વેબ ગુર્જરી

ગુજરાત, ગુજરાતી અને ગુજરાતીઓ માટેનો વિચાર-મંચ

Home

  • કરણ ઘેલો – ગુજરાતનો છેલ્લો રજપૂત રાજા : પ્રકરણ ૧૦ મું

    કર્ત્તા : નંદશંકર તુળજાશંકર

    કરણ રાજા પડ્યો, તેનું લશ્કર સઘળું કપાઈ ગયું, તથા તુરકડાઓનું સઘળું સૈન્ય પાટણ ઉપર આવે છે એ દુ:ખદાયક સમાચાર સાંભળીને શેહેરમાં હાહાકાર થઈ ગયો. દ્રવ્યવાન લોકો પોતાની દોલતની ફિકર કરવા લાગ્યા, તથા અધિકારી વર્ગ પોતાના અધિકારની ચિંતામાં પડ્યો. જેઓનાં સગાંવહાલાં તથા મિત્રો રણસંગ્રામમાં માર્યા ગયાં તેઓના દુ:ખની તે કાંઈ સીમા ન હતી. કેટલીએક ઘરડી ડોશીઓ તથા ડોસાઓ પુત્ર રહિત તથા નિરાધાર થઈ બેઠાં; કેટલાંએક નાનાં છોકરાં બાપ વિનાનાં થયાથી નિરાશ્રિત થઈ ગયાં, કેટલીએક જુવાન સ્ત્રીઓને વિધવાવસ્થા પ્રાપ્ત થઈ, કેટલીએક તરૂણીએાના ધારેલા ભર્તાર દેવલોકમાં અપ્સરાએાને વર્યા; અને કેટલાંએક સ્ત્રીપુરૂષના ભાઈ તથા મિત્રોએ આ જગતનો અનિત્ય સંબંધ તોડી નાંખ્યો; શેહેરમાં સઘળે રડારડ થઈ રહી; મોટા મોટા મહેલ કે નીચાં નીચાં ઝુંપડાં સઘળાંમાં દુ:ખ તથા શોકના શબ્દ સંભળાવા લાગ્યા. રાજાના મેહેલમાં એક અન્દરના ઓરડામાં કરણની સઘળી રાણીઓ એકઠી થઈ. તેએામાં આકાશમાં જેમ ચન્દ્ર સૂરજ પ્રકાશે છે, તેમ રૂપસુંદરી તથા કૌળારાણી પ્રકાશતી હતી. રૂપસુંદરીનું વર્ણન આપણે કીધેલું છે, તે આ વખતે પહેલાંના જેવી જ રૂપાળી હતી, પણ તેને આટલા દહાડા સુધી મેહેલના એક ખુણામાં રાખી મુકી, તથા તેટલી મુદત સુધી તેને શરીરનું તથા મનનું કાંઈપણ સુખ મળ્યું નહી, તેમ જ તેનો વર તથા કુટુંબ તરફનું જે દુ:ખ પડ્યું હતું તે વિસારવાને રાજાની તરફથી કાંઈ કરવામાં આવ્યું ન હતું, એ સઘળાં કારણોથી તેના મ્હોંડા ઉપર ફિકાશ આવેલી હતી, તથા તેનો ચેહેરો જરા ઝરડાઈ ગયલો દેખાતો હતો. પણ કૌળાદેવી જે રાજાની પટરાણી હતી તેના રૂપનું તે વર્ણન થઈ શકે એવું ન હતું. જે જે ખુબસુરત સ્ત્રીઓ ચિત્રકારોએ તથા પ્રતિકમાકારકોએ કલ્પેલી છે, ઇટલી દેશના ચિતારાઓએ તથા મૂર્તિકારકોએ ઈસા પેગંબરની પવિત્ર મા મરિયમની તસવીર તથા મૂર્તિઓ બનાવેલી છે, જે જે અતિ રૂપવંતી સ્ત્રીઓને કવિરાજોએ પોતાના મનમાંથી ઉત્પન્ન કરીને જગતને દેખાડેલી છે, તે તે જાતનું સૌન્દર્ય કૌળારાણીમાં હતું. તફાવત માત્ર એટલો જ કે તેનું રૂપ ક્ષત્રીની સ્ત્રીને, એટલે રજપૂતાણીને યોગ્ય હતું. આખા ભરતખંડમાં તેના રૂપનો જોટો ન હતો. તેમાં આ વખતે તે મહાશોકમાં બેઠી હતી તેથી તેની ખુબસુરતીમાં ઘટાડો થવાને બદલે તેનું તેજ વધારે પ્રકાશતું હતું, ઈશ્વરની કારીગરી કેવી ચમત્કારિક છે ! તેના શરીરનો ઘાટ એવો સંપૂર્ણ હતો કે કોઈ પણ માણસ, પછી તે જુવાન કે વૃદ્ધ ગમે તે હોય, તોપણ તેને આખા દહાડા સુધી નિરખ્યાં જ કરે તો પણ તે ધરાય નહી, અને તેને ભૂખ કે તરસ કાંઈ લાગે નહી એવી કૌળારાણીની પાસે બે છોકરીએ ઉભી હતી, અને મુરઘીનાં બચ્ચાંને મારવા બાજ ઉંચે ઉડતાં ઉડતાં તલપ મારે છે તે વખતે બચ્ચાં જેમ તેની માની પાંખ નીચે ભરાઈ જાય છે, તથા તેના શરીરને દબાઈને ઉભાં રહે છે, તેમ આ પ્રસંગે તે છોકરીઓ તેની માની સ્હોડમાં દબાઈને ભયભીત થયલી ઉભી રહેલી હતી. તેઓમાંથી મોટી કનકદેવીની ઉમર આઠ તથા નાની દેવળદેવીની ઉમર ચાર વર્ષની હતી; પણ તેઓના શરીરનો ઘાટ તેઓનાં વર્ષ પ્રમાણે જેટલો હોવો જોઈએ તે કરતાં કાંઈક વધારે ખીલેલો હતો. તેએાનું રૂપ તેઓની માના જેવું જ હતુ, માત્ર તેએાના મ્હોં ઉપર બાલ્યાવસ્થાનું નિર્દોષપણું પ્રત્યક્ષ જણાઈ આવતું હતું, તથા તેઓના નિમાળા હજી સોનેરી હતા તથા તે ઉપર કાળાશ હજી ઘણી આવી ન હતી. એટલો જ તફાવત તેઓ તથા તેઓની માની વચ્ચે હતો.

