંખ્યા વધે એવું કર્યું હોય તો આ કામ સુપેરે પાર પડે એવું છે.
આપણે એ જીવાણુંઓને પૂછીએ કે “આ કામમાં અમારી ભેર કરશો ?” તો કહે છે કે “હા ! પણ અમારી એક અરજ છે કે આ કામ અમે તો જ સારી રીતે કરી શકીએ જો અમોને ખાવામાં તૂટો રહે છે તેવા “સેંદ્રીય કાર્બન યુક્ત પદાર્થ”ની પૂર્તિ તમે કરતા રહો !” મેં તો એની સામે દલીલ પણ કરી જોઇ કે “અલ્યા કેમ ? આ વનસ્પતિ તો એને જરૂરી કાર્બન એની મેળે પ્રાપ્ત કરી લે છે, તમે કેમ નથી કરી લેતા ?” તો એ સામો જવાબ વાળે છે કે “ વનસ્પતિને તો પ્રકૃત્તિએ હરિતરંગ આપેલો છે, એટલે એના વડે સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં હવા માહ્યલા કાર્બંડાયોકસાઈડમાંથી પ્રકાશસંષ્લેષણ દ્વારા મેળવી લે છે. પણ અમને લીલો રંગ પ્રકૃતિએ આપ્યો જ નથી. એટલે હવામાંના કાર્બનડાયોકસાઈડમાંથી અમે કાર્બન મેળવી શકતા જ નથી. અમારે તો વનસ્પતિના માત્ર સૂકાં પાન, ફૂલ,છાલ અને ડાંખળાં જે ધરતી પર પડે છે એમાંથી જ કાર્બનયુક્ત પદાર્થ મેળવવાનો રહે છે. પણ એમાંથી તો વનસ્પતિએ ચૂસાય એટલા ખનીજ દ્રવ્યો ચૂસી લીધા પછી જ નીચે પાડ્યા હોય છે, એટલે આમ ગણીએ તો એ બધાં કસ વિનાનાં ફોફાં જ ગણાય ! એટલે એમાંથી ખનીજદ્રવ્યનું પ્રમાણ કંઇ પૂરતું મળી રહેતું હોય એવું બનવા પામતું નથી, એટલે અમને પૂરતો ખોરાક મળતો નથી અને અમારી [સુક્ષ્મજીવાણુની] સંખ્યા વધી શકતી નથી.”
તો પછી ખેડૂતો આવું ઉમેરણ કરી શકીએ ? હા, ડો. કર્વે એ આવું ઉમેરણ કરવાનો પ્રયોગ કર્યો છે. એક કિલો માટીમાં પાણી સાથે માત્ર અરધો ગ્રામ શુદ્ધ સાકર નાખી. અને ઉપરથી કોઇપણ દ્રવ્ય અંદર ઉમેર્યા વગર જ ચોવીસ કલાકમાં માટી માહ્યલાં બેક્ટેરિયાની સંખ્યા ૫૦૦ ગણી વધી ગયેલી જોઇ ! એનો અર્થ એ થયો કે બહારથી સેંદ્રીય કાર્બન ઉમેરવામાં આવે તો પોતાને જરૂરી એવા બધા ખનીજદ્રવ્યો માટીના કણો વચ્ચેના કેશાકર્ષણના પાણીમાં જે ઓગળેલા છે એમાંથી ખેંચી લેવા શક્તિમાન છે. અને સુક્ષ્મજીવો એ પાણીમાંથી ગમે તેટલા ખનીજદ્રવ્યો ખેંચ્યા કરે તો પણ તે પાણીમાં એનો તૂટો કદિ પડવાનો નથી. આમ આપણા પાલતુ પાકો અને જમીન માહ્યલાં જીવાણુઓના એકબીજાના અવલંબન તત્વનો લાભ લેનારા મહારાષ્ટ્રના ખેડૂતો કોઇપણ જાતના ખાતરો નાખ્યા વિના ખેતી કરે છે.
જમીનના સુક્ષ્મજીવાણુંઓની સંખ્યા વધે, એવું આયોજન એજ ઉત્તમ ઉપાય = જો જમીનમાં વસતાં સુક્ષ્મજીવાણુંઓની સંખ્યા વધારવાનું વિજ્ઞાન ખેડુત પાસે આવી જાય, તો તેણે હવે મબલખ ઉત્પાદન લેવા ગાડા મોઢે કંપોસ્ટ ખાતરો અને થેલા મોઢેરા ખાતરો જમીનમાં નાખ્યા કરવાની જરીકે ય જરૂર રહેતી નથી ભાઇઓ ! જરૂર છે જમીન માહ્યલા જીવાણુંઓની સંખ્યામાં થઇ શકે તેટલો વધારો કરવાની ! કારણકે આ બધા સુક્ષ્મ જીવો પોતાનું ટુંકું આયુષ્ય ભોગવી જ્યારે મરી જવાનાં છે, ત્યારે તેનું આખે આખું શરીર વનસ્પતિને સુપાચ્ય એવા ખનીજ ઘટકો અને સેંદ્રીય કાર્બનથી તડાતૂમ હશે ! અને ત્યારે એના પર તૂટી પડી વનસ્પતિના મૂળિયાના અગ્રભાગો એને જોઇએ એટલા તત્વો બહુ જ આસાનીથી શોષી શકશે અને મન-ઇચ્છિત પરિણામ – ઉત્પાદનના રૂપમાં બક્ષી શકશે.
સુક્ષ્મ જીવાણુંની સંખ્યા વધારવા માટે શું કરવાનું ? એક ટાંકીમાં અઢી કીલો ગૉળ, પચીસ કીલો ગોબર, પચીસ કીલો ગોમૂત્ર અને આશરે ૫૦૦ લીટર પાણીનું મિશ્રણ કરી, બેત્રણ દિવસે આથો આવ્યે-ગાળીને એક હેક્ટર ખેતરમાં છાંટવું, કે પિયતમાં પીવરાવવું. આવા દ્રાવણને એ લોકો “ અમૃતપાણી ” કહે છે. આનો ઉપયોગ જમીન માંહ્યલાં સુક્ષ્મજીવોના ‘અન્ન’ તરીકે થાય છે. દર ત્રણ મહિને આ પ્રયોગ કરતા રહી, જમીનમાં સુક્ષ્મ જીવાણુંઓનો વધારો કરતા રહી, તેના દ્વારા જમીનમાંના ખનીજ દ્રવ્યો વધુમાં વધુ ખેંચાવી તેની કોષ પેશિકાઓમાં જમા કરાવતા રહી, જીવાણુંઓના મરી ગયા પછી તેના શરીરમાં જમા થયેલ ખનીજોનો ઉપયોગ હાજર ખેતીપાકને કરાવતા રહી, અન્ય કોઇ રાસાયણિક કે દેશી –કોઇ પણ ખાતર નાખ્યા વિના મબલખ ઉત્પાદન લઇ શકાય છે એવો મહારાષ્ટ્ર-પૂણેના કૃષિ વિજ્ઞાની ડૉ. આનંદ કર્વેનો દાવો છે ભાઇ !
સારનો સાર = સારનો સાર એ થયો કે વનસ્પતિના મૂળિયાં જમીનમાંથી રસ કસ ચૂસવામાં નબળાં પડે છે, એટલે સુક્ષ્મ જીવાણુંઓની ભેર લેવાનું ગોઠવવું જોઈએ. અને એને વધુમાં વધુ સેન્દ્રીય કાર્બન મળી રહે તેવું ગોઠવવાનું.
સંપર્ક : શ્રી હીરજી ભીંગરાડિયા , પંચવટીબાગ, માલપરા જિ.બોટાદ [મો.+91 93275 72297] ǁ ઈ-મેલઃ : krushidampati@gmail.com
-
ચંઘીસખાનનું સામ્રાજ્ય – મૉન્ગોલિયા : ૨
પ્રીતિ શાહ-સેનગુપ્તા
મને તો પહેલેથી આ નામ જ બોલવું ગમી ગયેલું -ઉલાનબાતૉર. પરદેશીઓ શહેરનું નામ આ રીતે બોલતાં હોય છે, પણ સ્થાનિક લોકો જરા જુદું બોલતા હતા -ઉલાનબાત્ર જેવું. એટલેકે ઉલાનબાતર ઉચ્ચાર જ દેશમાં વધારે પ્રચલિત છે, એમ એક મૉન્ગોલિયન યુવકે મને સમજાવ્યું.
સૉયૉલબોલ્ડ નામનો આ યુવક અંગ્રેજી બરાબર જાણતો હતો, અને દુભાષિયા તરીકે કામ કરતો હતો. એણે મને કેટલીક બહુ સરસ માહિતી આપી. એક તો એ, કે મૉન્ગોલિયામાં પ્રાચીન-કાળથી ઇન્ડિયા, કૈંક ધ્યાન-ગ્નાનના સંદર્ભમાં, “ચક્રોની ભૂમિ” તરીકે ઓળખાતું આવ્યું છે. ત્યાંની પ્રાચીન પોથીઓમાં એનો ઉલ્લેખ “જાગારિન ઑરૉન” તરીકે થયેલો છે. કાળક્રમે, અપભ્રંશ થઈને ‘ચક્ર’ શબ્દ ‘જાગારિન’ બન્યો છે. સામાન્ય મૉન્ગોલિયનો માટે ઇન્ડિયા માટેનો શબ્દ “ઍનૅથૅગ” છે. એ પણ જાણે અપભ્રંશ થયેલો લાગે છે. ઉપરાંત, એ લોકોનો પ્રાચીનતા માટેનો સંદર્ભ છે -“આલિ દિવાન્ગારિન”, એટલેકે “દેવનાગરી જેટલું પ્રાચીન”. મેં ચકિત થઈને સૉયૉલબોલ્ડને પૂછ્યું, શું વાત છે! ખરેખર?
