વેબ ગુર્જરી

ગુજરાત, ગુજરાતી અને ગુજરાતીઓ માટેનો વિચાર-મંચ

Home

  • પેરડીની પ્રસાદી – પ્રેમ કે તાંગે પે મૈં ઊડ જાઉ

    બીરેન કોઠારી

    હિન્દી બોલપટના આરંભિક એક બે દાયકામાં મોટે ભાગે એવી તરાહ જોવા મળે છે કે પેરડી ગીતો એ સમયનાં લોકપ્રિય બનેલાં ગીતોની ધૂનના આધારે બને. કદાચ એવી ગણતરી હોઈ શકે કે એ ગીતોની લોકપ્રિયતાનો લાભ આ ફિલ્મના સંગીતને મળે. સાચા કારણની આપણે માત્ર અટકળ જ કરવાની રહે છે.

    ૧૯૪૮માં રજૂઆત પામેલી ‘બસંત પિક્ચર્સ’ નિર્મિત, કેશવ તલપડે દિગ્દર્શીત ફિલ્મ ‘ટાઈગ્રેસ’માં પેરડી ગીતોની એક મેડલી હતી.

    આ ફિલ્મની કલાકારસૂચિમાં નાદિયા, પ્રકાશ, દલપત, બમન શ્રોફ ઊપરાંત રાજપૂત નામનો ઘોડો અને મોતી નામના કૂતરાનું નામ પણ છે. ગીતકાર હતા એમ.સી.હુનર, અને સંગીતકાર હતા ચિત્રગુપ્ત, એમ.એ.

    ચિત્રગુપ્તની સંગીતયાત્રા ‘લેડી રોબિનહૂડ'(૧૯૪૬) ફિલ્મથી આરંભાઈ હતી, જે છેક ‘શિવગંગા’ (૧૯૮૮) સુધી જારી રહી. તેમણે 146 હિન્દી ફિલ્મોમાં સંગીત પીરસ્યું. કેટલીક આરંભિક ફિલ્મોમાં ગીત પણ ગાયાં. આ ઊપરાંત માગધી, રાજસ્થાની, પંજાબી ભાષાની એક એક ફિલ્મ, પાંચ ગુજરાતી ફિલ્મ, તેમજ ત્રીસ ભોજપુરી ફિલ્મોમાં પણ સંગીત પીરસ્યું. તેમના બન્ને પુત્રો આનંદ-મિલિંદની જોડી તરીકે ઓળખાય છે.

    ‘ટાઈગ્રેસ’માં કુલ પાંચ ગીતો હતા, જે પૈકી ‘પ્રેમ કે ટાંગે પે ઊડ જાઉં’ પેરડી ગીતોની મેડલી હતી.

    આરંભ ‘અનમોલ ઘડી’ના ગીત ‘ઊડનખટોલે પે ઊડ જાઉં‘ની પેરડી ‘પ્રેમ કે ટાંગે પે ઊડ જાઉં’થી થાય છે. તેના મુખડા પછી તરત જ ‘જુગનુ’ના લોકપ્રિય ગીત ‘યહાં બદલા વફા કા બેવફાઈ કે સિવા ક્યા હૈ‘ની પેરડી ‘યહાં મૈં હૂં, વહાં તૂ હૈ’ આવે છે. આનું મુખડું અને એક અંતરો છે. ત્યાર પછી ‘શહનાઈ’ના દંતકથારૂપ ગીત ‘આના મેરી જાન સન્ડે કે સન્ડે‘ની પેરડી ‘મેરા કહના માન, કહના માન, દિલ મેં બિઠાઉં’ છે. એ પછી ‘રતન’ના જાણીતા ગીત ‘અખિયાં મિલાકે જીયા ભરમા કે ચલે નહીં જાના‘ની પેરડી ‘બતિયાં બના કે, પ્રેમ મેં ફસાકે’ છે. સૌથી છેલ્લે ‘શહનાઈ’ના જાણીતા ગીત ‘જવાની કે રેલ ચલી જાય રે‘ની પેરડી ‘મહોબત્ત કા કામ ચલા જાય રે’ છે.

    આમ, આ ગીતમાં કુલ પાંચ ગીતોનાં મુખ્યત્વે મુખડાંની પેરડી છે, જેમાં બે ગીતો નૌશાદનાં, બે સી.રામચંદ્રનાં અને એક ફિરોઝ નિજામીનું સંગીતબદ્ધ કરેલું છે. આ ગીતના ગાયક-ગાયિકા વિશે વિગત ઉપલબ્ધ નથી.

    ‘ટાઈગ્રેસ’ ફિલ્મનું આ પેરડી ગીત નીચેની લીન્ક પર સાંભળી શકાશે.

    https://www.youtube.com/watch?v=7R1a4FMZoUM

    (લીન્‍ક: યૂ ટ્યૂબના સૌજન્‍યથી)

    શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
    ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
    બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી)

    ,

  • એક કલાકાર : ગાયકો એકથી વધુ [૧૨] : મીનાકુમારી

    નિરંજન મહેતા

    મીનાકુમારી ફિલ્મ જગતની ટ્રેજેડી ક્વીન તરીકે જાણીતી અદાકારા બાળ કલાકાર મેહજબીન નામે કારકિર્દી શરૂ કરી હતી અને ત્યાર બાદ બેબી મીનાને નામે કામ કર્યું.

    ૧૯૪૭ની ફિલ્મ ‘પિયા ઘર આના’ અને ૧૯૪૮ની ફિલ્મ ‘બિછડે બલમ’માં મીનાકુમારીએ બાળ કલાકાર તરીકે કામ કર્યું છે અને એકાદ ગીત તેના ખુદના સ્વરમાં છે પણ ન તો વિડીઓ કે ન તો ઓડીઓ પ્રાપ્ત છે એટલે ત્યાર પછીની ફિલ્મો વિષે આ લેખમાં માહિતી અપાઈ છે.  મોટા ભાગની ફિલ્મોમાં મીનાકુમારીને એક જ ગાયિકાનો સ્વર અપાયો છે પણ થોડીક એવી ફિલ્મો છે જેમાં જુદા જુદા સ્વરમાં મીનાકુમારી પર ગીતો રચાયા છે.

    સૌ પહેલા ૧૯૫૭ની ફિલ્મ ‘મિસ મેરી’નું ગીત જોઈએ

    सखी री सुन, बोले पपीहा उस पार
    बोलत ऐसी मीठी बोली, छेड़े मन के तार

    પોતાની મનોવ્યથાને ઉજાગર કરતા આ ગીતના ગાયિકા છે આશા ભોસલે

    બીજું ગીત છે

    सो गया सारा ज़माना
    नींद क्यों आती नहीं
    ए हवा जाकर उसे
    तू पास क्यों बुलाती नहीं

    આ ગીત પણ મીનાકુમારીની મનોવ્યથા વ્યક્ત કરે છે જેના ગાયિકા છે લતાજી

    બંને ગીતના ગીતકાર રાજેન્દ્ર કૃષ્ણ અને સંગીતકાર હેમંત કુમાર

    ૧૯૬૪ની ફિલ્મ ‘સાંજ ઔર સવેરા’નું ગીત છે

    जिसके लिए तड़पे हम सारा जीवन भर
    यही है वो साँझ और सवेरा

    બે પ્રેમીઓની ગુરુદત્ત અને મીનાકુમારીની લાગણી દર્શાવતા આ ગીતના ગાયકો છે આશા ભોસલે અને રફીસાહેબ

    બીજું ગીત છે

    चाँद कंवल मेरे चाँद कंवल
    चुप चाप सोजा यु ना मचल

    આ એક હાલરડાના રૂપમાં ગીત છે જેના ગાયિકા છે સુમન કલ્યાણપુર

    બંને ગીતના ગીતકાર હસરત જયપુરી અને સંગીત આપ્યું છે શંકર જયકિસને

    આ ફિલ્મમાં ત્રીજું ગીત પણ છે જે એક ભજન છે અને તે લતાજીના સ્વરમાં છે

    मन मोहन कृष्ण मुरारी
    तेरे चरणो की बलिहारी
    वारी वारी जाऊ मैं बनवारी

    આ ગીતના ગીતકાર છે શૈલેન્દ્ર અને સંગીતકાર છે શંકર જયકિસન.