    સઘળી રાણીઓ શોકાતુર થઈ બેઠેલી હતી, તથા હવે શું કરવું તે કૌળારાણીના મ્હોંમાંથી સાંભળવાને રાહ જોતી હતી રૂપસુન્દરીના વિચાર તે વખતે જુદા જ હતા. તેને કરણ રાજા સાથે કાંઈ પ્રીત થયલી ન હતી, તેથી તેના મોતથી તે બીજી રાણીઓની પેઠે દિલગીર જણાતી ન હતી. ઉલટી તેના વર માધવને પાછો આવેલો સાંભળીને, તથા આ જય મળ્યાથી તે પાટણમાં જલદીથી આવશે, અને તેને મુખ્ય કારભાર પાછો મળશે, પછી તે પાછી તેની પાસે જશે, અને કેટલુંએક પ્રાયશ્ચિત કરાવી તે તેને રાખશે, એવી આશાથી તો તેના મનમાં ખુશી થઈ હતી. પણ બીજી રાણીઓની અવસ્થા જુદી જ હતી. તેઓએ કરણ રાજાની પ્રીતિ ચાખી હતી. સ્ત્રીજાતિની આબરૂ વિષે તેઓના વિચારો ઘણા ઉંચા પ્રકારના હતા, તથા રજપૂતાણીઓએ પોતાના ભર્તાર મરી ગયા પછી શું કરવું તે વિષેના તેઓના અભિપ્રાય જુદા જ હતા. કૌળારાણી થોડી વાર વિચાર કરી બેલી: “અરે મારી બેહેનો ! આજ આપણા સુખનો સૂર્ય અસ્ત પામ્યો; આજ આપણો ભર્તાર, આપણું શિરછત્ર, આપણું પ્રતિપાલન કરનાર, તથા આપણા માથાનો મુગટ રણક્ષેત્રમાં પડ્યો, તથા તેને જીતનાર તુરકડા મ્લેચ્છ લોકો થોડી વારમાં પાટણ શહેરમાં આવી પહોંચશે. આજ આખું ગુજરાત તથા આપણે સઘળાં રંડાયાં. રંડાયાં ! એ શબ્દ સાંભળતાં સૂર્ય દેવતા તું તારૂં મ્હોંડું શા માટે સંતાડતો નથી ? અને કરણ રાજા પડ્યો એ વાત પ્રસિદ્ધ કરવાને જગતમાં અન્ધકાર શા માટે વર્તાવતો નથી? એ શબ્દ સાંભળતાં, અરે ઈંદ્રરાજા ! તું લોહીનો વરસાદ શા માટે વરસાવતો નથી ? અને રૂપ તથા શક્તિમાં તારે બરોબરીયે આજે મુઓ તેનો શોક શા માટે બતાવતો નથી? એ શબ્દ સાંભળીને રે શેષનાગ ! તું ધ્રુજીને ધરતીકંપ શા માટે કરતો નથી? તથા તારા ઉપર આવા શૂર રજપૂતોનાં મુડદાંઓનો આવો મોટો ભાર પડ્યો છે તે તને અસહ્ય લાગે છે, એમ શા માટે જણાવતો નથી ? એ શબ્દ સાંભળીને ગુજરાતના પર્વતો ! તથા સઘળી નિર્જીવ વસ્તુઓ ! તમે શા માટે રડતાં નથી ? તથા અમારા દુ:ખમાં શા માટે ભાગીયાં થતાં નથી ? અરે ! એ શબ્દ સાંભળીને પશુપક્ષીઓ, જીવજંતુઓ, અને સઘળાં પ્રાણીઓ ! તમે આનંદમાં ફરતાં કેમ દેખાઓ છો ? તમારો સ્વામી રાજા કરણ માર્યો ગયો તે ખબર તમે સાંભળી નથી ? અથવા સાંભળી હોય તો તમારાં અન્તઃકરણ એટલાં બધાં વજ્ર જેવાં છે ? અરે પથ્થરોએ પણ આંસુ ઢાળવાં જોઈએ: પણ હું ભુલું છું. આપણે હવે મિથ્યા શોક શા માટે કરવો જોઇએ? આપણે રજપૂતાણીઓ છીએ. આપણી નસોમાં ક્ષત્રિયનું લોહી જુસ્સાથી વહે છે. આપણી જાતે શૂરા રજપૂતોને ઉદરમાં રાખ્યા છે, તથા આપણે હિમ્મતથી ભરપૂર દુધે બહાદુર લોકોને ધવડાવ્યા છે, તે શું આપણે બેઠાં બેઠાં ઈહાં રડ્યાં કરીશું? શું આપણને આપણી પ્રતિષ્ઠા વહાલી નથી? શું આપણે આપણા પતિવ્રતપણાનું રક્ષણ કરવું નથી ? શું આપણે ઈહાં બેસી રહી રજપૂતાણીના નામ ઉપર કલંક લગાડવો છે? શું આપણી અવસ્થામાં આવી પડેલી જે રાણીઓ પૂર્વ થઈ ગયેલી છે તેઓનાં કૃત્યો આપણને માલમ નથી ? માટે હવે આંસુ લુછી નાંખો; હવે હૈયાં કઠણ કરો, આપણા ઉપર આવી પડેલાં દુ:ખ વિસરી જાઓ; અને હવે પછી શું કરવું તે ઉપર વિચાર કરો. મુસલમાન લોકો શેહેરની લગભગ આવ્યા હશે; તેઓ આપણા પવિત્ર એકાંત ઓરડામાં પ્રવેશ કરશે; તેઓ આપણા ઉપર દુષ્ટ નજર તાકશે; આપણાં અંગ ઉપર ઝબરદસ્તી કરે એવા તે દુષ્ટ ચંડાળો તેઓ નહીં હશે, પણ કદાપિ હોય એવો આગળથી વિચાર રાખવો; તેઓના સરદાર આપણું રૂપ જોઈ આપણા પર મોહ પામે, આપણને પરણે; અને આપણા એક ભવમાં બે ભવ થાય; આપણો ધર્મ આપણને ત્યાગ કરવો પડે; તથા એ મ્લેચ્છ લોકોની રીતભાત આપણને પાળવી પડે; એ સઘળું ન થવા દેવાને માટે આપણે શું કરવું જોઇએ તે વિષે સઘળાંએાએ પોતપોતાનો અભિપ્રાય આપવો જોઇએ.”