મૉન્ગોલિયામાં ભાષા માટે રશિયાની સિરિલિક કહેવાતી લિપિ વપરાતી આવી છે. ૧૯૨૦ના દાયકામાં રશિયાની હકુમત દરમ્યાન એ મૉન્ગોલિયામાં દાખલ થયેલી, અને ત્યારથી સમગ્ર દેશમાં એ પ્રચલિત થયેલી છે. લિપિ એકસરખી, પણ બંને ભાષાઓ જુદી છે. એમાંના અંગ્રેજી લિપિ જેવા છે તેવા માંડ બે-ચાર અક્ષર આપણે ઓળખી શકીએ. કાનને તો એટલું પણ ના ઓળખાય.
પ્રજાના શિક્ષિત લોકોનો તેમજ વિદ્વાનોનો આગ્રહ છે, કે મૉન્ગોલિયાની પોતાની, ૧૩મી સદીમાં ચંઘીસખાન દ્વારા દાખલ કરાવાયેલી, જે લિપિ છે તેને જ મુખ્ય ગણવી જોઇએ, અને પ્રજાના જીવનમાં પ્રાધાન્ય પામવી જોઇએ. એ લિપિ ઉપરથી નીચે, અને પછી જમણેથી ડાબે જતી લીટીઓમાં લખાય છે. આ પરંપરાગત મૉન્ગોલિયન ભાષા છે, અને ખૂબ સુંદર દેખાય છે. મને તો જાણે એનામાં કોઈક રીતે આપણી પાલી-પ્રાકૃત ભાષાની છાંટ દેખાતી રહે છે. આ લિપિ અત્યારે મૉન્ગોલિયાની શિક્ષણ-સંસ્થાઓમાં શીખવાડાઈ રહી છે.
સાંદર્ભિક તસવીરઃ નેટ પરથી ૧૭મી-૧૮મી સદી દરમ્યાન મૉન્ગોલિયન ભાષામાં બીજી ઘણી ભાષાઓના શબ્દો ઉમેરાતા ગયા. સંસ્કૃત, પર્શિયન, ચીની, ને પછી આધુનિક કાળમાં રશિયન, ઇંગ્લિશ વગેરે. સંસ્કૃતમાંથી બૌદ્ધ ધર્મને લગતા સંસાર, આનંદ, વજ્ર જેવા શબ્દો સીધેસીધા આવ્યા, અને બીજા અનેક અપભ્રંશ પણ થયા, જેમકે, અવ્યાસ(અભ્યાસ), બુયાન(પુણ્ય), અગ્શિન(ક્શણ), ગારિગ(ગ્રહ), ત્સાદિગ(જાતક), શુલેગ(શ્લોક), બદક(પદક), શાસ્તિર(શાસ્ત્ર), બાર્હાસ્વડિ (બૃહસ્પતિ), સન્ચિર(શનિચર) વગેરે. બહુ રસપ્રદ લાગે છે ભાષાનો આ ઇતિહાસ.
એ સ્પષ્ટ જોઈ શકાય છે કે મૉન્ગોલિયામાં શિક્ષણને ઘણું મહત્ત્વ અપાય છે. સરકાર ત્રીસેક ટકા જેટલું બજેટ ફાળવે છે, પ્રાથમિક શિક્ષણ ફરજિયાત તેમજ ફ્રી હોય છે, અસંખ્ય કૉલૅજો-યુનિવર્સિટીઓમાં વિભિન્ન વિષયો ભણાવાય છે, અને કમ્પ્યુટર જેવાં આધુનિક સાધનોનો વપરાશ છૂટથી થતો રહે છે. યુનાઇટેડ નેશન્સના કહેવા પ્રમાણે મૉન્ગોલિયામાં ૯૮ ટકા અક્ષરજ્ઞાન પ્રવર્તે છે. આ દેશ અત્યંત ગરીબ ગણાય છે, અને ચાલીસ ટકા પ્રજા ખેતી તથા પશુપાલનમાં પ્રવૃત્ત છે, તે છતાં; તે છતાં.
ઍન્જિનિયરિન્ગ, સાયન્સ, મૅડિકલ અને લૉ જેવા વિષયોમાં ડિગ્રી કૉર્સ છે, અને મૉન્ગોલિયન યુવાપ્રજા ભણી-ગણીને દેશમાં રહીને જ એ ક્શેત્રોમાં કામ કરતી જણાય છે. સંગીત, ચિત્ર, શિલ્પ વગેરે કળાઓમાં પારંગત સ્ત્રી-પુરુષોનો પરિચય રોજ થતો રહ્યો. ચાર યુવાનોનું બનેલું એક મ્યુઝીક-બૅન્ડ સાંભળવાની તક મળેલી. એમણે, અમેરિકામાં શરૂ થયેલું અને વિકસેલું, જાઝ મ્યુઝીક તો ખૂબ સરસ વગાડ્યું, ને પછી એમણે અમેરિકન સ્ટાન્ડર્ડ કહેવાતાં, પચાસ-સાઠના દાયકાના લોકપ્રિય ગીતો ગાયાં. ઘણાં હું જાણું. એમાંયે ફ્રૅન્ક સિનાટ્રાનો અવાજ તો બહુ જ પસંદ.
એ યુવકે એટલું સરસ ગાયું કે પછી મેં એને પૂછ્યું, કે એ ક્યાં શીખ્યો. તો એ કહે, એ મ્યુઝીક-કૉલૅજમાં ભણે તો છે જ, પણ અમેરિકન પૉપ્યુલર ગીતો એ સાંભળી-સાંભળીને શીખ્યો. મને બહુ ખુશી થઈ, કારણકે ગાતી વખતે એના ઉચ્ચાર પણ બરાબર અમેરિકી હતા. હા, મારી સાથે વાત કરતાં એના અંગ્રેજી ઉચ્ચારમાં મૉન્ગોલિયન છાંટ હતી. પછી તો ઉલાનબાતરના રસ્તા પર ચાલતાં આ મ્યુઝીક-કૉલૅજ જોઈ પણ ખરી.
મેં એ પણ જોયું, કે સાહિત્યનો શોખ ધરાવનારાં, કાવ્યો તથા સર્જનાત્મક લેખન કરનારાં, તથા સાપ્તાહિક છાપાં કે પત્રિકાઓ બહાર પાડનારાં મૉન્ગોલિયન મોટી સંખ્યામાં છે. ખૂબ સુંદર રીતે છપાયેલા, ક્યારેક સુંદર આલેખન સાથેના કાવ્ય-સંગ્રહો જોઈને બહુ આનંદ થયો. બધાં પોતાની માતૃભાષામાં લખે છે. વળી, અનેક જણ એ ભાષાને ‘કૅલિગ્રાફી’ કહેવાતી ચિત્રાત્મક શૈલીમાં પણ મૂકી જાણે.
એક મૉન્ગોલિયન બહેન મને ઇન્ડિયન જોઈને ખાસ મારી પાસે આવ્યાં. એમના હાથમાં એમની લખેલી એક ચોપડી હતી. કોઈની મદદ લઈને મને કહે, કે એમણે ઇન્ડિયા પર આ નવલકથા લખી છે. આવરણ પર તાજમહેલનો ફોટો હતો. એ નકલ મને ભેટ આપવા માગતાં હતાં. આવી રીતે બીજાં પણ પોતાનું પુસ્તક ભેટ આપવા ઉત્સુક હતાં- એ ભાષા આપણાંથી બીલકુલ વાંચી શકાય તેમ નથી, તે છતાં. દેખાવે પુસ્તકો હોય ખૂબ સરસ, પણ ક્યારેક હું સ્વીકારું, ક્યારેક ના પાડું. પુસ્તકોનું વજન ઉચકીને ફરવું બહુ અઘરું પડે છે.
ઇન્ડિયાની બહારના બીજા કેટલાક દેશોમાં કળા અને સાહિત્યની દેવી સરસ્વતીની ઉપાસના થતી આવી છે -તિબેટ, નેપાલ, બાલી, જાપાન, ચીન વગેરે. અલબત્ત, નામ એમની ભાષાનાં થઈ જાય, સ્વરૂપ પણ બદલાઈ જાય, અને ક્યારેક દેવી થોડું જુદું સ્થાન ધારણ કરે. એક જમાનામાં મૉન્ગોલિયામાં સરસ્વતીની પ્રતિમાઓ બનતી. એમાં કોઈના હાથમાં વીણા હોય, પણ આસપાસ મોર ક્યારેય ના હોય. હવે બૌદ્ધ ધર્મમાંની શ્વેત તારાના સ્વરૂપને સરસ્વતીની સાથે જોડી લેવામાં આવતું લાગે છે.