    ૧૯૬૪ની અન્ય ફિલ્મ ‘ગઝલ’ના ગીત જોઈએ

    मुझे ये फूल न दे तुझको दिलबरी की क़सम
    ये कुछ नहीं हैं तेरी ओठो की ताज़गी की क़सम

    એક પ્રેમિકાની લાગણીને દર્શાવતાં આ ગીતના ગાયિકા છે સુમન કલ્યાણપુર

    બીજું ગીત છે

    नग़मा-ओ-शेर की सौगात किसे पेश करूँ
    ये छलकते हुए जज़बात किसे पेश करूँ

    વિરહનાં દર્દમાં ગવાતા આ ગીતના ગાયિકા છે લતાજી

    બંને ગીતના ગીતકાર સાહિર લુધિયાનવી અને સંગીતકાર મદન મોહન

    ૧૯૬૪ની વધુ એક ફિલ્મ ‘ચિત્રલેખા’માં પણ આવા ગીતો છે

    छा गए बदल नील गगन पर
    घुल गया कजरा साँझ ढले

    કાલાકરો છે પ્રદીપકુમાર અને મીનાકુમારી. સ્વર છે આશા ભોસલે અને રફીસાહેબના

    બીજું ગીત છે

    संसार से भागे फिरते हो
    भगवान को तुम क्या पाओगे
    इस लोग को भी अपना ना सके
    उस लोक में भी पछताओ

    સંન્યાસ લઇ જઈ રહેલા અશોકકુમારને માટે આ ગીત ગવાયું છે જેના ગાયિકા છે લતાજી. આ ગીત ફિલ્મ સરસ્વતીચંદ્રના આવા જ ગીતની યાદ અપાવે છે,

    બંને ગીતના ગીતકાર સાહિર લુધિયાનવી અને સંગીતકાર રોશન

    ૧૯૬૫ની ફિલ્મ ‘ભીગી રાત’નાં ગીતો છે

    ऐसे तो ना देखो, के हमको नशा हो जाए
    ख़ूबसूरत सी कोई हमसे ख़ता हो जाए

    બે પ્રેમીઓની નોકઝોક દર્શાવતું આ ગીત ગાયું છે સુમન કલ્યાણપુર અને રફીસાહેબે. સહકલાકાર પ્રદીપકુમાર

    दिल जो ना कह सका
    वोही राज़ ए दिल कहने की रात आई

    આ ગીતમાં પોતાની વ્યથાને દર્શાવે છે મીનાકુમારી જેના ગાયિકા છે લતાજી

    બંને ગીતના ગીતકાર નક્ષ્ય લાલપુરી અને સંગીતકાર રોશન

    ૧૯૬૭ની ફિલ્મ ‘બહુ બેગમ’નું ગીત

    हम इंतज़ार करेंगे क़यामत तक
    खुदा करे कि क़यामत हो और तू आए

    વિરહની આગમાં બે પ્રેમીઓ પોતાની મનોવ્યથા આ ગીતમાં રજુ કરે છે જેના ગાયકો છે રફીસાહેબ અને આશા ભોસલે. ગીતકાર મજરૂહ સુલતાનપુરી અને સંગીતકાર રોશન

    બીજું ગીત છે

    दुनिया करे सवाल तो हम क्या जवाब दें
    तुमको न हो ख़याल तो हम क्या जवाब दें

    ગાયિકા લતાજી ગીતકાર સાહિર લુધિયાનવી અને સંગીતકાર રોશન

    ૧૯૬૮ની ફિલ્મ ‘નૂરજહાં’

    शराबी-शराबी ये सावन का मौसम
    खुदा की क़सम खूबसूरत ना होता
    अगर इसमे रंग-ए-मुहब्बत ना होता

    એક મહેફીલમાં મીનાકુમારીને ગીત રજુ કરવા કહેવાય છે ત્યારે પ્રદીપકુમાર ત્યાં દાખલ થાય છે. તેને અનુલક્ષીને ગવાયેલા આ ગીતને સ્વર આપ્યો છે સુમન કલ્યાણપુરે. ગીતકાર શકીલ બદાયુની અને સંગીતકાર રોશન

    બીજું ગીત છે

    रात की महफ़िल सुनी सुनी, आँखे पुरानम दिल नाकाम
    सहमे सहमे अरमानो का, होना ही था यह अंजाम

    સ્વર છે લતાજીનો. ગીતકાર શકીલ બદાયુની અને સંગીતકાર રોશન

    आप जब से करीब आए हैं,
    प्यार के रंग दिल पे छाए हैं

    પ્રદીપકુમાર અને મીનાકુમારી વચ્ચે આ પ્રેમગીત દર્શાવાયું છે જેને સ્વર આપ્યો છે આશા ભોસલે અને રફીસાહેબે. ગીતકાર શકીલ બદાયુની અને સંગીતકાર રોશન

    ૧૯૬૩ની ફિલ્મ ‘દિલ એક મંદિર’ એક મેલોડ્રામા ફિલ્મ હતી જેના બધા ગીતો આજે પણ ગણગણાય છે

    रुक जा रात ठहर जा रे चंदा बीते न मिलन की बेला
    आज चांदनी की नगरी में अरमानों का मेला

    વ્યથા ભરેલ આ ગીતના ગાયિકા છે લતાજી. શૈલેન્દ્રનાં શબ્દો અને શંકર જયકિસનનું સંગીત.

    બીજું ગીત એક જન્મદિવસના પ્રસંગનું ગીત છે.

    जूही की कली मेरी लाडली
    नाज़ों की पली मेरी लाडली
    ओ आस-किरन जुग-जुग तू जीए
    नन्ही सी परी मेरी लाडली, ओ मेरी लाडली

    સુમન કલ્યાણપુરનો સ્વર. શબ્દો છે હસરત જયપુરીનાં અને સંગીતકાર છે શંકર જયકિસન

    આશા છે થોડા ગીતો છે પણ રસિકજનોને તે માણવાલાયક હશે.

    Niranjan Mehta

    A/602, Ashoknagar(old),
    Vaziranaka, L.T. Road,
    Borivali(West),
    Mumbai 400091
    Tel. +91 22 28339258/ 91 9819018295
    વીજાણુ ટપાલ સંપર્ક સરનામું : nirumehta2105@gmail.com
    ,

  • સંસ્પર્શ -૨૮

    ધ્રુવ ભટ્ટની નવલકથાઓ પર સ્વ- અનુભૂતિની લેખશ્રેણી

    જિગીષા દિલીપ

    એક ફૂલ ઊઘડતું જોયું જોયું ને કદી દીઠું ન હોય એમ જોતા ગયા,
    કારણ પુછોતો અમે જાણીએ ન કાંઈ અને છાબ છાબ આંસુએ રોતાં ગયાં 

    જોયું કે સૂમસામ સૂતેલા વગડામાં એક ઝાડ ઝબકીને જાગ્યા કરે,
    આવતા ઉનાળાના સમ દઈ મંજરીઓ કોકિલના ટહુકાને માંગ્યા કરે,
    આપવું કે માંગવુંની અવઢવ છોડીને અમે સર સર સર સાનભાન ખોતા ગયા. 

    ડાહ્યા સમજાવે કે ઝાડવું થવાય નહિ આપણો તો માનવીનો વંશ છે,
    કોઈ એને કહી દો કે માણસ રહેવાય નહિ એવો આ ઝાડવાનોય દંશ છે,
    માણસની જાત અને ડાહ્યાની વાત બધું હમણાં હતુંની જેમ હોતા ગયા.

     

    મિત્રો,

    આજે મારે વાત કરવી છે એક સરસ મજાનાં પ્રકૃતિમાં મનને ઓળઘોળ કરી દે તેવા ધ્રુવગીતની.