    બીજી સઘળી રાણીઓ એક અક્ષર બોલી નહી, તથા કૌળારાણી જે કરે તે પ્રમાણે કરવાને તેઓએ પોતાનો ઠરાવ જણાવ્યો, તે ઉપરથી તે પટરાણી મોટા આવેશથી, રજપૂતના શૂરાતનથી, તથા ક્ષત્રીઓનું લોહી મ્હોં ઉપર લાવીને ધીમેથી પણ દૃઢતાથી, બોલી: “મરવું, મરવું, અને મરવું. એ વિના બીજો કાંઇ ઉપાય નથી. મરવામાં કાંઇ મોટી વાત નથી. એક વાર તો મરવું જ છે, ત્યારે હમણાં મરવામાં શી ચિન્તા છે ? જ્યારે આપણે આવી દશા થઇ છે, ત્યારે મૃત્યુમાં શો ભય છે ? જ્યારે હવે પછી કેવી અવસ્થા આપણી થશે એ વિષે આપણને શંકા ઉત્પન્ન થઈ છે, અને દુર્દશા આવશે એવો સંભવ લાગે છે, ત્યારે જીવવા કરતાં મરવું હજાર દરજજે સારું છે. આ જગતમાં આપણે જન્મીએ છીએ અને મરીએ છીએ. જે ટુંકી મુદ્દત આપણે આ દુનિયામાં વાસો કરીએ છીએ તેટલી ટુંકી મુદ્દતમાં આપણે સૌ પોતપોતાનું કામ કરી લઇ આપણો મુકામ ઉઠાવીએ છીએ. અને ગયા પછી શું રહી જાય છે ? કરોડો માણસ જગતમાં આવ્યાં અને ગયાં, તેઓની નામનિશાની કાંઈ રહેલી છે ? તેઓ પૃથ્વી ઉપર થઈ ગયાં તેનાં ચિહ્નો નજરે પડે છે ? સઘળાંનાં નહી. ઘણાંખરાં તો કાળની મોટી રેલમાં ઘસડાઇ ગયાં, અને તેઓ હતાં જ નહીં એમ લાગે છે; પણ થોડાંએક તો દરિયામાંના ખડકની પેઠે મજબુત ઉભાં છે, અને તેઓ ઉપરથી કાળરૂપી રેલ જોરથી ચાલી ગઇ તો પણ તેઓના પાયા હજી રહેલા છે, અને અનંત કાળ પર્યંત તેઓ અચળ રહેશે. એ પાયા રહી ગયા તે શું ? તેઓના નામ, તેઓની આબરૂ. સારૂં નામ એક અમુલ્ય વસ્તુ છે; તેની કિમ્મત આખા જગતના સોના, રૂપા, હીરા, મોતી, વગેરે ઝવેરાત કરતાં ઘણી જ વધારે છે. જેની પાસે સારૂં નામ છે તેના જેટલો શ્રીમંત બીજો કોઇ નથી. બીજી સઘળી દોલત નાશવંત છે, પણ સારૂં નામ અમર છે. બીજી દોલત તો ખુટી જાય છે; અને તે દોલત મેળવનારનું નામ એક બે પેહેડી પછી નાશ પામે છે; પણ સારૂં નામ ધ્રુવના તારાની પેઠે અચળ રહે છે. દુનિયામાં લોકો પોતાના વંશવડે જ આ લોકમાં અમર રહેવાની આશા રાખે છે, તે ખોટી છે; એ પ્રમાણે તો એક અથવા ઘણું તો બે પેહેડી સુધી તે ઓળખાય છે; પણ પછી તેનું મીડું વળ્યું. તે હતો અને નહી હતો એ સરખું જ થાય છે; પણ સારૂં નામ એ તો જગતને એક મોટો વારસો આપી જવા જેવું છે. સારા નામવાળાનું સ્મરણ કાયમ રાખવાને વંશની જરૂર નથી, તે તો અન્ધકારમાં સૂર્યના એક કિરણની પેઠે પ્રકાશ્યા કરશે. સારૂં નામ અથવા આબરૂ એ એક મોટી વસ્તુ છે. સઘળાને તે પારસમણી મેળવવાની આતુરતા હોય છે; સઘળાઓ તે અમુલ્ય હીરો પ્રાપ્ત કરવા મહેનત કરે છે; પણ સઘળાના પ્રયત્ન સફળ થતા નથી. જેઓએ પોતાના અંગની, મનની, અથવા નીતિની શક્તિવડે જગતમાં મોટા તથા અગત્યના ફેરફાર કીધા છે તેઓનાં નામ અમર રહી ગયાં છે. વળી જેઓએ અસાધારણ કામ કીધાં છે, એટલે જેઓએ સત્યને વાસ્તે અથવા આબરૂને વાસ્તે પોતાનો દેહ અર્પણ કીધો છે, તેઓનાં નામ તેઓના દેશના અને વખતે આખી દુનિયાના ઇતિહાસમાં સોનેરી અક્ષરે કોતરાયલાં છે. જગતમાં નામ મેળવવા ખાતર મરવું કોણ કબુલ નહી કરે ? જે માણસ થોડા દહાડા વધારે દુનિયાની જંજાળ તથા ફિકર ખમવા સારૂ પોતાનું સારૂં નામ જવા દે છે, પોતાની આબરૂ ખોવાનું કબુલ કરે છે, તે ખરેખરો અધમ જાણવો; તેનાં કોઈ પણ વખાણ કરતું નથી, અને જ્યારે તે મરે છે ત્યારે જેમ વાડીમાંથી નકામા છોડવા નીંદાઈ જાય છે, અને તે છુંદાઈ જાય છે; જેમ કીડો ભોંય ઉપર ઘસડાતો ઘસડાતો ચાલતાં પગતળે કચરાઈ જાય છે, તેને કોઈ ગણતું નથી; જેમ એક પશુ જંગલમાં મરી જઇ સડ્યાં કરે છે, તેમ તે હતો જ નહીં એવો થઈ જાય છે, અને દરિયાના કિનારા ઉપરની રેતીમાંનો એક દાણો ઉડી જવાથી કાંઇ ખોટ જણાતી નથી, તેમ જગતમાં માણસની કુલ સંખ્યામાંથી તે ઘટેલો કોઈને લાગતો નથી. તેને કોઈ આબરૂ આ૫તું નથી, તેને વાસ્તે કોઈ રડતું નથી, અને તેની કીર્તિ વધારવાને કવિ તેની કવિતા બનાવતા નથી. સઘળાં માણસો આ પૃથ્વી ઉપરની ટુંકી મુસાફરીથી તૃપ્ત થતાં નથી, તેઓને ઘણાં વર્ષ પર્યંત આ દુનિયામાં જીવવાની ઇચ્છા હોય છે, અને જ્યારે તેઓ એટલી મુદ્દત સુધી જગતમાં ટકી શકતા નથી; ત્યારે થોડાં વર્ષ પૃથ્વી ઉપર ને બાકી રહેલાં વર્ષો માણસોના સ્મરણસ્થાનમાં જીવવાને પ્રયત્ન કરે છે. માણસની નજર હમેશાં ભવિષ્ય ઉપર દોડે છે, અને ગમે તેવો હલકો માણસ હોય તો પણ પોતાનું નામ અમર રહે એવી તેનામાં સ્વાભાવિક ઇચ્છા હોય છે. એ સઘળાં કારણોથી આપણે સઘળાંએાએ મરવું જોઈએ, અને તેમ કીધાથી આપણાં નામ શૂરી સ્ત્રીઓ જેઓએ સ્વાત્માર્પણ કરી પોતાની પ્રતિષ્ઠા વધારી છે તેઓની ટીપમાં ઉમેરાશે; માટે આ મેહેલમાં આગ લગાડી મૂકવી, અને આપણે સઘળાંએ એમાં રહી બળી મરવું.”