એક વાર તાઇવાનના એક બૌદ્ધ મઠના પ્રદર્શન-ખંડમાં મેં સરસ્વતીની ધાતુમાંથી બનાવેલી ખૂબ સુંદર મૂર્તિઓ જોયેલી. એ બધી મૉન્ગોલિયામાં સદીઓ પહેલાં બનાવાયેલી હતી, એમ વિગત મૂકેલી હતી. પણ અહીં મૉન્ગૉલિયામાં આવ્યા પછી એવી મૂર્તિઓ જોવા મળી નથી. પૂછતાછ કરતાં એમ જાણવા મળ્યું, કે આપણને પરિચિત એવાં શિલ્પ અને ચિત્ર, વિખ્યાત સ્થાનિક કવિ ઝાનાબાઝારના નામે જાણીતા એવા, રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલયમાં સચવાયેલાં રહ્યાં છે, ને ક્યારેક પ્રદર્શિત થતાં હોય છે.
કોઈ રીતે કળા અને સાહિત્યનું વરદાન મૉન્ગોલ પ્રજા પર અવશ્ય છે, એમ સ્પષ્ટ થતું રહે છે. ઉલાનબાતર શહેરમાં ચાલતાં ચાલતાં કેટકેટલાં શિલ્પ જોવા મળે છે. ચંઘીસખાનનાં તો ખાસ જગ્યાઓએ ખરાં જ, ને માર્કો પોલોનું એક આગવું શિલ્પ પણ ફૉરેન મિનિસ્ટ્રીની વિશાળ ઇમારતની સામે મૂકેલું છે, પણ આ સિવાય, પોતાની ભાષામાંના કેટલા બધા વિખ્યાત કવિઓ અને સર્જકોને જાહેરમાં ઉપસ્થિત કરેલા છે.
એ દરેક શિલ્પ સર્જકને મોભાદાર રીતે દર્શાવે છે. જેમકે, યાવુઉહુલાન્સ કવિના નામ પર બનાવેલો એક નાનો ગાર્ડન. આખો દિવસ ત્યાં લોકોની અવરજવર રહે છે. બધે ઝાડપાન, ફૂલો, એક ગોળ ફુવારો છે, અને કાસ્ટ આયર્નમાંથી બનાવેલું, સૂટ ને બૂટમાં સજ્જ, એક બેન્ચ પર આરામથી બેઠેલા કવિનું આબેહૂબ શિલ્પ છે. જાણે કવિ હાજરાહજૂર લોકચર્યા માણી રહ્યા છે.
આ શિલ્પમાં કવિ જે બેન્ચ પર બેઠા છે ત્યાં બાકીની જગ્યા ખાલી છે. ત્યાં ફરવા આવતા સ્થાનિક લોકોમાં ત્યાં બેસીને કવિની સાથે ફોટો પડાવવાનો બહુ શોખ દેખાય છે. જ્યારે જોયું ત્યારે બે-ત્રણ જણ લાઇનસર બેન્ચ પર બેઠેલાં જ હોય, ને ચોથું કોઈ એમનો ફોટો પાડતું હોય. છેવટે એક વાર બેન્ચ ખાલી પડેલી જોઈ. જલદીથી મેં ફોટો લઈ લીધો, જેમાં કવિ યાવુઉહુલાન્સ એકલા જ બેઠેલા દેખાય છે.
સાંદર્ભિક તસવીરઃ નેટ પરથી
ક્રમશઃ
સુશ્રી પ્રીતિ શાહ-સેનગુપ્તાનો સંપર્ક preetynyc@gmail.com વીજાણુ સરનામે થઇ શકે છે.
-
હાથી અને માણસનો સંઘર્ષ નહીં, સહઅસ્તિત્ત્વ જરૂરી
ફિર દેખો યારોં
બીરેન કોઠારી
કેરળના મુન્નારનું નામ લઈએ એટલે આંખ સામે ચાના બગીચા, ધુમ્મસમાં ઢંકાયેલા પહાડો, લીલાં જંગલો અને રસ્તા પર ક્યારેક અચાનક દેખાઈ જતા હાથીનાં દૃશ્યો આવી જાય. એક પ્રવાસી માટે રસ્તાની કોરે ઊભેલો હાથી અદ્ભુત દૃશ્ય હોઈ શકે, પણ એ જ હાથી કોઈ સ્થાનિક વ્યક્તિ માટે જીવનું જોખમ બની શકે છે. મુન્નારમાં હાથી અને માણસ વચ્ચેનો વધતો સંઘર્ષ એ વાતનો સંકેત છે કે માણસ અને વન્યજીવન વચ્ચેનું સંતુલન કેટલું નાજુક છે.
ઑગસ્ટના અંતમાં મુન્નારના થાલક્કુલમ વિસ્તારનો એક બનાવ છે. અહીંના ખેડૂત એસ. ઓચપ્પન પોતાની પુત્રીના એલચીના ખેતરમાં પાક જોવા ગયા ત્યારે જંગલી હાથીએ તેમના પર હુમલો કર્યો. હોસ્પિટલ લઈ જતી વખતે રસ્તામાં તેમનું મૃત્યુ થયું. એના થોડા મહિના પહેલાં ચિન્નાકનાલમાં ૩૬ વર્ષની મારીનું હાથીના હુમલામાં મૃત્યુ થયું હતું અને તેમનો ૧૧ વર્ષનો પુત્ર ઘાયલ થયો હતો. એ જ સમયગાળામાં એક હાથી મુન્નાર શહેરમાં ઘૂસી ગયો અને ચર્ચ સુધી પહોંચી ગયો હતો. આવી ઘટનાઓ હવે અપવાદ રહી નથી.
વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ઇન્ડિયાના તાજેતરના અભ્યાસે આ સમસ્યાને વિશાળ ફલકમાં દર્શાવી છે. કેરળમાં ૨૦૦૮થી ૨૦૨૫ દરમિયાન હાથી-માનવ સંઘર્ષની ૧,૭૮૧ ઘટનાઓ નોંધાઈ, જેમાં ૫૮૧ લોકોનાં મૃત્યુ અને ૧,૨૦૦ લોકો ઘાયલ થયા. મુન્નારનો વિસ્તાર ૧૦૩ માનવમૃત્યુ સાથે કેરળમાં સૌથી આગળ રહ્યો. બીજી તરફ, આ જ સમયગાળામાં કેરળમાં ૬૯૫ જંગલી હાથી મૃત્યુ પામ્યા હતા અને તેમાંના ૨૨૬નાં મૃત્યુનું કારણ માનવસર્જિત હતું. માત્ર વીજ કરંટથી ૧૫૪ હાથીનાં મૃત્યુ થયાં હતાં.
એટલે સવાલ કેવળ એ નથી કે હાથી માણસ પર કેમ હુમલો કરે છે. મૂળ પ્રશ્ન એ છે કે માણસ અને હાથી માટેની જગ્યા સતત ઘટી રહી છે, ત્યારે બંનેને વારંવાર એકબીજાની નજીક આવવાની ફરજ કેમ પડી રહી છે?
મુન્નારનો આજનો વિસ્તાર એક જ દિવસમાં ઊભો થયો નથી. અહીં આદિવાસી સમુદાયો વસતા હતા. પછી અંગ્રેજો આવ્યા, ચાના વાવેતરો ઊભાં થયાં, રસ્તા અને વસાહતો વિકસ્યાં. ત્યાર પછી પ્રવાસન વધ્યું. હોટેલ, રિસોર્ટ, હોમસ્ટે, દુકાનો, પાર્કિંગ અને રસ્તાઓ વધતા ગયા. એક જ વિસ્તારમાં ચા ઉગાડવી, લોકોને વસાવવા, પ્રવાસીઓને આવકારવા અને જંગલી પ્રાણીઓને જીવવા દેવા-આ બધી બાબતો એકબીજા સાથે ટકરાવા લાગી.
હાથી માટે જંગલ, ચાનો બગીચો, ખાનગી જમીન કે સરકારી જમીન એવી અલગ-અલગ સરહદો હોતી નથી. પાણી, ખોરાક અને ઋતુ પ્રમાણેના રહેઠાણ સુધી પહોંચવા માટે તેના માટે જે માર્ગ છે, તેના પર આપણે રસ્તો બનાવી દીધો હોય કે વસાહત ઊભી કરી હોય, હાથીને તેની ખબર નથી. આથી હાથીને ‘ઘૂસણખોર’ માનીએ તો તેના માર્ગમાં ઊભી કરાયેલી દરેક માનવીય વસાહતને ગેરકાયદેસર ગણવી પડે. મુન્નારના ઘણા લોકોની જમીન સાથે કાયદેસર માલિકી, ઐતિહાસિક હક અને રોજગાર જોડાયેલા છે. સંરક્ષણના નામે તેમને હાંકી કાઢવા એ તેનો ઉકેલ નથી. પરંતુ એ સાથે નવી વસાહતો, રસ્તાઓ અને બાંધકામો વન્ય પશુઓના માર્ગને વધુ ને વધુ સંકુચિત કરતા જાય, એ પણ સ્વીકારી શકાય નહીં.