    પ્રકૃતિપ્રેમી ધ્રુવદાદાનું ગીત સાંભળીને જ મન ડોલી ઊઠ્યું. સોહીની ભટ્ટે ગાયું છે પણ એટલું સરસ! જે તમને ધ્રુવદાદાની ધ્રુવગીત યુટ્યુબ પર સાંભળવા મળશે. દાદાનાં શબ્દો તો જુઓ- એક ફૂલને ઊઘડતું જોઈ અને કુદરતની કરામત પર દાદા આફરીન થઈ જાય છે. કાલે જે કળી હતી તે સવારનાં સૂર્યના સ્પર્શ સાથે સંપૂર્ણ ફૂલ બની મહેકી ઊઠે છે,તે જોઈને દાદા છાબ ભરીને એટલે કે ટોપલી ભરીને આંસુ સારે છે.આ આંસુ સરવાનું કારણ દાદા કહે છે ‘હું કંઈ જાણતો નથી.’ પણ, ખરેખર આ આંસુ અહોભાવનાં આંસુ છે.પરમની અનોખી કરામત જોઈ ,જ્યારે માનવનું મન કોઈ અણજાણ ખુશી અનુભવે છે. સૃષ્ટિની મનોરમ્ય સુંદરતાનું સર્જન સર્જનહારે કેવી રીતે કર્યું હશે ? તે આશ્ચર્યની પરિસીમા,દાદાની આંખોમાં અનરાધાર પ્રેમાશ્રુ બની વરસી પડે છે.અને મને યાદ આવે છે પેલું ગીત “બુંદ જો બન ગઈ મોતી “ફિલ્મનું

    હરી હરી વસુંધરા પે,નીલા નીલા યે ગગન…
    કે જિસપે બાદલોકી પાલકી ઉડા રહા પવન
    દિશાઓ દેખો રંગભરી,ચમક રહી ઉમંગભરી
    યે કિસને ફૂલ ફૂલ પે ….દિયા સિગાંર હૈ?
    યે કૌન ચિત્રકાર હૈ? યે કૌન….ચિત્રકાર હૈ….

    આવા પ્રકૃતિમાં મેઘધનુષી પીંછીં ફેરવી રંગો ભરતા અને અમાપ સૌંદર્યની રસલહાણ કરતા આશ્ચર્યોથી દાદાનું મન બાગ બાગ થઈ જાય છે. સૂમસામ જાણે સૂઈ ગયેલ હોય તેવા સૂનકાર વગડામાં એક ઝાડવું ઝબકીને જાગતું હોય તેમ ઊભેલ જોઈ, દાદાને કેવા શબ્દો સ્ફૂરે છે એ તો જુઓ! આંબા પરની એ મંજરીઓ જાણે આવતા ઉનાળામાં પણ આવી જ રીતે મહોરવાની છે એમ કોયલને કહે છે અને કોયલનું કૂહુ કૂહુ  સાંભળી ઝાડની સાથે સાથે દાદાનું મન પણ મહોરી ઊઠે છે. પ્રકૃતિની જેમ જ પશુ-પંખીઓને પણ અનહદ પ્રેમ કરતાં દાદાનું મન મંજરીથી મહોરેલા ઝાડ અને કોયલનાં મધુર ટહુકાર સાંભળી સાનભાન ગુમાવી, મીઠા ટહુકામાં સર સર સર સરી પડે છે. વાહ! દાદાની સાથે એમના શબ્દોમાં આપણે પણ સરી પડ્યા નહીં?

    કુદરતનાં પ્રેમી દાદાને આમ ઝાડનાં પ્રેમમાં ડૂબતા જોઈ કોઈ ડાહ્યો માણસ કંઈ સલાહ સૂચન આપવા જાય તો દાદા પોતાની મસ્તીમાં મસ્ત છે. “બંદર ક્યા જાને અદરખ કા સ્વાદ” કહેવત મુજબ કુદરતની અંદર એકમેક થઈ જઈ તેને માણવાની મઝા કોઈ વિરલ જ માણી શકે! માણસની જાત અને ડાહ્યાની વાતને ઘોળીને પી જઈ દાદા તો તેમની કુદરત સાથેની અનર્ગળ મસ્તીમાં મસ્ત કલંદર થઈ તેને માણે છે. પોતે માણસ છે તે ભૂલી ઝાડ સાથે તેની મંજરીનો સ્વાદ,કોયલનો ટહુકાર, ફૂલનો ઉઘાડ બની તેને માણતા રહે છે. આ જ જીવન જીવવાનો તેની મસ્તી લૂંટવાનો સાચો રસ્તો છે. ધ્રુવદાદા પાસેથી આપણે સૌએ પણ શીખી જીવનની મોજને કુદરતને સાથે એકમેક થઈ માણવાની જરૂર છે.

    કુદરતકી ઈસ પવિત્રતા કો તુમ નિહાર લો
    ઈસ કે ગુનો કો અપને મનમેં તુમ ઉતાર લો
    ચમકાલો આજ લાલીમા….અપને લલાટ કી
    કણ કણ સે ઝાંખતી હૈ છબી વિરાટકી
    અપની તો આંખ એક હૈ,ઉસકી હજાર હૈ
    યે કૌન ચિત્રકાર હૈ …..યે કૌન ….ચિત્રકાર હૈ

    સુશ્રી જિગીષાબેન પટેલનો સંપર્ક dilipjigisha@gmail.com વિજાણુ ટપાલ સરનામે થઈ શકે છે.

    ,

  • એક સાહિત્યિક તીર્થ અને તેમાં રહેલી પુસ્તકપ્રતિમાઓ – આયુષ વધારવાનો ખરો કીમિયો

    આદિમુદ્રિત ગ્રંથવૈભવ

    નડિયાદમાં આવેલા અનન્ય સાહિત્યતીર્થ ‘ગોવર્ધનરામ સ્મૃતિમંદિર’માં ઓગણીસમી-વીસમી સદીનાં, હિન્‍દી, ગુજરાતી, અંગ્રેજી તેમજ સંસ્કૃત ભાષાનાં, આશરે સવાસો વર્ષ જૂનાં અઢી હજાર જેટલાં પુસ્તકો અહીં સૂચિબદ્ધ રીતે ગોઠવાયેલાં છે, આ તમામ પુસ્તકો અને સામયિકોનું ડિજિટાઈઝેશન દિલ્હીના ‘રેખ્તા ફાઉન્‍ડેશન’ના સહયોગમાં થઈ રહ્યું છે. આ પુસ્તકો વેબસાઈટ પર તબક્કાવાર સુલભ બનાવાઈ રહ્યાં છે. આ આદિમુદ્રિત ગ્રંથો પૈકીનાં ગુજરાતી પુસ્તકોનો સંક્ષિપ્ત પરિચય લખાયેલો છે, જેમાં જે તે પુસ્તકની સ્થૂળ  વિગતો અને સામગ્રીનો અંદાજ આવી શકે છે. આ પરિચય ‘ગોવર્ધનરામ સ્મૃતિમંદીર’માં બેસીને, એ પુસ્તકોનાં પાનાં ફેરવીને લખાયેલો છે.

    ‘ગોવર્ધનરામ સ્મૃતિમંદિર’ વિશેનો પરિચય લેખ આ લીન્‍ક પર વાંચી શકાશે.

    https://webgurjari.com/2025/12/15/vintage-classic-lierature-preface/

    બીરેન કોઠારી

     

    પુસ્તક ક્રમાંક: પ ૭/ ૨૨૯૫

    પુસ્તકનું નામ: આયુષ વધારવાનો ખરો કીમિયો

    કર્તા: ડાક્તર કપીલરામ ન. પંડ્યા

    છાપનાર: ખોદાબક્ષ છાપખાનું, સુરત

    પ્રકાશન વર્ષ: ઈ.સ.૧૮૯૭

    કિંમત: ગીલ્ટપુઠાંના ૨ રૂ. સાદાં પુઠાંનો ૧ રૂ.