    મરવાની ભયંકર રીતથી કોઈ પણ રાણીનું મન ત્રાસ પામેલું દેખાયું નહી. સઘળાંએ પોતાની તે પ્રમાણે કરવાની ખુશી દેખાડી. તે ઉપરથી સઘળી રાણીઓએ પોતાના દેહ અર્પણ કરવાની તૈયારી કીધી. કૌળાદેવીએ પેહેલો વિચાર પોતાની કુમળી વયની બે દીકરીઓને વાસ્તે કીધો. એ બીચારી નાની ઉમરમાં દુનિયાનું કાંઇ પણ સુખ ભોગવ્યા વિના આવી રીતે મૃત્યુ પામે એ વાત તેમની માની નજરમાં યોગ્ય લાગી નહી. વળી તેઓના જીવવાથી તેઓની પ્રતિષ્ઠાને કાંઈ હાનિ પહોંચે એમ ન હતું, એ પ્રમાણે વિચાર કરી તેણે પોતાના એક ખાસ ચાકરને બોલાવી તેને તે છોકરીઓને સોંપી અને તેઓને પોતાના બાપ પાસે લઇ જવાને કહ્યું. આટલીવાર સુધી તેનામાં હિમ્મત રહેલી હતી. તેને પોતાના મરવા તરફનું કાંઇ પણ દુઃખ ન હતું; પણ પોતાની પ્રાણ સમાન વહાલી છોકરીએાનો વિયોગ થવાનો સમય આવ્યો, ત્યારે તેનું હૈયું ફાટી જવા જેવું થયું, અને તેની આંખમાંથી આંસુઓની નદી વહેવા લાગી, તેની છાતી ભરાઈ આવી, અને તે કેટલીએક વાર સુધી પોકેપોક મુકીને રડી. આ બહાદૂર રજપૂતાણી નાની છેકરીની પેઠે રૂદન કરવા લાગી, તથા શોકવૃત્તિને વશ થઈ ગઈ તે ઉપરથી કોઈએ તેની નિંદા કરવી નહી, અથવા તેની હિંમત વિષે પણ હલકો વિચાર આણવો નહી. સઘળું જગત પ્રીતિના પાશથી બંધાયલું છે, તેમાં માની છોકરાં ઉપરની પ્રીતિથી તો આડોઆંક છે. ક્ષુદ્ર જીવથી તે શ્રેષ્ઠ માણસ સુધી પ્રાણી માત્રમાં જગકર્તા ઈશ્વરે માના અન્તઃકરણમાં છોકરાં ઉપર ઘણું જ હેત મૂકેલું છે. જે સ્ત્રીઓ ઘણી નિર્દય હોય છે, જેઓનાં મન ઉપર પારકાનું દુઃખ જોવાથી કાંઈ પણ અસર થતી નથી, એવી વજ્ર હૈયાની સ્ત્રીઓ પણ પોતાનાં છોકરાં ઉપર ઘણી જ નરમાશ રાખે છે; તેઓનું દુ:ખ જોઇ તેઓ ઘણી પીડાય છે, તથા તેઓનું રક્ષણ કરવાને પોતાના પ્રાણને જોખમમાં નાંખે છે, તે પ્રમાણે કૌળારાણી જો કે પોતે જાતે મૃત્યુથી જરા પણ ડરતી ન હતી, તો પણ પોતાની નાની છોકરીઓની નિરાશ્રિત અવસ્થા, તેઓથી જુદાં પડવાનું કષ્ટ, તથા તેઓની નિર્ભયતાને વાસ્તે દેહેશત, એ સઘળી હકીકત ઉપરથી તેની આંખમાંથી આંસુની ધારા વહેવા લાગી, એમાં શું આશ્ચર્ય ? એ આંસુથી સિદ્ધ થયું કે તેનું અન્તઃકરણ ઘણું કોમળ હતું, તથા તે આંસુઓથી તેના સ્ત્રીજાતીય સ્વભાવને શોભા તથા પ્રતિષ્ઠા મળી. છોકરીઓને વદાય કરતી વખતે તે બોલી: “અરે મારી પરમપ્રિય દીકરીઓ ! અરે મારી આંખની કીકીઓ, તથા હૈયાના હાર, તમને મેં મારા ઉદરમાં નવ માસ સુધી ઘણી પીડા ભોગવી રાખી, તમને ઘણા દેહ કષ્ટની સાથે ઉછેરી. તમને એક ઘડી પણ મારાથી વેગળી કીધી નથી. તમારૂં સુંદર વદન નિહાળતાં મને અતિ આનન્દ ઉપજતો. તમારૂં કાલું કાલું બોલવું સાંભળીને મારો આત્મા ખુશીથી ભરપૂર થતો. તમારા સુખથી હું સુખી, અને તમારા દુઃખથી હું દુઃખી થતી. મારા વિના તમારી કોણ સંભાળ રાખશે? બીજું કોણ તમને લાડલડાવશે? બીજું કોણ તમને તમારી માગેલી વસ્તુ તુરત પુરી પાડશે ? અને તમે જ્યારે બાલ્યાવસ્થામાંથી નીકળીને યુવાવસ્થામાં આવશો ત્યારે તમારી તપાસ કોણ રાખશે ? તમને સીધો રસ્તો કોણ બતાવશે ? તથા જુવાનીની અગણિત લાલચમાં પડતાં અટકાવવાને તમને સારી સલાહ કોણ આપશે ? પણ હવે બસ થયું. છોકરીઓની તરફથી ઘણી ફીકર કરવામાં મારો આગલો વિચાર અમલમાં આવતાં અટકશે, માટે હવે જાઓ. તેત્રીશ કરોડ દેવતાઓ તમારું રક્ષણ કરો; જગદમ્બા તથા તેની જોગણીઓ તમારી આસનાવાસના કરો, તથા તમારા ઉપર માના જેટલી પ્રીતિ રાખી તમને સારી પ્રેરણા કરી તમારાં કુળની પ્રતિષ્ઠા જાળવો એ મારી પ્રાર્થના છે.” તેનાથી વધારે બોલાયું નહીં. છોકરીઓ તેને ચુડ ભેરવીને ઉભી રહી, પણ તેઓને જોર કરી તરછોડી નાંખી, અને ચાકરને તેઓને જલદીથી લઈ જવાનો હુકમ કરી કૌળારાણી ત્યાંથી આંખ મીચી તથા કાન બંધ કરી ચાલી