મુન્નારની સમસ્યા પ્રવાસનની છે. પ્રવાસન પર હજારો લોકોની આજીવિકા છે. એટલે પ્રવાસન બંધ કરી દેવું એ પણ કોઈ ઉકેલ નથી. સવાલ એ છે કે પહાડોની કુદરતી ક્ષમતા કરતાં તેના પર વધુ બાંધકામ અને વાહનવ્યવહાર તો નથી થઈ રહ્યાં ને? હાથીને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ ખસેડી દેવાથી સંઘર્ષનું મૂળ કારણ દૂર થતું નથી. જો ખોરાક, પાણી અને હાથીના પરંપરાગત માર્ગોની સમસ્યા યથાવત્ હોય તો સ્થળાંતર માત્ર તાત્કાલિક ઉપાય બની રહે છે.
અલબત્ત, વહેલી ચેતવણી આપતી વ્યવસ્થા બહુ જરૂરી છે. હાથીની હાજરીની જાણ સ્થાનિક લોકોને સમયસર થાય, મોબાઇલ સંદેશ સાથે સાઇરન, પેટ્રોલિંગ, સ્થાનિક સ્વયંસેવકો અને ઝડપી પ્રતિસાદ ટીમો કામ કરે-તો અનેક જીવ બચાવી શકાય. પરંતુ એમ કરવા માટે વૉટ્સઍપ દ્વારા મળતો સંદેશ પૂરતો નથી. ખેતરમાં કામ કરતો માણસ કદાચ મોબાઇલ ફોન જોતો ન હોય, વૃદ્ધ ખેડૂત સ્માર્ટફોન વાપરતો ન હોય અને બહારથી આવેલો પ્રવાસી સ્થાનિક ચેતવણીથી અજાણ હોય એમ પણ બની શકે.
સાંદર્ભિક તસવીરઃ નેટ પરથી એટલે ઊપાય એ છે કે હાથીના પરંપરાગત માર્ગોને સુરક્ષિત રાખવા. રસ્તાઓની રચના એવી કરવી કે વન્યજીવો માટે માર્ગ રહે. વીજ વાડ માણસને સુરક્ષિત કરે પણ હાથી માટે મૃત્યુનું કારણ ન બને તેની ખાતરી કરવી પડશે. અતિ જોખમી વસાહતો માટે પુનર્વસન જરૂરી બને તો તે પૂરતા વળતર અને રોજગારની ખાતરી સાથે કરવું.
સૌથી મહત્ત્વની વાત એ છે કે હાથીને સમસ્યા માનવાનું બંધ કરીને સમગ્ર પરિસરના સંકટને સમજવાનો પ્રયત્ન કરવો. મુન્નારની સમસ્યા માત્ર હાથીની નથી; તે જંગલ, ખેતી, પ્રવાસન, રસ્તા, બાંધકામ અને માનવ વસાહતો વચ્ચેનું સંતુલન ખોરવાઈ જવાની સમસ્યા છે.
હાથીને પકડીને ખસેડી દેવાનો ઉપાય સહેલો લાગે. હુમલા પછી થોડા દિવસો માટે લોકોમાં રાહત પણ થાય. પરંતુ ફરી કોઈ હાથી એ જ વિસ્તારમાં આવી જાય તો સમસ્યા પાછી ઊભી થાય. એટલે માણસ અને હાથી બંને ક્યાં અને કેવી રીતે રહી શકે એ વિચારવાનો સમય આવી ગયો છે.
એટલું યાદ રાખવું જરૂરી છે કે જંગલને આપણે નકશામાં રેખાઓ દોરીને ટુકડાઓમાં વહેંચી શકીએ, પરંતુ હાથી એ રેખાઓને માનતો નથી. કુદરતને માનવીય સરહદો સમજાતી નથી. એટલે આપણે હાથી સાથે સહઅસ્તિત્વ ઇચ્છતા હોઈએ તો પહેલાં આપણે આપણા વિકાસની સરહદો નક્કી કરવી પડશે.
‘ગુજરાતમિત્ર’માં લેખકની કૉલમ ‘ફિર દેખો યારોં’માં ૭- ૧૦– ૨૦૨૬ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.
શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી -
વિદ્યાર્થીઓ માટે : ગીતાનાં શાશ્વત સૂત્રો – [૩] – धिरस्तत्र न मुह्यति
પ્રકાશકઃ જોય એન્ટરપ્રાઇઝ,
જી૫,શક્તિ સ્ક્વેર, મૅનેજમૅન્ટ એન્ક્લેવ સામે, નેહરૂ પાર્ક રોડ, અમદાવાદ ૩૮૦૦૧૫
ISBN: 978-93-48694-79-9 કિંમતઃ રૂ. ૨૫૦/-હરેશ ધોળકિયા
અહી ગીતા કહે છે કે “ ધીર વ્યક્તિ મોહ પામતી નથી.
મોહ પામવું એટલે શું ? એનો અર્થ થાય છે કે કોઈ ઘટના બને ત્યારે તેને તાર્કિક રીતે સમજવા બદલે આવેશથી સમજવાનો પ્રયાસ કરવો એને મોહ કહે છે. મોહ એટલે સત્યને ખોટી રીતે સમજવું. પણ ધીર વ્યક્તિ આ મોહમાં નથી ફસાતી.
ધીર વ્યક્તિ એટલે જે ધૈર્યવાન છે. જેનામાં સત્ય સમજવાની અને અપનાવવાની શક્તિ છે. તે સત્યને સત્યની રીતે જ જોઈ શકે છે. તે જાણે છે કે બધું જ પરિવર્તનશીલ છે. જે આવશે, તે જાશે પણ. જે જન્મ લેશે, તે મ્રત્યુ પણ પામશે. એ અનિવાર્ય છે.
ભગવાન બુદ્ધ પાસે કિસા ગોતમી નામની એક મહિલા આવી. તેનો એકનો એક પુત્ર મરી ગયો હતો અને તે બહુ જ શોકમાં હતી. બધાને તેણે વિનંતી કરી કે તેઓ તેના પુત્રને જીવતો કરી દે, પણ કોઈ ન કરી શક્યું. બધાએ સમજાવવાનો પ્રયાસ કર્યો કે બધા મરે છે, પણ તે શોક અને મોહમાં હોવાથી ન સમજી. છેવટે તે બુદ્ધ પાસે ગઈ. બુદ્ધે તેને ઉપદેશ ન આપ્યો, પણ કહ્યું કે તે ગામમાં જઈ જેના ઘેર કોઈ મ્રત્યુ ન પામ્યું હોય તેના પાસેથી એક મુઠ્ઠી રાઈ લઇ આવે. તે ગામના બધા ઘરો પાસે ગઈ અને રાઈ માગી, પણ બધાએ કહ્યું કે તેમના ઘરમાં કોઈને કોઈ તો મરી જ ગયું હતું. આખા ગામમાં ફર્યા પછી કિસા ગોતમી સમજી ગઈ કે માત્ર તેનો પુત્ર જ નથી મર્યો. બધા મરે જ છે. માટે મરણ અનિવાર્ય છે. હવે તે સમજી ગઈ અને તે પણ ધીર બની ગઈ અને તેનામાં રહેલ મોહ દૂર થઇ ગયો.
અહી એ જોવા મળશે કે તે કિસા ગોતમીએ બુદ્ધનું શિષ્યત્વ સ્વીકાર્યું એટલે તેને ધૈર્ય પ્રાપ્ત થયું. ગુરુ હંમેશા વ્યક્તિને સ્વસ્થ અને ધૈર્યવાન બનાવે છે.
હરેશ ધોળકિયા : ન્યુ મિન્ટ રોડ, પેરીસ બેકરી પાસે, ભુજ-કચ્છ ( ૩૭૦૦૦૧) | ઈ-મેલ : dholakiahc@gmail.com
-
મહાભારત મંથન – લેખમાળા વિશે પ્રસ્તાવના
શ્રી જયસુખભાઈ મોચી વેબ ગુર્જરી પરિવારમાં તેમની લેખંમાળા ‘મહાભારત મંથન’ દ્વારા પદાર્પણ કરે છે.વેબ ગુર્જરી જયસુખભાઈનું હાર્દિક સ્વાગત કરે છે.જયસુખભાઈનો વેબ ગુર્જરી સાથે સંપર્ક કરાવી આપવા બદલ સંપાદક મંડળ સુશ્રી વિશાખાબેન મોઠીયાનો આભાર માને છે.લેખમાળા ‘મહાભારત મંથન’ હવેથી દર મહિને બીજા બુધવારે પ્રકાશિત થશે.– સંપાદક મંડળ, વેબ ગુર્જરી
જયસુખ મોચી
આપણી સનાતન સંસ્કૃતિના મુખ્ય બે ગ્રંથો રામાયણ અને મહાભારત.આ બંને ગ્રંથો જીવનના મૂલ્યો સમજાવે છે. રામાયણ અંદરો અંદરનો પ્રેમ શીખવે છે જ્યારે મહાભારતનો ઉપદેશ એવો છે કે અંદરો અંદર લડો તો રાજ કોઈના હાથમાં ન આવે.રામાયણ સાચી દિશા બતાવે છે અને મહાભારત ખોટી દિશામાં જતાં અટકાવે છે. ટૂકમાં આપણે ક્યાં જવુ જોઈએ એના માટે રામાયણ છે.અને ક્યાં અટકવું જોઈએ એના માટે મહાભારત છે.