    પૃષ્ઠસંખ્યા: ૧૬૮

    વિગત: આ પુસ્તક ત્રણ ભાગમાં વિભાજીત છે, જેમાં વિવિધ પ્રકરણો અપાયેલાં છે. ત્રણ ભાગ પૈકી પ્રથમ ભાગનું કોઈ શિર્ષક નથી, પણ તેમાં આઠ પ્રકરણો છે. બીજા ભાગનું શિર્ષક છે ‘જીંદગીના દુશ્મનો’. આ ભાગમાં છ પ્રકરણો છે. ત્રીજા ભાગનું શિર્ષક ‘જીંદગીના મિત્રોનું સૈન્ય’ અથવા’ આયુષવૃદ્ધિના સાદા, સસતા, સેહેલા, તથા વ્યવહારોપયોગી ઉપાયો છે. આ ખંડમાં ૧૧ પ્રકરણો છે. પ્રસ્તાવનામાં જણાવાયા મુજબ, ‘આ પુસ્તક માત્ર વૈદો તથા ડાક્તરોને માટે નહીં, પણ સઘળા લોકોને માટે રચવામાં આવ્યું છે.’

    આ પુસ્તક નીચેની લીન્‍ક પર વાંચી શકાશે.

    https://rekhtagujarati.org/ebooks/dr-kapilram-n-pandya-ebooks

    શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
    ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
    બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી

    ,

  • સરકારી નીતિ કુટુંબવ્યવસ્થા પર કેટલી અસર કરી શકે?

    ફિર દેખો યારોં

    બીરેન કોઠારી

    સરકારની કોઈ નીતિની અસર કેટલા વર્ષ સુધી રહે? નીતિ બદલાય ત્યાં સુધી કે પછી પણ? ચીનના અનુભવ પરથી કહી શકાય કે તેની અસર કદાચ પેઢીઓ સુધી રહી શકે છે. આ અસર વસ્તીના આંકડામાં જ નહીં, માનવસંબંધોમાં પણ જોવા મળી શકે છે. એ શી રીતે?

    વસ્તીવધારાને કાબૂમાં લેવા માટે ચીને ૧૯૭૯માં ‘એક સંતાનની નીતિ’ અમલમાં મૂકી હતી. ૨૦૧૫માં આ નીતિ હટાવી દેવામાં આવી. હવે ચીની દંપતીઓને એક કરતાં વધુ સંતાન રાખવાની છૂટ છે. પરંતુ નીતિ નાબૂદ થઈ ગઈ એટલે તેના કારણે ઊભી થયેલી એક પેઢીની માનસિકતા પણ તરત બદલાઈ જાય એવું નથી.

    અમેરિકાની ઓહાયો સ્ટેટ યુનિવર્સિટીના સંશોધક ફાંગચી વેનના એક પ્રાથમિક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે જે લોકો પોતે એકમાત્ર સંતાન તરીકે મોટા થયા છે, તેઓ એવા જીવનસાથીને પસંદ કરવાની શક્યતા વધારે ધરાવે છે જે પણ પોતાનાં માતા-પિતાનું એકમાત્ર સંતાન હોય. પહેલી નજરે આ વાત સામાન્ય લાગે. પરંતુ તેની પાછળનું સામાજિક ગણિત રસપ્રદ છે. ભાઈ-બહેન વિના મોટાં થયેલા બાળક માટે માતા-પિતાનું આખું ધ્યાન તેના પર હોય. તેમની મિલકતમાં બીજું કોઈ હિસ્સેદાર ન હોય. પરંતુ લગ્ન પછી સ્થિતિ બદલાય છે. જીવનસાથી સાથે તેના આખા કુટુંબનો પણ સંબંધ બંધાય છે. જીવનસાથીને બે-ત્રણ ભાઈ-બહેન હોય તો એ પણ નવા સંબંધનો હિસ્સો બને છે. માતા-પિતાની સંભાળ, મિલકત અને કુટુંબની જવાબદારીઓમાં પણ ભાઈ-બહેનોની ભૂમિકા રહે છે. એટલે બંને એકમાત્ર સંતાન હોય ત્યારે કદાચ બંનેને પરિચિત એવી કુટુંબવ્યવસ્થા મળે છે.

    એટલે સવાલ એ આવે કે આપણે જીવનસાથી પસંદ કરીએ છીએ કે કુટુંબ પણ પસંદ કરીએ છીએ?

    ભારતીય સંદર્ભમાં આ સવાલનો જવાબ અલગ હોઈ શકે છે. ભારતમાં લગ્નને બે પરિવારોનું જોડાણ માનવાનું સમાજના મોટા હિસ્સામાં જોવા મળે છે. જીવનસાથીની સાથે તેના માતા-પિતા, ભાઈ-બહેન અને વિસ્તૃત કુટુંબ પણ આપણા સંબંધનો ભાગ બને છે. અલબત્ત, આ સ્થિતિ ઝડપથી બદલાઈ રહી છે. શહેરોમાં સંયુક્ત કુટુંબો ઘટી રહ્યાં છે અને નાના કુટુંબો વધી રહ્યાં છે. આ પરિવર્તનને માત્ર ‘કુટુંબ નાનું થઈ રહ્યું છે’ એમ કહીને સમજવું પૂરતું નથી. કુટુંબ નાનું થાય ત્યારે સંબંધો નિભાવવાની સમજણ પણ બદલાય છે.

    સાંદર્ભિક તસવીરઃ નેટ પરથી

    આ પરિવર્તનને માત્ર ‘કુટુંબ નાનું થઈ રહ્યું છે’ એમ કહીને સમજવું પૂરતું નથી. ભાઈ-બહેન સાથે ઉછરવું એ માત્ર સાથે રમવાનું કે ઝઘડવાનું નથી. એ વહેંચવાનું શીખવાની પ્રક્રિયા છે. ક્યારેક પોતાની વાત મનાવવી, તો ક્યારેક બીજાની વાત સ્વીકારવી પડે છે. માતા-પિતાનું ધ્યાન વહેંચાય છે. ઘરમાં પોતાનું સ્થાન બનાવવા માટે વાટાઘાટ કરવી પડે છે. આ અનુભવો માણસને અન્ય સંબંધોને સમજવામાં મદદ કરતા હોય છે.

    એકમાત્ર સંતાન તરીકે મોટા થવાની પણ કેટલીક વિશેષતાઓ છે. માતા-પિતાનું વધુ ધ્યાન અને વધુ સ્વતંત્રતા મળી શકે છે. પરંતુ માતા-પિતાની અપેક્ષાઓનો ભાર પણ એક જ વ્યક્તિ પર આવી શકે છે. વૃદ્ધાવસ્થામાં તેમની જવાબદારી વહેંચવા ભાઈ-બહેન ન હોય.

    ચીનમાં એક સંતાનની નીતિનો ઉદ્દેશ વસ્તી નિયંત્રણ હતો. પરંતુ તેની લાંબા ગાળાની અસર એવી પણ થઈ કે તેણે કુટુંબનું સ્વરૂપ બદલી નાખ્યું. હવે ચીનમાં જન્મદર વધારવા માટે સરકાર લોકોને વધુ સંતાન રાખવા પ્રોત્સાહિત કરી રહી છે. છતાં માત્ર નીતિ બદલવાથી લોકોના નિર્ણયો બદલાતા નથી. એક વાર કુટુંબવ્યવસ્થા બદલાઈ જાય પછી બાળઉછેરનો ખર્ચ, ઘરની જવાબદારી, વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા અને સંતાન અંગેની અપેક્ષાઓ પણ બદલાય છે.

    વસ્તીની નીતિની સૌથી દીર્ઘકાલીન અસર કદાચ વસ્તીના આંકડામાં નહીં, પરંતુ લોકોના સંબંધોમાં જોવા મળે છે. ભારત માટે આ વિચારવા જેવી વાત છે. આપણે ચીન જેવા એક-સંતાનના અનુભવમાંથી પસાર થયા નથી. પરંતુ શહેરીકરણ, શિક્ષણ, રોજગાર, વધતો જીવનખર્ચ અને વ્યક્તિગત પસંદગીને મળતું મહત્ત્વ આપણાં કુટુંબોને પણ ઝડપથી બદલી રહ્યાં છે.