ગઈ. સઘળી રાણીએાએ પોતપોતાના કામકાજનો બંદોબસ્ત કરી લીધો. પછી મેહેલના જે ભાગમાં જલદીથી બળે એવા પદાર્થો હતા ત્યાં એક મોટો કાકડો સળગાવી મૂક્યો. રાજ્યમેહેલ સળગવા લાગ્યો, લાકડાં કડકડાટ કરી પડવા લાગ્યાં; બળતાંએ છાપરાંના એક ભાળને પકડ્યો; નળીયાં ઉપરથી નીચે પડવા લાગ્યાં; ધુમાડાના ગોટેગોટ ચાલ્યા; અને તાપના ભડકા ઓરડામાં ઉન્મત્તાઈથી રમત રમવા લાગ્યા. બહાર લોકોનું મોટું ટોળું મળ્યું. તેઓ પાણીના ઘડા, કુહાડા તથા આગ હોલવવાનો તથા ઘર તોડી પાડવાનો સામાન લઈને આવ્યા; પણ આગનું જોર વધી ગયું, અને જે મેહેલ પાટણ શેહેર વસાવતી વખતે વનરાજે બાંધેલો, જે મહેલમાં મુળરાજ, સિદ્ધરાજ, કુમારપાળ, ભીમદેવ, ઇત્યાદિ રાજાઓ જન્મ્યા, તથા મુઆ, જે મેહેલમાં જયના આનંદકારક શબ્દ ઘણી વાર સંભળાયલા અને જેમાં પરાજયને લીધે વિલાપ તથા શોક ઘણીએક વાર થયેલો, જે મેહેલે રાજ્યના નાના પ્રકારના ફેરફાર જોયલા, અને જેણે આશરે સાડી પાંચસેં વર્ષ, વાયુ, વૃષ્ટિ, તથા કાલચક્રના અનેક સપાટો ખમેલા, તે મેહેલ આજે અગ્નિદેવને ભેટ્યા; અને જેમ દેહરૂપી ઘરનો ધણી બહાર નીકળી ગયા પછી તેને અગ્નિદાહ કરવામાં આવે છે, તેમ તે રાજ્યમેહેલનો ધણી રાજા કરણ તેનો ત્યાગ કરી ગયે ત્યારે તેણે પણ અગ્નિમાં પ્રવેશ કીધો, પણ રાણીએ એ સારું નામ પ્રાપ્ત કરવાને તથા આબરૂ મેળવવાને જે પ્રયત્ન કીધે તે નિષ્ફળ જવાનો હતો; પૃથ્વી ઉપરના તેઓના પ્રવાસની મુદ્દત હજી પુરી થયેલી ન હતી, તેઓનું કામ હજી બાકી રહેલું હતું, હજી તેએાને સુખદુઃખનો સ્વાદ વધારે ચાખવાનો હતો, તેથી એવું બન્યું કે જે વખતે આગનું જોર ભરપુર ચાલી રહ્યું હતું, તથા રાણીઓને પોતાની ધારેલી મતલબ જલદીથી પાર પડશે એવી આશા હતી, તે વખતે મુસલમાન લોકોનું લશ્કર શેહેરમાં આવી પહોંચ્યું, અને તે સઘળું બળતા મેહેલ આગળ આવી ઉભું રહ્યું. ગુજરાત જીતવાની એક મતલબ ત્યાનું અગણિત દ્રવ્ય હરણ કરવાની હતી, તેથી જો મેહેલ બળી જશે તો તે માંહેના સઘળા ખજાનાનો નાશ થશે એ બીહીકથી અલફખાંએ આગ તુરત હોલવી નાંખવાનો પોતાના સિપાઈઓને હુકમ કીધો. તે વખતે હજારો માણસો મેહેલ ઉપર તુટી પડ્યાં, અને આગની ગડબડાટમાં લુંટવાનો સારો વખત મળશે એવી ઉમેદથી ઘણા જોરથી કામે વળગી ગયાં. જોતજોતામાં તેઓએ મહેલનો બળતો ભાગ તોડી નાંખ્યો, અને પાણીનાં વાસણ પાસેનાં ઘરમાંથી લાવી આગ હોલવવા લાગ્યાં. થોડી વારમાં અંદર જવાનો રસ્તો થયો, અને થોડા બહાદૂર મોતને ન ગણનારા સિપાઈઓએ મેહેલમાં પેસી રાણીઓને તથા બીજાં કેટલાંએક માણસોને ખેંચી બહાર કાઢ્યાં, અને પડેલી આખડેલી વસ્તુઓ જે હાથમાં આવી તે લઈ આગળ ચાલ્યા. આ વખતે કૌળારાણી છેક નિરાશ થઈ ગઈ, તથા શત્રુના હાથમાં પડવાની ફિકરમાં પડી, પણ તેણે હિંમત મૂકી નહીં, તે એક ઓરડામાં ભરાઈ, અને તેને માંહેથી બંધ કીધો. પછી જલદીથી તેણે સ્ત્રીને વેશ કાઢી નાંખીને પુરૂષનાં વસ્ત્ર પહેર્યા, પોતાની ખુબસુરતી ઢાંકવાને વાસ્તે મ્હોં ઉપર રંગ લગાડ્યો, અને તેનું રૂપ બદલી નાંખીને અને ઢાલ તરવાર બાંધીને ઓરડાની બારીએ ઉભી રહી. ત્યાં આવીને “બળું છું રે બળું છું” એવી બુમ પાડી, તે ઉપરથી નીચેના સિપાઈઓએ દયા લાવીને એક સીડી મૂકી, તે ઉપરથી તે નીચે આવી. તે કોઈ રાજાનો ખવાસ હશે એમ જાણી તેના ઉપર કોઈએ ધ્યાન આપ્યું નહી, અને તે વખતે સઘળાઓનું મન મેહેલ લુંટવા તરફ હતું, તેથી તેઓએ બીજી કશી વાત ઉપર લક્ષ આપ્યું નહી. થોડી વાર આણીગમ તેણીગમ ફરીને તે ત્યાંથી જતી રહી, અને એક તેના ઓળખીતા રજપૂત પાસે જઈ તેનો ઘોડો માગી લીધો. તે ઘોડો ઘણો તેજસ્વી તથા જલદ હતો તે ઉપર સ્વાર થઈ તથા રસ્તામાં કોઈ ઉપદ્રવ ન કરે માટે રજપૂતનો વેશ બદલી મુસલમાનનો વેશ ધારણ કરી શહેરના દરવાજા બહાર તે સહેલથી ચાલી ગઈ.