સમયનો સંદર્ભ જોઈએ તો ઈ.સ પૂર્વ ૫૦૦૦ વર્ષ પહેલા મહાભારતનું યુદ્ધ થયેલું. વેદ વ્યાસ મહાભારતમાં ખુદ હાજર છે,એમનું ખુદનું પાત્ર છે.વાલ્મિકિ રામાયણમાં છે એમ વેદ વ્યાસ પોતે મહાભારતમાં છે એટલે એવું તારણ નીકળે કે એ જ સમયમાં વેદ વ્યાસે એક લાખ શ્લોકોનું જગતનું સૌથી મોટું મહાકાવ્ય “મહાભારત”ની રચના કરેલી. મહાભારતનું દરેક પાત્ર આપણને કશુંક કહે છે.એક એક પાત્ર ઉત્તમ જીવનની પ્રેરણા આપે છે.આપણે આ શ્રેણીમાં મહાભારતના પાત્રો અને એની સાથે જોડાયેલ કથાઓનું ટૂકમાં વર્ણન કરશું.મૂળ ગ્રંથમાં એક લાખ શ્લોકો છે. આટલા વિશાળ વૈવિધ્યનો ટૂકસાર રજુ કરવો એ કપરુ કામ છે છતાં હું નિષ્ઠાથી અભ્યાસ કરી અને મારૂ શ્રેષ્ઠ આપીશ!
મહાભારત કોઈ કાલ્પનિક કથા નથી પણ પાંચ હજાર વર્ષ પહેલા જીવાયેલા જીવનની ઘટનાઓ છે.એટલે સ્વભાવિક છે કે એ રસપ્રદ ન હોય,ક્યાંક વાચકને કંટાળો આવે એવું બને.જગતના દરેક મહાકાવ્યોમાં આવુ બને જ છે.પણ તમે વાંચશો તો આ લેખમાળા જીવનને સમજવામાં ખૂબ ઉપયોગી બનશે!
કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ,આહાર, નિંદ્રા, ભય,મૈથુન આ બધુ પ્રકૃતિનો એક ભાગ છે એ તમે સમજી શકશો. જીવનમાં બનતી અનેક ઘટનાઓ નિયતિનો ખેલ છે. જીવનની અનેક બાબતો આપણા હાથમાં નથી હોતી. નિયતિ કેવા કેવા સંજોગો ઉભા કરે એનું યથાસ્થાને વિગતે વર્ણન કરીશ.જીવનમાં બનતી દરેક ઘટનાઓ પાછળ એક કારણ હોય છે.એને હું બીજી બાબત કહીશ. એક બાબત ઘટના છે.બીજી બાબત કારણ છે.આ બીજી બાબત સમજવામાં લેખો ઉપયોગી થશે.
સમાજમાં બનતી ઘટનાઓ પ્રત્યેનું તમારૂ વલણ બદલાશે કારણકે આપણો વારસો જડ નથી જીવંત છે.એક છોકરો એક છોકરીને પ્રેમ કરે તો એ અપરાધ નથી.પ્રેમ તો ઈશ્વરનું અદ્ભૂત સર્જન છે.મહાભારતની એકપણ કથામાં પ્રેમનો વિરોધ નથી.ઉલ્ટાનો સ્ત્રીઓની સ્વતંત્રતાનો આદર કર્યો છે.સ્ત્રી પાત્ર વખતે એનું વિસ્તૃત વર્ણન આવશે.અર્જુન જ્યારે કૃષ્ણની બહેન સુભદ્રાના પ્રેમમાં પડ્યા ત્યારે ભગવાન કૃષ્ણએ એમને લગ્ન કરવામાં મદદ કરેલી.
બુધ્ધિજીવીઓ દ્રોપદીના વસ્ત્રાહરણની એકા’દ ઘટના ઉછાળ્યા કરે, પુરુષોના અત્યાચારો ગણાવ્યા કરે.પણ એ જ સમયમાં સ્વયંવરની પ્રથા હતી. સ્ત્રીએ કોની સાથે જીવવું એ પોતે જ નક્કી કરતી.પિતૃસત્તાક વ્યવસ્થાને વખોડવા વાળા આવી હકીકતો કહેતા જ નથી.
મહાભારતની દ્રષ્ટિએ ધર્મ એટલે? તમારે ક્યા ભગવાનને માનવા અને કોને ન માનવા એવો કોઈ આગ્રહ નથી પણ સત્ય,નિતિ,પ્રેમ,અહિંસા,સમાજનું હિત,પ્રજાનું કલ્યાણ એ ધર્મ છે.
આપણાથી અન્યને દુઃખ થાય,પીડા થાય તો એ અધર્મ છે. અને આપણાથી કોઈને આનંદ મળે, આપણે કોઈની ખુશીમાં નિમિત્ત બનીએ તો એ ધર્મ છે.
એટલે જ મહાભારત વૈશ્વિક ગ્રંથ છે.જગતના અનેક મહામાનવો આલ્બર્ટ આઈસ્ટાઈન, મહાત્માં ગાંધીજી, ડેવિડ થોરો,જર્મન ફીલસુફ શોપનહાવર સહિત જગતના અનેક ચિંતકોએ મહાભારતની પ્રશંસા કરી છે.
એક લાખ શ્લોકોના આ મહાકાવ્યમાં જેમ-જેમ કથા આગળ વધે એમ-એમ નવા પાત્રનું આગમન થતું જાય.એ રીતે ક્રમશ લેખો લખતો રહીશ.જરુર જણાય ત્યાં મારી પહોંચ પ્રમાણે વિવેચન કરીશ.
વેદ વ્યાસે એક શ્લોકમાં કહ્યું છે.
યન્નેહાસ્તિ ન કૃત્ર ચિત્
જે આમા નથી એ બીજે ક્યાય નથી.આમાં છે એ જ બધે છે.માનવ જીવનના તમામ પાસાઓ આમાં આવી જાય છે.મહાભારતના કુલ અઢાર પર્વોમાં વેદ ઉપનિષદનો સાર છે. એટલે મહાભારત પાંચમો વેદ કહેવાય છે.આપણા વારસાની અણમોલ વિરાસત ગણાય અને આમાં આટલુ બધુ વૈવિધ્ય છે. છતાં ઘણા લોકોનો એવો મિથ્યા પ્રચાર છે કે મહાભારત નો વંચાય, પણ શા માટે નો વંચાય? કોઈ વાજબી કારણ એમની પાસે નથી.કારણકે એમણે કશું વાંચ્યુ જ નથી!
તમે વાંચો તો આનું મૂલ્ય સમજાશે.
જયસુખ મોચી, મહુવા | સંપર્કઃ ફોનઃ +૯૧ ૯૯ ૭૯ ૪૪ ૮૮ ૩૮
-
આનંદના અવસરોને આપણે ઘોંઘાટિયા બનાવી દીધા છે!
નિસબત
ચંદુ મહેરિયા
દિવાળી હોય કે દશેરા, મોહરમ હોય કે ચેટીચાંદ, ક્રિસમસ હોય કે ઉત્તરાયણ, ઈવેન્ટસ હોય કે સેલિબ્રેશન, રાજકીય જુલુસ હોય કે ધાર્મિક મેળાવડા, સામાજિક સંમેલન હોય કે સાંસ્ક્રુતિક કાર્યક્રમ- આનંદના આ સઘળા અવસરોને આપણે ઘોંઘાટિયા બનાવી દીધા છે. જેટલો વધુ ઘોંઘાટ એટલો અવસર ભવ્ય. અવાજ કે ધ્વનિનું પ્રદૂષણ નહીં, શોરબકોર કે કોલાહલ નહીં. કાન ફાડી નાંખે અને મગજની નસો ઢીલી કરી નાંખે એવો ઘોંઘાટ, ઘોંઘાટ અને નકરો ઘોંઘાટ હોય તો જ વધુ આનંદ આવે, વધુ મજા આવે, વધુ મનોરંજન મળે એવું ગણિત આપણા મગજમાં ઠસાવી દેવામાં આવ્યું છે.