    આવતી પેઢીમાં વધુ બાળકો એક માત્ર સંતાન હોઈ શકે છે. વધુ લોકો ભાઈ-બહેન વિના મોટાં થશે. તેમના માટે કુટુંબનો અર્થ અલગ હોઈ શકે છે. લગ્નમાં જીવનસાથીનાં ભાઈ-બહેન કેટલા છે એ સવાલ ઓછો અને બે વ્યક્તિઓ એકબીજાને કેટલો અવકાશ આપે છે એ વધુ મહત્ત્વનું બને.

    નાનું કુટુંબ માણસને વધુ સ્વતંત્ર બનાવી શકે છે, પરંતુ મોટું કુટુંબ માણસને સંબંધો સંભાળવાની તક આપે છે. ભાઈ-બહેન સાથે ઉછરવામાં જે ઘર્ષણ છે, તેમાં જ સહનશીલતા પણ શીખાય છે. વહેંચવામાં જ સહભાગિતાનો પાઠ મળે છે. આ અનુભવો માણસને અન્ય સંબંધો સમજવામાં મદદ કરતા હોય છે.

    એટલે સવાલ એ નથી કે મોટું કુટુંબ સારું કે નાનું કુટુંબ. સવાલ એ છે કે કુટુંબનું કદ બદલાય ત્યારે સંબંધોની આપણી સમજ કેવી રીતે બદલાય છે. ચીનનો એક-સંતાનનો પ્રયોગ આ વાત સમજાવે છે. સરકાર વસ્તી નિયંત્રીત કરવા માટે નીતિ બનાવી શકે છે. પરંતુ માણસો કેવી રીતે મોટા થશે, કોની સાથે મોટા થશે અને પછી કોને પોતાના જીવનમાં સ્થાન આપશે—તેની અસર નીતિ કરતાં ઘણી લાંબી ચાલે છે. આખરે કુટુંબ માત્ર લોકોની સંખ્યા નથી. તે માણસને સંબંધો શીખવતું પહેલું એકમ છે. કુટુંબ નાનું કે મોટું હોવું એક બાબત છે, પરંતુ તેમાં માણસે બીજાને કેટલો અવકાશ આપતાં શીખવું એ કદાચ વધુ મહત્ત્વની વાત છે.

    ‘ગુજરાતમિત્ર’માં લેખકની કૉલમ ‘ફિર દેખો યારોં’માં  ૧- ૧૦– ૨૦૨૬ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.

    શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
    ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
    બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી

    ,

  • સંસ્કૃત – શ્લોક/સુભાષિતો : સત્સંગતિ માનવી માટે શું નથી કરતી?

    દેવિકા ધ્રુવ

    શ્લોકઃ 

    जाड्यं धियो हरति सिञ्चति वाचि सत्यम्, मानोन्नतिं दिशति पापमपाकरोति ।
    चेतः प्रसादयति दिक्षु तनोति कीर्तिं,सत्संगतिः कथय किं न करोति पुंसाम् ।

    સમાસ વિભાજન અને  શબ્દશ: ગુજરાતી અર્થઃ

    जाड्यं=જડતા, धियो=બુદ્ધિ, हरति= લઈ લે છે.
    सिञ्चति=સીંચન કરે છે. वाचि=વાણીમાં, सत्यम्=સત્ય,
    मानोन्नतिं= मान+उन्नतिम,
    मान=સન્માન, उन्नतिम=ઊંચે લઈ જવું.
    दिशति= વધારે છે.
    पापमपाकरोति= पापम्+अपा+करोति
    पापम्=પાપોને,+अपा=દૂર, करोति=કરે છે.
    चेतः=ચિત્તમાં, प्रसादयति=પ્રસન્ન કરે છે,
    दिक्षु=દિશાઓમાં, तनोति=ફેલાવે છે. कीर्तिं=કીર્તિ,
    सत्संगतिः=સારા સંગ થકી, कथय=કહો,
    किं=શું, न करोति=નથી કરતી? पुंसाम्=માનવીમાં ।

    શ્લોકનું ગુજરાતી  ભાષાંતરઃ

    સત્સંગ બુદ્ધિની જડતાને હરી લે છે,વાણીમાં સત્ય સીંચે છે,સન્માન વધારે છે,પાપોને દૂર કરે છે. ચિત્તને પ્રસન્ન કરે છે અને દશે દિશાઓમાં કીર્તિ ફેલાવે છે. કહો,સત્સંગતિ માનવી માટે શું નથી કરતી?

    વિચારવિસ્તારઃ

    સારી સોબત રાખવાથી કેટલું સારું થાય છે તે અહીં ભારપૂર્વક વિસ્તારથી સમજાવ્યું છે. માણસ ઘણી રીતે બદલાઈ જાય છે, સુધરી જાય છે અને વિકાસ પામે છે. તેથી જ કહેવામાં આવે છે ને કે, ક્યાં રહો છો તેના કરતાં કોના સંગમાં રહો છો તે અગત્યનું છે. વિચાર, વાણી અને આચારમાં સારો બદલાવ આવવાથી સન્માન વધે છે,પાપો દૂર થાય છે અને સર્વત્ર યશ મળે છે. તેથી સારો સંગ કરવો તેનો મહિમા અહીં દર્શાવ્યો છે.

    Sanskrit shlok in English script-

    Jaadyam dhiyo harati, sinchati vaachi satyam,
    maanonnatim dishati paapamapaakaroti
    chetah prasaadayati dikshuh tanoti keertih
    satsangatih kathay kim na karoti punsaam

     

    Word to word meaning in English-

    Jadyam= dullness, inactivity, dhiyo= understanding, mind

    harati= to take away, sinchati= to sprinkle, to infuse

    vaachi=in language, satyam= truth , maanonnatim=maan+Unnati.

    Maan=respect, Unnati= elevation, rise, dishati= to bestow upon, paapamapaakaroti=paapam+apaa=karoti – paap= sin, vicious, apaa= to remove, karoti= doing=removing

    chetas= mind, prasaadayati= to calm down, to compose dikshu= direction , tanoti= spreading, kirti= fame, glory, reputation

    satsangati= virtuous person’s company kathay= tell me, kim= what, na- not , karoti= doing, punsaam= to human being.

    Translation in English-

    It removes the dullness of the mind, instills truth in speech. It gives him honor and progress, deters him from doing sinful deeds. it purifies the intellect. calms the mind and spreads fame in all directions. tell me what does the company of the virtuous person not do for human beings?

    Devika Dhruva – ddhruva1948@yahoo.com | http://devikadhruva.wordpress.com

    ,

  • એક અનોખી ચિત્ર શ્રેણી – આનંદ અનુભવ – ચિત્રકારઃ ડૉ. ગીતા આચાર્ય – પ્રવૃત્તિમય નિવૃત્તિ

    રજુઆતઃ સરયૂ મહેતા-પરીખ

    “બાગકામ એ મારા માટે
    કુદરત સાથે જોડતી સીધી રેખા છે.”

    ગીતા દૈનિક પ્રવૃત્તિ વિશે કહે છે, “હેલ્થકેર કમ્પ્લાયન્સ કારકિર્દીથી દૂર થયા પછી, બાગકામના આજીવન પ્રેમને કારણે, ૨૦૨૬માં ‘વિલો એન્ડ વેઝ’ ફ્લાવર ફાર્મની મારી પિતરાઇ બહેન, સોનાલી સાથે સહ-સ્થાપના કરી.”

    ન્યુ જર્સિનીમાં ફેબ્રુઆરીથી શરૂ કરીને તેમણે બીજ, બલ્બ અને કોર્ન રોપવામાં લાંબા દિવસો વિતાવ્યા. પરંતુ એકવાર ફૂલો ખીલ્યા પછી, પ્રથમ વાસ્તવિક સવાલ: “અમારા ફૂલોને કેવી રીતે વહેંચવા અને વેચવા…તે પડકારનો સામનો કરવો પડ્યો.”