    રાજ્યમેહેલ જલદીથી છંટાઈ ગયો. બીજી રાણીઓ જીવતી નીકળી, સઘળો ખજાનો સહીસલામત હાથ લાગ્યો. અને શેહેરમાં સઘળી વાતે બંદોબસ્ત કરી અલફખાંએ અલાઉદીન પાદશાહની તરફથી ગુજરાતનું રાજ્ય કરવા માંડ્યું, રૂપસુંદરી માધવને જઈને મળી. ઘણા દહાડાના વિયોગ પછી તે ધણી ધણિયાણી પાછાં મળ્યાં. તેઓ ભેટ્યાં, રડ્યાં, તથા હર્ષનાં બીજાં સઘળાં ચિહ્‌નો તેઓએ દેખાડ્યાં. વરવહુનો સંબધ એવી રીતનો છે, અને જ્યારે તેઓની વચ્ચે નાનપણથી પ્રીતથી મજબુત ગાંઠ બાન્ધાયલી હોય છે ત્યારે તે છુટવી ઘણી મુશ્કેલ થઈ પડે છે, મૃત્યુની તલવારથી જ્યારે તે કપાઈ જાય છે ત્યારે બેમાંથી જે જીવતું રહે છે તેના અંત:કરણની દોરી કોઈ વાર જોરથી તુટી જાય છે, અને તે વખત જે ભારે કષ્ટ થાય છે તેનો વિચાર જેને દુ:ખ વીત્યું હોય તે જ કરી શકે. માધવની બાબતમાં તે ગાંઠ કાંઈ તુટેલી ન હતી, પણ તુટ્યા બરોબર હતી. રૂપસુંદરીને કરણ લઈ ગયો તેમાં તેની તરફનો કાંઈ વાંક ન હતો, તે માધવને સારી પેઠે માલમ હતું. બંનેના વિયોગમાં માધવનું દિલ રૂપસુંદરી ઉપરથી ઉતરી ગયું ન હતું, પણ તેને પાછી મેળવવાની તથા તેના હરણ કરનારનું વેર લેવાની તેની આતુરતા જે પ્રમાણે પ્રબળ થતી ગઈ તે પ્રમાણે તેનું તેની ધણિયાણી ઉપરનું હેત પણ વધતું ગયું. આટલી જલદીથી તથા સેહેલથી તેને પોતાની પ્રિયા મળશે એવી આશા ન હતી, જ્યારે રૂપસુંદરી આગળના જેટલા જ હેતથી તેને ભેટી, ત્યારે તેના હર્ષનો કાંઠો રહ્યો નહી. રૂપસુંદરીના પ્યારમાં પણ કાંઈ ફેરફાર થયલો ન હતો. જેટલી હોંસથી રાજા કરણે તેને પોતાના મહેલમાં બળાત્કારે પકડી મંગાવી, તથા જેટલો પ્યાર તેને જોવાથી રાજાના મનમાં આવ્યો હતો, તે હેાંસ તથા પ્યાર જો પાછળ પણ કાયમ રહ્યાં હોત, તો તે માધવ પર આટલી પ્રીતિ રાખત કે નહી એનો જવાબ આપવો કઠણ છે. પણ જ્યારે તેના અન્તઃકરણમાંની પ્રીતિનું નિર્મળ ઝરણ પોતાનો માર્ગ બદલીને બીજી દિશાએ વહ્યું ન હતું, તથા તેના હેતના ખજાનાનો ભાગીદાર થવાને કોઈ બીજાએ દાવો કીધો, ન હોતો; ત્યારે તે ઝરણે માધવની તરફ જ અસલ માફક વહ્યાં કીધું, અને તેનું હેત માધવ ઉપર કાયમ રહ્યું એટલું જ નહી, પણ તે પાસે ન હોવાથી તેમાં વધારો થયો. એવી સ્થિતિમાં તે બંને મળ્યાં, અને તેઓનું અસલનું હેત તેટલા જ જોરથી પાછું આવ્યું. માધવે શાસ્ત્રીઓની સભા કીધી, અને બ્રાહ્મણની સ્ત્રીનો રજપૂત સાથે બળાત્કારથી સંસર્ગ થયો તેનો દોષ નિવારણ કરવાનું પ્રાયશ્ચિત્ત તેઓની પાસે શોધી કઢાવ્યું. પછી તે પ્રમાણે સઘળી ક્રિયા રૂપસુંદરી પાસે કરાવી, બ્રાહ્મણોને મન માનતી દક્ષણા આપી, અને લાડુનું ભોજન કરાવી, સઘળા બ્રહ્મદેવને સંતોષ્યા. હવે બીજી કાંઈ હરકત રહી નહી તેથી માધવ તથા રૂપસુંદરીએ પાછો પોતાનો ધણીધણિયાણીને સંબંધ જારી કીધો. એ પાછા મળેલા સુખની યાદગીરીને વાસ્તે માધવે વર્તમાન નગર (વઢવાણ)માં એક વાવ બંધાવી તે હજી તેના નામથી ઓળખાય છે.

    ગુજરાત સઘળું એક લડાઈમાં જીતાયું તે સમાચાર પાદશાહને હવે કહેવડાવવાના હતા, પણ એકલી ખબર મોકલ્યાથી અલાઉદ્દીન જેવો પાદશાહ પ્રસન્ન થશે નહી એવું અલફખાંને નક્કી હતું, તેણે ગુજરાતની કાંઈ નવાઈની વસ્તુ મોકલવી જોઈએ, અને બ્હાના દાખલ કેટલોએક તે દેશનો ખજાનો પણ મોકલવો જોઈએ. અલાઉદ્દીનનો સ્વભાવ વિષયી હતો, તે અલફખાંને સારી પેઠે માલમ હતું; માટે કોઈ અતિ રૂપાળી સ્ત્રી પાદશાહને જો નજર કરાય તો તેના જેટલો બીજા કશાથી તેને સંતોષ વળે નહીં એમ તે અનુભવથી જાણતો હતો, કરણ રાજાની પટરાણી કૌળારાણીની ખુબસુરતી આખા ભરતખંડમાં પ્રસિદ્ધ હતી. રૂપમાં તથા બીજી હોશીઆરીમાં તે અનુપમ હતી, તથા તેની કીર્તિ દિલ્હી સુધી ફેલાઈ હતી. એવી કૌળારાણીને દિલ્હીમાં પાદશાહ પાસે મોકલવાને અલફખાને ઠરાવ કીધો, અને તે મતલબસર તેણે તેની સઘળે ઠેકાણે શોધ કરાવી, જ્યારે સઘળી તેની તપાસ વ્યર્થ ગઈ અને જ્યારે તેને બીજી રાણીઓથી ખબર મળી કે કૌળારાણી તો શેહેર મૂકીને જતી રહી, ત્યારે તે ઘણો નિરાશ થયો, અને હવે શું કરવું તે તેને સુઝ્યું નહીં. આટલા મોટા લશ્કરમાંથી તથા બળતા મેહેલમાંથી તે શી રીતે નાસી ગઈ, ને તે ક્યે રસ્તે અને કયાં ગઈ, તેના કાંઈ પણ સમાચાર તેને મળ્યા નહી. પણ તેટલા ઉપરથી અલફખાં હિંમત હાર્યો નહી પણ તે જ્યાં હોય ત્યાંથી તેને પકડી આણવાને તેણે ચોતરફ સવારો મોકલ્યા.