સાંદર્ભિક તસવીરઃ નેટ પરથી બંધારણના અનુચ્છેદ ૨૧, જીવન જીવવાના અધિકારમાં, શાંતિપૂર્ણ અને કોઈ પણ ખલેલ વગર જીવન જીવવાના અધિકારનો સમાવેશ કર્યો છે. ભારતીય નાગરિકને ગેરકાયદે ઘોંઘાટથી રક્ષણ મેળવવાનો હક આપવામાં આવ્યો છે. વધારે પડતો અવાજ કે જે માનવીની શ્રવણશક્તિ પર જ નહીં સમગ્ર શરીર પર વિપરીત અસર કરે છે તેને અવાજ કે ધ્વનિનું પ્રદૂષણ કહેવાય છે. આ એક ગંભીર સમસ્યા છે, ન્યૂસન્સ છે. તે જીવન જીવવાના મૂળભૂત અધિકારનું હનન છે. પરંતુ તે સામે પૂરતી જાગ્રતિ જોવા મળતી નથી. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાએ ૫૩ ડેસિબલ અવાજને માનવ શરીર માટે યોગ્ય માન્યો છે. ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડે નિવાસી વિસ્તારોમાં દિવસે ૪૫ અને રાત્રે ૫૫ ડેસિબલ અવાજની માત્રા કરતાં વધુ માત્રાને પ્રદૂષણ ગણી છે. પરંતુ તેના કરતાં ક્યાંય વધારે અવાજ આપણે રોજે રોજ સહન કરી રહ્યા છીએ. હવે લાઉડસ્પીકર નહીં ડી.જે.નો અવાજ આપણે સાંભળવો પડે છે. ક્યારેક કામચલાઉ તો ક્યારેક કાયમી.
ઔધોગિક વિસ્તારોમાં યંત્રોનો અવાજ આવે તે સમજાય છે પરંતુ વિના કારણે માનવવસ્તીમાં ઘોંઘાટ જ ઘોંઘાટ હોય અને તેના પર કોઈનું નિયંત્રણ ન હોય તે અસહય છે. અવાજના પ્રદૂષણની માનવ શરીર પર ખરાબ અસરો જોવા મળે છે. સતત ઘૉંઘાટભર્યા વાતાવરણમાં જીવતા લોકોમાં ચિડીયાપણું, માનસિક ચિંતા, તણાવ, અનિદ્રા, થાક, શ્રવણશક્તિમાં ઘટાડો, લોહીનું દબાણ અને હ્રદયને લગતા રોગોની સંભાવના વધે છે. માત્ર માનવ પ્રાણી જ નહીં પશુ-પંખીઓ પણ તેની ખરાબ અસરો અનુભવે છે. ઘોંઘાટને લીધે તણાવ સર્જતા હોર્મોનનું પ્રમાણ વધે છે. બીમાર વ્યક્તિઓ, વૃધ્ધો અને બાળકો પર અવાજના પ્રદૂષણની સૌથી વધુ અસર થાય છે. બાળકોમાં ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની અને શિખવાની ક્ષમતા તેમ જ સ્મરણશક્તિ પર ઘોંઘાટની અસર થાય છે. આ શક્તિ અને ક્ષમતા ઘટવાનું કારણ ધ્વનિ પ્રદૂષણ છે.
અમદાવાદમાં દિવસે ૭૯.૮૮ ડેસિબલ અવાજ હોય છે. જ્યારે ચેન્નઈમાં ૮૯, કોલકાતામાં ૮૭, મુંબઈમાં ૮૫ અને દિલ્હીમાં ૮૦ ડેસિબલ છે. વલ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈજેશન(WHO) ની માર્ગદર્શિકા ભલે દિવસે ૫૩ અને રાત્રે ૪૫ ડેસિબલની અવાજની માત્રાને સામાન્ય ગણે અને તેથી વધુ માત્રામાં આવાજ થતો હોય તો તે હાનિકારક માને પણ ભારતના મહાનગરોમાં ‘ હુ’ ની માત્રા કરતાં ઘણો વધારે અવાજ રોજ થાય છે. એક અભ્યાસનું તારણ છે કે અમદાવાદના ૭૭ ટકા વિસ્તારોમાં એટલે લગભગ પોણા ભાગના શહેરમાં દિવસે ૭૦ ડેસિબલ અને સમગ્ર શહેરમાં લગભગ ૮૦ ડેસિબલ અવાજ જોવા મળ્યો છે.
અવાજના પ્રદૂષણને ડામવા માટેની પૂરતી કાયદાકીય જોગવાઈઓ છે અને નિયમો ઘડાયા છે. ખાટલે મોટી ખોડ તેના અમલની છે.અવાજના પદૂષણને નિયંત્રણમાં રાખવાની જેની મુખ્ય જવાબદારી છે તે પોલીસતંત્ર પાસે અવાજનું પ્રદૂષણ માપવાનું યંત્ર (સ્ટાન્ડર્ડ ડેસિબલ મીટર) જ હોતું નથી. એટલે તે રામભરોસે જ લાઉડસ્પીકરની કે ડી..જે.ની મંજૂરી આપે છે. પોલીસ ત્યારે જ સક્રિય થાય છે જ્યારે નાગરિકો વધારે પડતા અવાજની ફરિયાદ કરે છે.
એક અહેવાલ પ્રમાણે એકલા અમદાવાદમાં ઈમરજન્સી હેલ્પલાઈન સર્વિસ પર રોજના ૫૫ કોલ અવાજના પ્રદૂષણની ફરિયાદના આવે છે. નવેમ્બર ૨૦૨૫ થી ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ના દસ મહિનામાં અવાજના પ્રદૂષણની ૧૭, ૦૫૦ ફરિયાદો થઈ હતી. પોલીસ જાતે ભાગ્યે જ ઘોંઘાટ અંગે કશું કરે છે પરંતુ નાગરિકોની ફરિયાદો પછી તે જાગે છે અને કાર્યવાહી કરે છે. અવાજના પદૂષણના નિયમન અને નિયંત્રણ માટેના નિયમો ૨૦૦૦માં જોગવાઈ છે કે રાત્રિના ૧૦ વાગ્યાથી સવારના ૬ વાગ્યા સુધી લાઉડસ્પીકર કે ડી.જે. પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હોય છે. પરંતુ આ પ્રતિબંધનો ભાગ્યે જ અમલ થાય છે.
અદાલતોએ અવાજના પ્રદૂષણના નિયંત્રણની દિશામાં નોંધપાત્ર કાર્ય કર્યું છે. પટણા હાઈકોર્ટે ધ્વનિ પ્રદૂષણ વિરુધ્ધની ફરિયાદો આવે તેની રાહ જોવાને બદલે તેના નિયમિત અમલ માટે તંત્ર જાગે તે બાબત પર ભાર મૂક્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે દર વરસે દિવાળીના દિવસોમાં ફટાકડા પરના પ્રતિબંધ અંગે કોઈ ઉતાવળો નિર્ણય લેવાનો થાય છે તેને બદલે અત્યારથી જ કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડને ફટાકડાની મર્યાદા નક્કી કરવા અને જરૂર જણાય તો કેટલાક ફટાકડાને પ્રતિબંધમાંથી આંશિક છૂટ આપવા વિચારવા જણાવ્યું છે. આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે સર્વોચ્ચ અદાલતે દેશની રાજધાની દિલ્હીમાં ફટાકડા ફોડવા પર છેલ્લા કેટલાક વરસોથી પ્રતિબંધ મૂક્યો છે પરંતુ તેની પરવા કર્યા વિના દર દિવાળીએ ધૂમ ફટાકડા ફૂટે છે અને અદાલતો કશું જ કરી શકતી નથી.
વાહનોના ભોંપુઓ કહેતાં હોર્નનો અવાજ પણ પ્રદૂષણ ફેલાવે છે. એક અભ્યાસ માં નોંધાયું છે કે અમદાવાદ શહેરમાં આશરે ૨૦ ટકા વાહનચાલકો ૧૦ની ગતિએ વાહન ચલાવતા હોય ત્યારે પંણ હોર્ન વગાડે છે. અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ ટ્રાંસપોર્ટની બસોના ડ્રાઈવરો તો સૌથી વધુ હોર્ન વગાડે છે. જાણીને નવાઈ લાગશે પણ એએમટીએસ બસનો ડ્રાઈવર રોજ ૭૦૦ વખત હોર્નનો ઉપયોગ(?) કરે છે. સતત રસ્તા પર ઉભા રહીને ટ્રાફિક નિયંત્રણ કરતાં ૯૮ ટકા ટ્રાફિક પોલીસોની સાંભળવાની શક્તિ હોર્નના અવાજથી નબળી પડી ગઈ છે.
આમ તો અમદાવાદીઓ ઘોંઘાટમુક્ત શહેરના હકદાર છે પરંતુ તે તો તેમના નસીબે નથી. હવે જ્યારે શહેરના આંગણે કોમનવેલ્થ ગેમ્સ આવી રહી છે ત્યારે શહેરને ટુરિઝમ યોગ્ય બનાવવા મહાનગરપાલિકાના ૩૦૦ વાહનોમાં વાયહોન્ક ટેકનોલોજી આધારિત ડિવાઈસ લગાવીને ડ્રાઈવરોના હોર્ન વગાડવાને ચકાસવામાં આવશે અને નિયંત્રિત કરવામાં આવશે. અગાઉ પોલીસના વાહનો પર આ ડિવાઈસથી ૪૦ ટકા વાહનોના હોર્ન પર ઘ્ટાડો થયો છે. શહેરના લાખો વાહનોમાં ૩૦૦ સરકારી વાહનો બહુ નાની સંખ્યા છે છતાં આ એક સ્તુત્ય પગલું છે.