    “સફળતા ત્યારે આવી જ્યારે અમે અમારા ફૂલોને નજીકના assisted living community for an interactive floral arranging workshop, સહાયક વસવાટ સમુદાયમાં ઇન્ટરેક્ટિવ ફ્લોરલ ગોઠવણી વર્કશોપ માટે લાવ્યા હતા. રહેવાસીઓને તેમના પોતાના પુષ્પગુચ્છ ડિઝાઇન કરતી વખતે પ્રસન્ન થતાં જોવા તે જાદુઈ હતું – અને આ અનુભવે અમારા સમગ્ર મિશનને પરિવર્તિત કર્યું. આજે, ઇન્ટરેક્ટિવ ફ્લાવર બાર અને સમુદાય ગોઠવતી વર્કશોપ અમારા કર્મયોગમાં મુખ્ય છે.

    કોઈના દિવસને તેજસ્વી બનાવતા જોવાનો આનંદ અનન્ય છે. બાગકામ એ મારા માટે કુદરત સાથે જોડતી સીધી રેખા છે જે મને ખીલતા ફૂલોનાં રોમાંચ તેમજ નિષ્ફળતાના સમ્યક પાઠને સ્વીકારવાનું શીખવે છે.

    “I enjoy making short garden videos – ‘From Oma’s Garden’ for my grandchildren to give them a window into the natural world and spark a lifelong curiosity for growing things.”

    Some nostalgic water color paintings.

    Szenter, હંગેરીના નદી કિનારાના ગામમાં ઘણાં કલાકારો અને મ્યુઝીયમ છે. ત્યાં એક બદામપૂરી મ્યુઝીયમના દરવાજાનું ચિત્ર છે.
    મેનહટન બીચ કેલીફોર્નિયા. ૨૦૧૬
    ઇટાલીના કેપરી ટાપુ Bay of Naples
    ઘેરા આસમાની રંગો વચ્ચે બરફ, આકાશ સાગર જાણે એકાકાર.
    Geeta. Acharya geetaa4@gmail.com NewJersey

    અવનવા રંગોથી સજાવેલી ગીતા આચાર્યની જીવન સફરની ઝલક આપણે જોઈ.

    આવતી મુશ્કેલીઓને કોઈ સંઘર્ષ માને તો, ગીતા જેવા ખેલદિલ વ્યક્તિ, પડકાર માની હસીને સ્વીકારે. નવું શીખવા માટેના આજીવન જુસ્સાને કાયમ રાખે છે. અલગ દેશોમાં રહ્યા પછી, The Garden Stateમાં, પતિ મલય અને કૌટુંબિક જીવનની હૂંફમાં આવતા અદ્‍ભૂત પ્રકરણને સ્વીકારવા માટે ઉત્સુક છે. સર્જનાત્મક પ્રવૃત્તિઓની સાથે, આવતી પેઢી માટે અર્થપૂર્ણ આનંદદાયક યાદો બનાવવા તરફ ગીતાનું મન કેન્દ્રિત રહે છે. આજે અનેકને ફૂલો દ્વારા ખુશ કરે છે.

    In 2020 Geeta did about 90+ days of daily painting/meditation of “stay well” cards. The original cards are for sell for various charities.

    Saryu Parikhસરયૂ પરીખ  www.saryu.wordpress.com

    ,

  • કાર્ટૂનકથા (૩૧)

    બીરેન કોઠારી

    આ શ્રેણીમાં માત્ર ‘સાહિત્ય’ના વિષયને કેન્દ્રમાં રાખીને ચીતરેલાં કાર્ટૂન મૂકવામાં આવે છે, જે વાર્તા સામયિક ‘વારેવા’માં અગાઉ પ્રકાશિત થઈ ચૂક્યાં છે.

    ‘વારેવા’ના એકત્રીસમા અંકમાં આ કાર્ટૂન પ્રકાશિત થયાં હતાં.

    વાર્તાવ્યંગ્ય

    શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
    ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
    બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી)

     

     

    ,

  • આ તે કેવા સંબંધોમાં અટવાયો છું

     

    :કવિતાઃ ગઝલઃ

    હરદ્વાર ગોસ્વામી

    આ તે કેવા સંબંધોમાં અટવાયો છું.
    ઊભો છું તું શિખર થઈને, હું પાયો છું.

    સૌની ઝાળાં બાઝેલી જીભેથી છટકી,
    સાવજના કંઠે આવીને રૂંધાયો છું.

    ડાળી પરથી તોડી ફેંક્યો એને કહી દ્યો,
    મૂળ હવામાં નાખીને હું ફેલાયો છું.

    સારું થાજો સૂરજનું કે પાટો બાંધ્યો,
    પરપોટાના સ્પર્શે નખશિખ છોલાયો છું.

    અંધારું છે એથી ના દેખાઉં પરંતુ,
    દૂર કરે તું ક્યાંથી? તારો પડછાયો છું.

    :આસ્વાદઃ

    રક્ષા શુક્લ

                  ગૌરવ પુરસ્કૃત કવિશ્રી હરદ્વાર ગોસ્વામીની આ ગઝલ કવિની અનુભૂતિ અને મિશ્ર સંવેદનાઓનું બયાન કરે છે. મૂંઝવણ, પીડા, ખુમારી, સ્તબ્ધતા, આશા-નિરાશા, હાશકારો ઈત્યાદિ આપણને પણ સ્પર્શે છે. હરદ્વાર ગોસ્વામીના ગજવે અનેક પારિતોષિકો અને સન્માનો છે. એમના અનેક પુસ્તકો પ્રકાશિત થયાં છે. તેઓ ઉત્તમ કોલમિસ્ટ, લેખક અને સંચાલક છે.

    એમની કવિતામાં પહેલી નજરે જે અર્થ અભિપ્રેત થાય એજ અંતિમ હોય એવું જરૂરી નથી. તેમાં વ્યંજના હોય શકે. મત્લાના શેરમાં સંબંધોમાં અટવાયેલા કવિ પહેલા પ્રિય પાત્ર સાથે દૂર હોવાનું અનુભવે છે કે એ તો શિખર છે અને પોતે પાયો. જાણે ધરતીનું આકાશથી છેટું હોવું. આ વાસ્તવિકતાનો નિર્વિવાદ સ્વીકાર અહીં અત્યંત પીડાદાયક છે. મજબુરીએ જાણે હથિયાર હેઠા મૂકાવ્યાં છે. પણ પ્રેમીઓને પછીથી એ અંતર પણ ક્યાં નડે છે ! અચાનક એક શક્યતાનો ઉઘાડ જોતા તેઓ ગર્વ અનુભવે છે કે પ્રિયપાત્ર ભલે શિખર છે જે દુનિયાને દ્રશ્યમાન છે પરંતુ પોતે તો એ શિખરની હયાતીનું મૂળ છે, પાયો છે. એના અસ્તિત્વનો આધાર જ પોતે છે એમ વિચારી કવિ અંદર ધરપતના છાને ખૂણે હરખે છે.
                   
    આથી આગળ ચૂપચાપ ઊભા રહી કોઈની પીડાનો તમાશો જોતા લોકોની જીભ કવિને ઝાળાં બાઝી ગયેલી લાગે છે. ઝાળાં બાઝી ગયેલી જીભને સત્ય બોલવાની ટેવ વરસોથી છૂટી ગયેલી હોય છે. આ જીભથી પોતાની ઓળખ માગતો કવિનો અવાજ ત્યાંથી છારકીને એક આશા સાથે સાવજ પાસે જાય છે.. સાવજની એક જ ડણકની ઓળખ પણ આગવી હોય છે. અનિષ્ટ માટે ખોંખારા જેવી હોય છે. પણ કરુણતા તો જુઓ, કમનસીબીની ! સાવજના કંઠે આવીનેય સત્યનો અવાજ રૂંધાયો છે. આજે આ સમાજના લાગણીવિહીન અને આતંકના જયજયકાર વચ્ચે સજ્જનોનું મૌન અકળાવે છે. એવું સૌજન્ય શું કામનુંજે નિર્ભય ન હોય !? મૂક હોય. કવિ આ ક્ષણને સમજી કે સ્વીકારી શકતા નથી. તેમના જ અન્ય એક શેરમાં કવિ હરદ્વાર ગોસ્વામી કહે છે કે

    ‘મૌનના કંઠમાં તેર મણનો ડૂમો,
    શબ્દશ્રી આ ક્ષણોનો કરો તરજુમો.’            