    જ્યારે અલફખાં કૌળારાણીની રાહ જોતો હતો તે વખતે તે એકલી ઘોડા ઉપર બેસીને પોતાના બાપના દેશ ઝાલાવાડ તરફના રસ્તા ઉપર ઘણી ઉતાવળથી મુસાફરી કરતી હતી. રૂપ હોવાથી જે દહેશત સ્ત્રી જાતને હોય છે તે કૌળારાણી ઉપર આવી પડી. તે મહા ફિકરમાં પડી, ઘોડો દોડાવતી દોડાવતી આગળ જતી હતી, પણ તેનું રૂપ જણાઈ આવશે એવી તેને ક્ષણે ક્ષણે ધાસ્તી પડતી. વેશ બદલ્યો હતો તે છતાં પણ તેને કોઈની સામું જોવાની હિમ્મત નહીં હતી તે ધોરી રસ્તો મૂકી આડે અવળે ઠેકાણેથી જંગલ, પહાડ, તથા વિકટ રસ્તે જતી હતી, તે કોઈ પણ ગામમાં વાસો કરતી ન હતી; પણ કોઈ જંગલમાં એકાંત સ્થળ જોઈ ત્યાં રસોઈપાણી કરી બપોર ગાળતી, તથા તેવે જ ઠેકાણે રાત્રે વાસો કરતી. જે બાગબગીચામાં રહેતી, જેની આગળ રોજ ફુવારા ઉડી રહેતા, જેને ઠંડક કરવાને ખવાસો રોજ પંખા નાંખ્યા કરતા, જેને શરીરે ચંદન અરગજાનો લેપ થતો, તેને હમણાં ફાગણ મહીનાના બપોરનો સખત તડકો ખમવો પડ્યો, જે હમેશાં સુખપાલમાં બેસીને ફરતી તેને ઘોડાની સખત સ્વારી કરવી પડી. જે સવામણ રૂની તળાઈમાં સુતી, તથા જેને નિદ્રા લાવવાને હજારો ઉપાય કરવા પડતા તેને હમણાં ભોંય ઉપર સુકાં પાતરાં ઉપર, અથવા વખતે ઝાડ ઉપર સુવું પડ્યું, અને ત્યાં તેને રાજપલંગ કરતાં મીઠી ઉંઘ આવતી, જે રોજ પકવાન અને બીજાં મિષ્ટ ભોજન આરોગતી તે હમણાં વનફળ અથવા કાંઈ હલકું પાતળું ખાઈને દેહને આધાર આપતી. જેને જરા પણ કામ કરવું પડતું ન હતું, જેનો હુકમ બજાવવાને સેંકડો ખિદમતગારો રજુ રહેતા તેને હાથે રાંધવું પડતું, તથા બીજું સઘળું કામકાજ કરવાને પોતાની જાત સિવાય બીજું કોઈ ત્યાં ન હતું. કેટલાએક દહાડા સુધી એ પ્રમાણે મુસાફરી કરતાં કરતાં એક મોટા અરણ્યમાં તે જઈ પહોંચી, તે જંગલ ઘણું ઘોર તથા બીહામણું હતું, તેમાં ઝાડો તો એટલાં હતાં કે ખરે બપોરે ત્યાં તડકો આવી શકતો નહી, તથા ઝાડોની ઘટાથી ત્યાં સદા અન્ધકાર રહેતો. આગળ પાછળ નાના મોટા ડુંગરો હતા, તથા તેમાંથી નિર્મળ નદીઓ વહેતી હતી. પવનથી ઝાડનાં પાતરાં હાલતાં તેથી ત્યાં નિરંતર શબ્દ થયા જ કરતો, તેની સાથે જ્યારે રાત પડતી ત્યારે શિયાળવાં મોટે અવાજે રડતાં, વાઘ બરાડા પાડતા, તથા બીજાં જંગલી પશુઓ જુદા જુદા અવાજ કરી રાતને ભયંકર કરી નાંખતાં. એવા જંગલમાં કૌળારાણી ભયભીત થઈ ભટકતી અને દેહેશતને લીધે તેનું શરીર વખતે વખતે થરથર ધ્રુજતું. તેને રાની પશુઓથી એકલો ડર હતો એમ ન હતું. તે ઓળખાઈ આવે, અને તેને પકડીને પાછા પાટણ લઇ જઈ મ્લેચ્છ લોકોના સરદારને કોઇ સ્વાધીન કરે તે પણ દેહેશત તેને હતી; વળી તેને ચોરની તરફથી પણ ઘણી ધાસ્તી હતી. એક તો તેના અંગ ઉપર ઘણાં કિમતી ઘરેણાં છુપાવીને રાખેલાં હતાં તે લઈ જવાની લાલચથી ચોર લોકો તેનો કદાપી જીવ લે; અને બીજું તે સ્ત્રી હતી, અને પુરૂષને વેશ માત્ર લીધેલો હતો, તે વેશ નીકળી ગયા પછી તેની ખરી જાત ઉઘાડી પડી આવે, તથા દુષ્ટ લોકો તેને ઉપદ્રવ કરે, તથા તેની પવિત્ર કાયાને ભ્રષ્ટ કરે એ પણ તેને ઘણી ફિકર હતી. એ પ્રમાણે તેને ચોતરફથી ચિંતા વળગેલી હતી. તો પણ તેણે હિંમત તથા ધૈર્ય રાખી આગળ ચાલ્યાં જ કીધું; તથા રસ્તામાં આવતા કોઈ પણ ગામમાં અટકી નહી. સારા ભાગ્યે તેણે મુસલમાનનો વેશ ધારણ કીધેલો હતો. તે વખતે તે લોકોનો એટલો બધો ત્રાસ પડી ગયલો હતો કે રસ્તામાં કોઈએ તેનું નામ પૂછયું નહીં. એથી ઉલટું તે જ્યાં જ્યાં ગઈ ત્યાં ત્યાં તેને માન પ્રતિષ્ઠા મળતાં ગયાં; તથા તેને જે જોઈતું તે સઘળું તેના ડરથી લોકો તુરત આણી આપતાં. પણ એ પ્રમાણેનું નિરાંતપણું ઘણા દહાડા સુધી કાયમ રહ્યું નહીં. જ્યારે તે જંગલ વટાવાની તૈયારીમાં હતી, અને જ્યારે તેની સઘળી દેહેશત તથા ફિકર ચિંતા મટવા ઉપર આવી હતી, તે વખતે એક દહાડો જળ વજળ દહાડો રહ્યો હતો તેવામાં તેની સામે દશ માણસનું ટોળું આવી ઉભું રહ્યું. અને “ લુગડાં ઉતાર ” એવી રીતે તેને મોટે સાદે કહ્યું, કૌળારાણીના શરીરમાંનું તમામ લોહી પાછું હઠીને અન્તઃકરણમાં જઈ રહ્યું, અને ઘોડા ઉપરથી હમણાં પડી જશે એવો વખત આવ્યો. પણ તેણે તે વખતે રજપૂતાણીનું નામ રાખ્યું. હિમ્મત પકડીને તે ઘણી ધરપતથી બોલી: “હું મુસલમાન સવાર છું. અમારા લોકોએ તમારા કરણ રાજાને હરાવ્યો, તથા કતલ કીધો છે; અમે આખું ગુજરાત તાબે કીધું છે; અને અમે હમણાં સઘળા મુલકના ધણી છીએ, અમારા સરદાર સાહેબે મને ગુજરાત સર કીધાના સમાચાર દિલ્હીના પાદશાહ અલાઉદ્દીન ખિલજીને પહોંચાડવા મોકલ્યો છે. હું પાદશાહી કામ ઉપર જાઉં છું. માટે જે તમે મને ઈહાં રોકશો, મને લુંટશો, બીજી રીતે