ઘણા જ્ઞાતિ સમાજોએ લગ્નોના વરઘોડામાં ડી.જે. વગાડવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે તે એક સારી શરૂઆત છે. અવાજનું પ્રદૂષણ આપણા સમાજમાં દંભ, દેખાડા કે ખોટા ભપકા દર્શાવવાના માનવ સ્વભાવનું પણ પરિણામ છે. કાયદાકીય જોગવાઈઓ સાથે જો સમાજ પોતે આ દિશામાં વિચારતો અને અમલ કરતો થાય તો સમસ્યાનો ઉકેલ શક્ય છે.
શ્રી ચંદુભાઈ મહેરિયાનો સંપર્ક maheriyachandu@gmail.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
-
ટેરાકોટ્ટા : માટીકામ કલા
માહિતી જંક્શન
વિશાખા મોઠિયા
એક એવી કલાની વાત કરવાની છે જેની શરૂઆત સભ્ય સંસ્કૃતિ શરૂ થઈ ત્યારથી લઈને આજ પર્યંત યથાવત્ છે. જ્યારે કોઈ મેટલ નહોતાં શોધાયાં, ત્યારે પ્રકૃતિની દેન એવા આ પૃથ્વીના તત્વમાંથી જ જીવન જરૂરિયાતની ચીજવસ્તુઓ બનાવવામાં આવતી. પંચમહાભૂત તત્વોમાંની એક એવી જમીન ~ ધરતી, જેને ‘મા’ કહેવામાં આવે છે; એણે મનુષ્યોની તમામ જરૂરિયાતો પૂરી કરી છે જેમ કે – અનાજ, શાકભાજી, વનસ્પતિઓ, માટી વગેરે. પથ્થર યુગ પછીથી માનવી જેમ જેમ સામાજિક અને વ્યવહારુ થતો ગયો, તેમ તેમ તેનામાં રહેલી આવડતો પણ વિકસતી ગઈ જેમ કે – ઓજારો બનાવવા, ઘર બનાવવા, ખેતી કરવી, માટીનાં વાસણો બનાવવા વગેરે. તો આજે આપણે જાણીશું, સૌથી પ્રાચીન હસ્તકલા એવી ટેરાકોટ્ટા માટીકામ કલા વિશે. સાથે જાણીશું તેનો ઇતિહાસ, ટેરાકોટ્ટા વાસણ બનાવવાની રીત અને પ્રકાર, ભારતની પ્રખ્યાત ટેરાકોટ્ટા વસ્તુઓ વિશે.
સૌથી પહેલાં ટેરાકોટ્ટાનો પરિચય લઈશું.
ટેરાકોટ્ટા એ ઇટાલિયન શબ્દ છે જેમાં અનુક્રમે ટેરા એટલે પૃથ્વી કે ધરતી (માટીનો સંદર્ભ) અને કોટ્ટા એટલે પકવવું; આમ ટેરાકોટ્ટાનો અર્થ ‘પકવેલી માટી’ થાય છે, જેનો અંગ્રેજીમાં અર્થ Baked Earth થાય છે. ટેરાકોટ્ટાનું સાવ સીધુ ઉદાહરણ આપીએ તો, ગામડાનાં મકાનની છતો પર જે નળિયા હોય છે એ ટેરાકોટ્ટા. ટેરાકોટ્ટામાંથી માત્ર વાસણો અને નળિયા જ નહીં, પરંતુ રમકડાં, દેવી દેવતાની મૂર્તિઓ, ફ્લાવર પોટ, માટલા, કૂંડા, કુલડીઓ, ઘોડાઓ, દીવડાઓ તેમજ ગૃહ સુશોભનની વસ્તુઓ પણ બને છે. ટેરાકોટ્ટાનો ઉપયોગ દુનિયાના દરેક દેશોમાં થાય છે, પરંતુ અલગ અંદાજમાં. આપણા ભારતના દરેક રાજ્યોમાં ટેરાકોટ્ટાની મૂર્તિઓ તેમજ વાસણો વગેરે વસ્તુઓ બનાવવામાં આવે છે, પરંતુ દરેકમાં કંઇક વિશેષતા હોય છે, કારણ કે દરેક પ્રાંતની જમીન અલગ હોય છે અને તેનો રંગ, માટી અને દેખાવ. ટેરાકોટ્ટાની વસ્તુઓ સસ્તી, ટકાઉ અને બિન નુકસાનકર્તા હોય છે. તે સિરમિકની જેમ ચમકદાર અને થોડીક બરછટ હોય છે.
ટેરાકોટ્ટાનો ઇતિહાસ
પકવેલી માટીમાંથી વાસણો, ઇંટો, મૂર્તિઓ, ઘરો તેમજ સ્થાપત્યો બનાવવાનો સિલસિલો જ્યારથી સભ્ય સંસ્કૃતિ શરૂ થઈ ત્યારથી ચાલ્યો આવે છે. એના પુરાવા પુરાતત્ત્વીય સ્થળોનાં ઉત્ખનન દરમિયાન મળી આવેલ છે. પ્રાચીન સભ્યતાઓ જેવી કે – મેસોપોટેમિયા, ઇજિપ્ત, ગ્રીક, સિંધુ ઘાટી, ચીન વગેરેનાં સ્થળો પરથી એ સમયના પકવેલી માટીમાંથી બનાવેલા વાસણો, મૂર્તિઓ, રમકડાં, સીલ (સ્ટેમ્પ) વગેરે મળી આવેલ છે. પકવેલી માટીમાંથી જીવન જરૂરિયાતની વસ્તુઓ બનાવવાનું લગભગ ઇ. સ.પૂર્વે ૭૦૦૦ થી શરૂ થયું હોય એવું માનવામાં આવે છે.
– મેસોપોટેમિયા સભ્યતામાંથી દેવી દેવતાઓની સુંદર મૂર્તિઓ મળી આવેલ છે. ત્યાંનું પ્રખ્યાત સ્થાપત્ય – ઝિગરત પણ આ પકવેલી ઇંટોમાંથી (ટેરાકોટ્ટા) બનાવવામાં આવ્યું હતું.
– ઇજિપ્શિયન સભ્યતામાંથી ટેરાકોટ્ટાના ઘરો મળી આવેલ છે, જેમાં મમીનાં (મૃત વ્યક્તિ) ના કોફિન બોક્સ દફનાવવામાં આવતા. એ ઘરોનો ઉપયોગ દફનવિધિ માટે કરવામાં આવતો.
– ગ્રીક સભ્યતામાંથી ટેરાકોટ્ટાની બનેલી ઘંટ આકારની એક મહિલાની મૂર્તિ મળી આવેલ છે, જે bell Idol તરીકે ઓળખાતી. તે એ સમયની ટેરાકોટ્ટા હસ્તકલાનું નોંધપાત્ર ઉદાહરણ રહી હશે.
– સિંધુ ઘાટી સભ્યતામાંથી ટેરાકોટ્ટાના વાસણો, રમકડાં, મૂર્તિઓ તેમજ સીલ (સ્ટેમ્પ) મળી આવેલ છે. અહીં ટેરાકોટ્ટા વસ્તુઓ માત્ર જીવન જરૂરિયાતની ચીજવસ્તુઓ સુધી સીમિત નહોતી, પરંતુ તે વેપારમાં પણ ઉપયોગમાં લેવાતી. આ ટેરાકોટ્ટાનાં સ્ટેમ્પ પર પ્રાણીઓની આકૃતિઓ, લિપિઓ (એ સમયના symbolic અક્ષરો) વગેરે અંકિત કરેલા હતા, જે જે તે વેપારીનો બ્રાન્ડ લોગો કે એની ઓળખ હોય એવું પુરવાર થતું.
– ચીન સભ્યતામાંથી તો ઇ. સ.પૂર્વે ૨૧૦ આસપાસની, ટેરાકોટ્ટાના બનેલા સૈનિકોની એક વિશાળ ફોજ મળી આવેલ છે. આ ફોજમાં માત્ર સૈનિકોનાં પૂતળાં જ નહોતાં પરંતુ ઘોડા, તીરંદાજો, રથો વગેરે પણ હતા. આ ચમત્કારિક અજાયબી સન્ ૧૯૭૪ માં, ચીનના xi’an – શિયાન ખાતે આવેલા એક ખેતરમાં કેટલાંક ખેડૂતો ખોદકામ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે મળી આવી હતી. આ ફોજમાં ૬૦૦૦ જેટલા ટેરાકોટ્ટા સૈનિકોનાં પૂતળાઓ હતા, જે દૂરથી જાણે જીવિત તૈનાત કરેલા હોય એવું લાગે. ટેરાકોટ્ટાની આ વિશાળ આર્મીની ફોજ, ત્યાંના એ સમયના રાજા Qin – shi – huang (શીન શી હુઆંગ)નાં આદેશથી બનાવવામાં આવી હતી. અને આ ટેરાકોટ્ટા ફોજ બનાવવાનું કામ ખુદ રાજાના સૈનિકોએ જ કર્યું હતું, સૈનિકોએ પોતાની જ પ્રતિકૃતિ ઊભી કરી હતી. આ ટેરાકોટ્ટા ફોજ રાજાની કબર કે મકબરાની નજીકમાં જ આવેલ છે. રાજા પુનર્જન્મમાં માનતા હોવાથી, તેઓ એવું ઇચ્છતા હતા કે તેના નવા જનમમાં પણ તેની સાથે આ જ ફોજ ~ સેના રહે, તેના રાજ્યની રક્ષા કરવા.