    મજબુરીના મેવાડમાં મૂંગા પડેલા મોરના ટહુકા જેવો કવિનો અવાજ શોધતાય ક્યાં મળે છે ! લજામણી લાજે તો ક્યાં જઈને લાજે ? પણ આવા જ અનુભવો જીવનને ઘડતાં હશે. એટલે જ અંગ્રેજીમાં કહેલું છે કે ‘Cheer up, the worse is yet to come!’ સજળ સૂર્ય તડકાઓ આપે ખરો ? અહીં તો આખો અનુભવ જ અંગાર જેવો છે. ત્રીજા શેરમાં કવિની ખુમારી દાદ માગી લે તેવી છે. કોઈ ફૂલ ડાળી પરથી ભલે તોડી નખાયું હોય, ફેંકી દેવાયું હોય પરંતુ એનું અસ્તિત્વ તો અમિટ છે. હવામાં સુગંધ રૂપે તેણે મૂળ નાખેલા છે. તે સૂક્ષ્મ સ્વરૂપે ધબકે છે. કવિ અદમ ટંકારવીને જેમ સ્મરણો હવામાં લોબાનની જેમ પ્રસરેલા લાગે છે તેમ આ જે સૂક્ષ્મ રીતે તદ્રુપ છે તેને કેમ નકારશો એમ જાણે કવિ ધીરેથી યાદ આપે છે. આટલું સુંદર કલ્પન આપણને જાણે વાહ કહેવા પ્રેરે છે. ખુલ્લી છાતીના ખોખાંરે ડરવાનીય મજા માણતા આ અલગારી કવિની દાદાગીરી ગમતીલી તો છે જ છે.
                   
    પછીના શેરમાં જેની પાસે અપેક્ષાય ન હોય તેવા સૂરજથી આશ્વસ્ત થયેલ કવિ પરપોટાથી નખશીખ છોલાયાની વાત કરે છે. જળ હોઈએ અને દરિયાને ના ગમીએ ?! કવિ માટે પરપોટાના અનુભવનું સરવૈયું દાહક છે. કવિ હરદ્વાર ગોસ્વામીએ પોતે જ અપેક્ષા વિરુધ્ધનું દરિયાનું વર્તન જોઇને ક્યાંક લખ્યું છે કે,

    ‘મોજ કરાવે મધદરિયે,

    ટીપાંમાં પણ તાણી દે’     

    પ્રફુલ્લા વોરા માટે પણ પરપોટો આરોપીના પિંજરામાં જ ઊભો છે. તેઓ કહે છે કે 

    ‘જરાક જળમાં જોયું ત્યાં તો જળનો વાગ્યો ઝોકો રે,
    પથ્થર હો તો ઠીક, કરું ક્યાં પરપોતાનો ધોખો રે.’ 

    જો કે જીવનમાં આવા આકરાં, અણધાર્યા અને અનપેક્ષિત અનુભવો ખૂબ જરૂરી છે જે માણસને ઘડે છે. તેનામાં પડેલા સત્વને બ્હાર લાવે છે.               

    અંતિમ શેરમાં જાણે શુભેચ્છકો પોતે પડછાયો હોવાનો દાવો કરીને કહે છે કે તેઓ કદી દૂર હોતા જ નથી. હા, એવું બને કે અંધકાર હોવાને કારણે, નિરાશાથી ઘેરાયેલા હોવાને લીધે હિતેચ્છુઓનું સાથે હોવું મહેસુસ ન થાય, પરંતુ એનું અસ્તિત્વ તો સૂર્ય જેવું સત્ય છે. એ અજ્ઞાત બળ પણ છે. પડછાયાને વાચા ન હોય તો શું ! કવિને વીંટળાતાં આ પડછાયા અતીતની કોઈ વીતેલી ક્ષણોના પણ હોઈ શકે. ન નકારી શકાય એવું અતીત ક્યારેક જીવવાનું કારણ પણ હોય છે. 
    ,

  • નેપાળનો જળપ્રલય માનવીય ભૂલોનું પરિણામ છે

    નિસબત

    ચંદુ મહેરિયા

    ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ના અંતિમ સપ્તાહમાં નેપાળમાં જે તારાજી થઈ છે તેના માટે પૂર કે જળપ્રલય બહુ હળવો શબ્દ છે. પાટનગર કાઠમાંડુના ઉત્તરે આવેલા લાંગટાંગ લિરુંગ પર્વતના શિખર પરનાં ગ્લેશિયર ફાટતાં પાણી, પહાડની મોટી શિલાઓ ૫૧૫૦ મીટર ઉંચેથી તૂટીને ૧૪૦૦ મીટર નીચે પડ્યા હતા. મોટા મોટા પથ્થરો નીચે પડતાં ઘર્ષણથી બરફ પિગળ્યો, તે તેના માર્ગમાં આવતાં બધાંને ખેંચતો ગયો. તેનાથી પાણી, માટી, પથ્થરો અને કાદવ નીચે આવ્યાં હતાં. આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ ૭ થી ૮ મિનિટમાં ઘટ્યો હતો. પાણી અને કાળમાળ આગળ વધીને રસ્તામાં આવેલી નદીઓના વહેણ સાથે આગળ વધતો રહ્યો હતો.

    અચાનક આવેલા વિનાશક ફ્લૈશ ફ્લડથી નેપાળમાં ૧૪૦૦ લોકોના મોત થયાં છે, આશરે ૭,૦૦૦ લોકો લાપતા છે. અગણિત ઘરો અને ગામો નાશ પામ્યા છે. રસ્તા, પુલ, ખેતરો, જળ વિધ્યુત મથકો, વીજળી અને સંચાર નેટવર્ક, શાળાઓ અને બીજા બાંધકામો તહસનહસ થઈ ગયાં છે. જે નુકસાન થયું છે તેમાંથી બહાર આવતા નેપાળને  વરસો લાગશે અને અબજો રૂપિયાનો ખર્ચ થશે

    આફતમાંથી ઉગરવા દુનિયાભરમાંથી નેપાળને આર્થિક સહયોગ મળી રહ્યો છે. પરંતું નેપાળ સરકારે અમેરિકા, ચીન અને ભારત પાસેથી આર્થિક સહયોગ નહીં વળતર માંગ્યું છે. નેપાળના સત્તાધીશોનું કહેવું છે કે આ દેશો ગ્રીન હાઉસ ગેસોનું સૌથી વધુ ઉત્સર્જન કરે છે અને તેને કારણે આ પ્રકારની આફત સર્જાઈ છે .એટલે તેમણે બદલામાં નેપાળને વળતર આપવું જોઈએ. યુનાઈટેડ નેશન્સની જનરલ એસેમ્બલીમાં નેપાળના વડાપ્રધાન યુનોના લોસ એન્ડ ડેમેજ ફંડમાંથી મદદ માંગવાના છે. આ માટે વર્તમાન આપદાનું કારણ ક્લાઈમેટ ચેન્જ છે તે સાબિત કરવા નેપાળના અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોની ડ્રોન અને સેટેલાઈટ  ઈમેજ પણ દસ્તાવેજી પુરાવા તરીકે રજૂ કરશે. નેપાળે પોતાનો કેસ જળવાયુ ન્યાયની દ્રષ્ટિએ રજૂ કરવાનો નિર્ધાર કર્યો છે.

    આરંભમાં નેપાળની પૂર કરુણાંતિકા  માટે જળવાયુ પરિવર્તનની સટીક ભૂમિકા વિશે અવઢવ હતી. પરંતુ World Weather Attribution(WWA)નું તાજું અધ્યયન ક્લાઈમેટ ચેન્જની મુખ્ય ભૂમિકા જણાવે છે. વિશ્વમાં ગરમી જે પ્રકારે વધી રહી છે અને તાપમાન ગરમ થઈ રહ્યું છે તેનાથી આ પ્રકારની આફતોનું જોખમ સર્જાય છે. હિમાલય ક્ષેત્રની હિમનદીઓ આ કારણે સંકોચાઈ રહી છે, બરફ પીગળી રહ્યો છે.  પર્વતોના ઢોળાવ અસ્થિર થઈ રહ્યા છે. આ ફેરફારોથી ખતરનાક તાપમાન બની રહ્યું છે. તેનાથી વિનાશકારી પૂર, ભૂસ્ખલન અને હિમસ્ખલન થઈ શકે છે. તાપમાનમાં એકાદ ડિગ્રીનો મામૂલી વધારો પણ બરફાચ્છાદિત હિમાલય ક્ષેત્ર માટે જોખમી છે. એક અનુમાન તો એમ કહે છે કે આપણે જળવાયુ પરિવર્તન રોકવા આજથી જ મંડી પડીએ અને વૈશ્વિક સરેરાશ તાપમાન વૃધ્ધિને ૧.૫ ડિગ્રી સેલ્સિયસે મર્યાદિત રાખી શકીએ તો પણ હાલની સદીમાં હિમાલયના ગ્લેશિયરોના ૧/૩ થી વધુ ભાગના બરફને પીગળતો રોકી શકીએ તેમ નંથી.

    2026 Nepal floods
    સાંદર્ભિક તસવીરઃ નેટ પરથી

    નેપાળની વર્તમાન કરુણાંતિકા અનેક માનવીય ભૂલોનું પરિણામ છે. માણસે સર્જેલા જળવાયુ પરિવર્તન ઉપરાંત ઝડપથી બદલાતું પર્યાવરણ, નદીઓના કુદરતી પ્રવાહોને રોકવો,, આડેધડ બાંધકામો, પાણીના નિકાલની વ્યવસ્થામાં અવરોધો ઉભા કરવા જેવા કારણો પણ જવાબદાર છે. નેપાળમાં ૧૯૯૩માં વાદળો ફાટવાથી સર્જાયેલી કારુણી (૧૩૩૬ મોત), ૨૦૧૫ના ભૂકંપ( ૫૧૭૪ મોત) અને ૨૦૧૭ તથા ૨૦૨૫ના પૂરથી કોઈ સબક શિખ્યા નથી. અગાઉની ભૂલોનું પુનરાવર્તન થયા કરે છે. કદાચ નેપાળની નબળી ભૂસંરચના પણ એક કારણ છે.

    ભૂગર્ભયીય રીતે નાજુક અને યુવા એવા હિમાલયી ક્ષેત્રમાં મૂસળધાર વરસાદથી માટીનું ધોવાણ થાય છે. તેથી નદીઓમાં કાંપ ભરાઈ જાય છે. ફળસ્વરૂપ નદીઓનું જળસ્તર ઝડપથી વધતાં પૂર આવે છે. અનિયંત્રિત શહેરીકરણ અને બાંધકામો, જંગલોનો સતત નાશ , પહાડી ક્ષેત્રમાં રસ્તાઓનું નિર્માણ પણ  મહત્વનું કારણ છે.  તીસરા  ધ્રુવ કહેવાતો હિમાલય પ્રુથ્વી પર ધ્રુવીય ક્ષેત્રો પછીનો બરફનો ત્રીજો સઘન ભંડાર છે. જળવાયુ પરિવર્તનને કારણે ગરમી વધતાં બરફ વધુ પ્રમાણમાં પીગળે છે અને ઓછા પ્રમાણમાં જામ થાય છે.  હિમાલય ક્ષેત્રમાં હિમભૂમિ (પર્માફ્રોસ્ટ) આશરે ૧૦ લાખ વર્ગ કિલોમીટરમાં અને ગ્લેશિયરો એક લાખ વર્ગ કિલોમીટરથી ઓછા ક્ષેત્રમાં વિસ્તરેલા છે.વળી તેમાં હજારો હિમ ખંડો છે. તેના પર માનવસર્જિત કારણો અસર કરે જ છે.

    નેપાળ સરકારે વર્તમાન. જળપ્રલયના કારણો શોધવા  અને તેના ઉપાયો સૂચવવા નિષ્ણાતોની સમિતિ બનાવી છે. દરમિયાન તેણે જે દેશોને કારણે તેની હાલમાં હાલત થઈ છે તેમની પાસે વળતર માંગ્યું છે. એ સાચું છે કે ગ્રીન હાઉસ ગેસોના ઉત્સર્જનમાં નેપાળનો ફાળો નગણ્ય છે પરંતુ તેનો ભોગ બનવામાં તે અગ્રીમ છે. એટલે જવાબદાર દેશોએ નેપાળને મદદ નહીં પણ વળતર આપવું જોઈએ તે માંગ પહેલી દ્રષ્ટિએ વાજબી લાગે છે. આપણે વ્યક્તિગત રીતે ભૂખ્યાને કંઈક ખાવાનું આપીએ છીએ કે ગરીબને બેપાંચ રૂપિયા આપીએ છીએ. તેમ કરીને દયા દાખવીએ છીએ કે પુણ્ય કમાઈએ છીએ. પણ જો કોઈ ભૂખ્યો કે ગરીબ એમ કહે તેની ગરીબી અને ભૂખ તમારા કારણે છે, તમે શોષક છો. તમે મારા પર કરુણા ના વરસાવશો, દયા ના દાખવશો, મારા શોષણનો જવાબ આપો. તો આપણો પ્રતિભાવ શું હોય? કદાચ નેપાળને પણ મોટા દેશો આવો જ જવાબ આપવાના છે અને નાના દેશોનો મરો થયા કરવાનો છે.

    યુનોના જે ફંડમાંથી નેપાળે વળતર કે રાહત માંગ્યા છે તે ફંડની રચના હજુ ૨૦૨૨ના વરસે જ થઈ છે.( અમેરિકી પ્રેસિડન્ટ ટ્રમ્પનો ગાઝા પ્લાન યાદ આવે છે?) જળવાયુ પરિવર્તનના દુષ્પ્રભાવોનો ભોગ બનેલા લોકો કે દેશો પ્રત્યે સંવેદના વ્યક્ત  કરવા અને આર્થિક મદદ આપવા આ કોષની રચના થઈ છે. હાલમાં આ ફંડમાં ૪૦ કરોડ ડોલર જમા થયા છે અને સામે લગભગ ૧૦૦ દેશોએ ૩ અબજ ડોલરની માંગણી કરી છે. એટલે નેપાળની દાળ ત્યાં કેટલી ગળશે તે મોટો સવાલ છે.

    નેપાળે વર્તમાન તબાહીમાંથી બહાર આવવા રાજકીય ઈચ્છા શક્તિ દર્શાવવાની જરૂર છે. સાથે સાથે આ પ્રકારની આફતોના પૂર્વાનુમાનનું તંત્ર વિકસાવવું જોઈશે. સામુહિક જવાબદારીની ભાવનાથી જ અસરગ્રસ્તોનો પુર્નવાસ શક્ય છે. જ્યારે નદીઓના વહેણ બદલાઈ ગયા હોય અને લોકોના ઘરો મૂળ જગ્યાએથી વહીને બીજે જતાં રહ્યા હોય ત્યારે લોકોને મૂળ જગ્યાએ ફરી વસાવવા કપરાં છે. અસરગ્રસ્તો રાહત કેમ્પોમાં કે પોતાના ઘરોના કાટમાળમાં આવી રહે છે. આ લોકોએ પાણીના ધસમસતા પ્રવાહમાં પોતાના સ્વજનોને વહી જતાં સગી આંખે જોયાં છે. જે પાણી, માટી અને કાટમાળ વહેતો હતો તેમાં પુસ્તકો, કોઈ અસહાય બાળક કે વૃધ્ધનાં ચશ્મા,  જૂતાં, કપડાં, ગાદલા, તકિયા, ચાદર  વગેરે તણાતાં જોયાં છે તેમના માટે આ બધું ભૂલવું અશક્ય છે. ભલે દુ:ખનું ઓસડ દાડા કહેવાય પણ નેપાળનું દુ:ખ અખબારી પાને ઓઝલ રહીને ય ઝટ વિસરાય એવું નથી.

    શ્રી ચંદુભાઈ મહેરિયાનો સંપર્ક maheriyachandu@gmail.com  વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.

    ,