ટેરાકોટ્ટાની પ્રક્રિયા અને પ્રકાર
ટેરાકોટ્ટાનાં વાસણો, મૂર્તિઓ તેમજ અન્ય કૃતિઓ બનાવવાની પ્રક્રિયા એકસરખી જ હોય છે, બસ પાછળથી એની સાજ સજ્જા અલગ હોય છે.
સૌથી પહેલા તો, જે આકારનાં ટેરાકોટ્ટાનાં વાસણો કે વસ્તુઓ બનાવવાની હોય, તેના માટે ભીની માટીનો પિંડલો ચકરડા પર મૂકી કુંભાર એને આકાર આપે છે. ત્યારબાદ તેને તડકામાં સૂકવવામાં આવે છે. હવે તેને પકાવવા માટે ૧૦૦૦૦ સેલ્સિયસ તાપમાન પર તપેલા ભઠ્ઠામાં મૂકવામાં આવે છે. આમાં બે વિકલ્પો હોય છે :
– જો કાણાવાળા ભઠ્ઠામાં માટીને પકવવામાં આવે તો, તેનો રંગ લાલ, નારંગી જેવો આવે છે. આનું કારણ એ છે કે કાળોમશ ધૂમાડો ભઠ્ઠાના કાણામાંથી નીકળી જાય છે એટલે વાસણને કાળો રંગ લાગતો નથી.
– જો કાણા વગરનો ભઠ્ઠો હોય તો, ધૂમાડો અંદરને અંદર જ રહે છે અને પરિણામે એ વાસણનો રંગ કાળો આવે છે.
હવે, એ વાસણોને ભઠ્ઠામાંથી બહુ કાળજીપૂર્વક બહાર કાઢીને પાણીમાં ઠંડા થવા દેવા માટે મૂકવામાં આવે છે. સુકાઈ ગયા પછી તેની પર સફેદો (ગેલ્વેનાઇઝ્ડ) લગાવવામાં આવે છે, તેને વધુ ચમકદાર બનાવવા માટે. સફેદો લગાવ્યા પછી, તે સુકાઈ ગયા બાદ તેના પર રંગ રોગાન તેમજ અન્ય ડેકોરેશન કરવામાં આવે છે. અમુક માટીના વાસણો કે મૂર્તિ પર સફેદો લગાવવામાં નથી આવતો, તે આમનામ જ રહેવા દેવામાં આવે છે જેમ કે – નળિયા, ટાઇલ્સ, તાવડી, માટલું, કુલડી, દીવડાં, મૂર્તિ, રમકડાં તેમજ ગૃહ સુશોભનની વસ્તુઓ વગેરે.
સન્ ૧૮૦૦ ના અંત સુધીમાં ઈંગ્લેન્ડ અને યુ. એસ. એ.માં ટેરાકોટ્ટા ઈંટ, નળીયા, ટાઇલ્સવાળા મકાન – ઇમારતો બનાવવાનું ચલણ વધ્યું હતું. ઇંગ્લેન્ડના બર્મિંગહામમાં આવેલ ‘ધ વિક્ટોરિયન બેલ એડીસન ટેલિફોન બિલ્ડિંગ’ ટેરાકોટ્ટાનું નોંધપાત્ર ઉદાહરણ છે.
ભારતની અલગ અલગ રાજ્યોની પ્રખ્યાત ટેરાકોટ્ટા કૃતિઓ –
દરેક પ્રાંતોમાં આવેલ જમીન સરખી નથી હોતી, એટલે તેનો રંગ પણ સરખો નથી જ હોતો. આપણા ભારતના દરેક રાજ્યોમાં ટેરાકોટ્ટાની મૂર્તિઓ, વાસણો, રમકડાં તેમજ ગૃહ સુશોભનની વસ્તુઓ વગેરે બનાવવામાં આવે છે. વળી પાછું એ દરેક રાજ્ય ટેરાકોટ્ટાની કોઈ એક સ્પેશિયલ વસ્તુ બનાવવા માટે પણ પ્રખ્યાત છે. દરેક રાજ્યોમાં ટેરાકોટ્ટા બનાવવાની પ્રક્રિયામાં થોડો ઘણો ફેર પડતો હોય છે. રાજ્યવાર ટેરાકોટ્ટાની અમુક પ્રખ્યાત કૃતિઓ નીચે મુજબ છે :
1) હરિયાણા – ગ્રે કલરના ટેરાકોટ્ટા વાસણો માટે પ્રખ્યાત. અહીંથી મહાભારત કાળના માટીના વાસણો પણ મળી આવેલ છે.
2) ગુજરાત – ટેરાકોટ્ટાના ‘ડિઝાઈનર પોટ્સ’ વખણાય છે, જે ભૂજના ગુંદિયાળીમાં બને છે. આ ઉપરાંત અન્ય રમકડાં જેવા કે – હાથી, ઘોડા, વાઘ, ગાય, ભેંસ, આખલો વગેરે પણ બનાવવામાં આવે છે.
3) રાજસ્થાન – રાજસ્થાનમાં ટેરાકોટ્ટાની કાગળ જેવી પાતળી અને હળવી ટાઇલ્સ હોય છે, જેની પર દેવી – દેવતાઓની આકૃતિઓ મોલ્ડ કરીને લગાવવામાં આવે છે. આ કાગળ જેવી પાતળી ટાઇલ્સ ‘કાગઝી’ તરીકે ઓળખાય છે અને તે રાજસ્થાનના અલ્વર તેમજ મોલેલામાં બને છે. આ ઉપરાંત પોખરણમાં લાઈટ પિંક કલરની ભૌમિતિક તેમજ ફ્લોરલ પેટર્નવાળી ટેરાકોટ્ટા કૃતિઓ જોવા મળે છે. આ ઉપરાંત અહીંના ઘોડાના પૂતળાંઓ પણ પ્રખ્યાત છે. આ ઉપરાંત ત્યાંના સ્થાનિક દેવતાઓની મૂર્તિઓ જોવા મળે છે.
4) મધ્ય પ્રદેશ – ત્યાંના આદિવાસી (જામ્બુઆ અને બસ્તર) લોકો દ્વારા બનાવવામાં આવતા ટેરાકોટ્ટાના દીવડાં તેમજ ધાર્મિક વિધિ માટેના પ્રાણીઓની આકૃતિઓ માટે પ્રખ્યાત છે. પ્રાણીઓમાં હાથી, ઘોડા, સાપ તેમજ અન્ય પક્ષીઓ વગેરે.
5) બિહાર – બિહારમાં ટેરાકોટ્ટાનું ચલણ મૌર્યયુગથી ચાલ્યું આવે છે. અહીંના ટેરાકોટ્ટાના ઘોડા બહુ જ પ્રખ્યાત છે જે મેઘધનુષ (સાત રંગ) રંગોના તેમજ તેજસ્વી રંગોથી રંગાયેલા હોય છે. આ સપ્તરંગી ઘોડાઓ દરભંગામાં બનાવવામાં આવે છે.
6) તમિલનાડુ – તમિલનાડુ ટેરાકોટ્ટાના બનેલા વિશાળ ઘોડાઓ માટે પ્રખ્યાત છે. ત્યાંની ગ્રામ્ય પરંપરા મુજબ, દરેક ગામડાંઓના પ્રવેશદ્વાર પર માટીના આવા વિશાળ ઘોડાઓ ગામડાની રક્ષા માટે મૂકવામાં આવે છે. ઘોડો એ ત્યાંના લોકોનાં આરાધ્ય ભગવાન અય્યનારનું વાહન છે.
7) જમ્મુ કાશ્મીર – અહીં બે પ્રકારની ટેરાકોટ્ટા કલાકૃતિઓ જોવા મળે છે : બુદ્ધિસ્ટ અને રસોડાનાં વાસણો. બુદ્ધિસ્ટ ટેરાકોટ્ટા કૃતિઓ લદ્દાખમાં જોવા મળે છે, જેમાં બૌદ્ધ ધર્મના પવિત્ર પ્રતીકો, મૂર્તિઓ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. બીજી બાજુ રસોડાને લગતા વાસણોમાં અહીંની રંગબેરંગી ‘ટેરાકોટ્ટા કીટલી’ બહુ જ પ્રખ્યાત છે.
તો આ વાત હતી, પ્રાચીન સમયથી ચાલી આવેલી ટેરાકોટ્ટા માટીકામ કલાની. એક એવી કલા જે બદલાતા સમયની સાથે નવા નવા સ્વરૂપોમાં આવી છે. જે રોજિંદા જીવનમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી નાનામાં નાની વસ્તુથી લઈને ગૃહ સુશોભનની વસ્તુઓ તેમજ મોટી ઇમારતો – ઘરો બાંધવા સુધીના કામમાં આવે છે.
સુશ્રી વિશાખા મોઠિયાનો સંપર્ક vishakhawriter@gmail.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