ઉપદ્રવ કરશો, અથવા મારો જાન લેશો તો તમારી કમબખ્તી આવી એમ જાણવું. તમે પાદશાહને ઓળખો છો ? તે આખી જહાનનો રાજા છે. જો તમે તેના માણસને છોડશો તો તમે આકાશ, પૃથ્વી કે પાતાળ ગમે ત્યાં હશો તોપણ ત્યાંથી તે તમને શોધી કાઢશે; તમારાં ઘરબાર બાળી મૂકશે, તમારાં બઈરી છોકરાંને કાપી નાંખશે; અને તમને પણ રીબી રીબીને મારી નાંખશે. માટે દૂર રહો, અને મને તાકીદથી જવા દો, મારી પાછળ બીજા કોઈ આવે તેને ગમે તે કરજો, પણ જો તમને તમારી તથા તમારાં વહાલાંઓની જીન્દગી પ્યારી હોય તો મને છેડશો માં.” આ ધમકીથી ચોરના મન ઉપર જરા પણ અસર થઈ નહી કૌળારાણીના આ ધર૫તના શબ્દ પવનમાં ઉડી ગયા, અને તેથી દેહેશત ખાવાને બદલે આ રાનના પુત્રો ખડખડ હસી પડ્યા. તેઓમાંથી એક આગળ આવી બોલ્યો, “અમારા મનને હિન્દુ અને મુસલમાન, પાદશાહનો માણસ કે ગામનો રાવણીઓ, એ સઘળા સરખા છે. અમે કાંઇ માણસને જોતા નથી, પણ તેની પાસે જે હોય છે તે ઉપર ધ્યાન આપીએ છીએ. તમારા પાદશાહને અમે એાળખતા નથી, અને ઓળખવો પણ નથી. તે અલુદીન ખીચડી કે અલુદીન ઘી ગમે તે હોય તેની અમને શી ચિન્તા છે; અને તે અમને મારી નાંખશે તેની અમને કાંઈ ફિકર નથી, અમે મોતની પડોશમાં રહીએ છીએ, અમે તો મોતની સાથે હળી ગયલા છીએ; મોત તો અમારો સોબતી છે, તેથી અમે તેનાથી જરા પણ ડરતા નથી. તારા પાદશાહથી અને બીજા કોઇથી મોત કરતાં બીજું શું વધારે થઈ શકવાનું છે, માટે ઉતાર લુગડાં, નહી તો બળાત્કારે લઈ લઈશું.” હજી કૌળારાણીએ લુગડાં ઉતારવાની આનાકાની કીધી તેથી તે ચોરને ગુસ્સો ચઢ્યો અને તેઓએ પાસે આવીને તેને ઘોડા ઉપરથી પાડી નાંખી, અને તેનાં લુગડાં કાઢવા માંડ્યાં. ઉપરનું વસ્ત્ર ખસેડતાં મોતી તથા હીરાના હાર જોઇને ચોરોને ઘણું આશ્ચર્ય લાગ્યું, પણ તેવામાં તેનામાં જ્યારે સ્ત્રીનાં લક્ષણ તે ભીલ લોકોએ જોયાં ત્યારે તેઓ એવા તો વિસ્મિત થયા કે ત્યાં હવે શું કરવું તેનો વિચાર કરતા જ ઉભા રહ્યા. કૌળારાણી બેશુદ્ધ થવા જેવી થઇ ગઇ અને અકળામણમાં તે બોલી ઉઠી: “ શિવ શિવા શિવ ! રે ભગવાન ! આ શી અવસ્થામાં આવી પડી છું ! હું કોણ અને આ ભીલ લોકો કોણ ! કોઈ વખત ઉપર તેઓ મારી સામું પણ જોઇ શકતા ન હતા, અને આજે તેઓ મારું આટલું અપમાન કરે છે. અરે મારા ભર્તાર ! અરે કરણ રાજા ! તું શા માટે જ્યાં હોય ત્યાંથી આવીને તારી પરમ પ્રિય સ્ત્રીનું રક્ષણ કરતો નથી ? અરે યમરાજા ! જો મારો ધણી તારી હદમાં હોય તો તેને ત્યાંથી જલદીથી મોકલી દે કે તેની પટરાણીને આ વખતે તેની તલવારના જોરથી આ દુષ્ટ ચોરોના હાથથી મૂકાવે.”કૌળારાણીના આ શબ્દ સાંભળીને ભીલ લોકો ત્રાસ પામ્યા, અને તેઓના મનમાં ખાતરી થઈ કે એ કરણ રાજાની રાણી હશે, તેના દરજ્જા ઉપરથી તથા તેના શરીર ઉપર જે ઘણાં મૂલ્યવાન ઘરેણાં હતાં તે ઉપરથી, જો તેઓના નાયકને ખબર કીધા વિના તેને લુંટી લે, અને સઘળો માલ પોતે રાખે તો નાયક ઘણો કોપાયમાન થાય, અને કાયદો તોડવાની તેઓને ભારે શિક્ષા થાય, એ વિચારથી તેઓએ તેને નાયક પાસે લઈ જવાનો ઠરાવ કીધો. પણ તેઓમાંથી એક જે બીજા કરતાં વધારે લોભી હતો તેને એ વાત ગમી નહી. નાયક પાસે લઈ જઈશું તો તે સઘળું લઈ લેશે, અને તેઓને તેમાંથી ઘણું થોડું મળશે એ વિચારથી તેણે તેના સોબતીઓને કહ્યું –“શું જોયા કરો છો ? તેનું માથું કાપી નાંખો, સઘળાં લુગડાં ઘરેણાં ઉતારી લો; અને તેના મડદાને કોઈ ઠેકાણે ફેંકી દો, નાયક પાસે લઈ જવામાં આપણને શો ફાયદો છે?” બીજા ભીલ લોકોનો અભિપ્રાય તેના જેવો ન હતો. એક સ્ત્રી અને તે વળી આવી મોટી રાણી તેને નકામી મારી નાંખતાં તેઓનું દીલ ચાલ્યું નહી. વળી ઘરેણાં એટલી બધી કિમ્મતનાં હતાં કે વેચવા જવાથી પકડાઈ જવાય, અથવા એ વાત છાની રહે નહીં, એવી તેઓની ખાતરી હતી, માટે તેઓએ તેઓના સોબતીની વાત કાને ધરી નહીં. તેઓ કૌળારાણીને માનપૂર્વક ઉંચકી ઘોડા ઉપર બેસાડી પાસેના ગામમાં તેઓના નાયકના ઘરમાં લઈ ગયા.

    નાયક એક ઝુંપડામાં એક ખાટલા ઉપર બેઠેલો હતો. તેની ઉમર ત્રીશ અને ચાળીશની વચ્ચે હતી, પણ તેનો ધંધો ભટકવાનો, તથા જોર વધારે એવો હોવાથી તે પચીશ ત્રીશ વર્ષની વચ્ચેની ઉમરનો હોય એવડો દેખાતો હતો. નાયકને રામ રામ કરી સઘળા ચેારોએ કૌળારાણીની પેહેલેથી તે છેલ્લે સુધી તમામ હકીકત કહી, અને તેને સ્વાધીન કીધી. નાયકે ચોરોને ઘણી શાબાશી આપી, અને થોડા દહાડા પછી તેઓને ભાગ આપવાની કબુલાત આપીને તેઓ સઘળાએાને વદાય કીધા.

    જ્યારે નાયક એકલો રહ્યો ત્યારે તેણે કૌળારાણીની તરફ જોયાં કીધું. તેના મનમાં અનેક વિકારો થવા લાગ્યા અને તેની સાથે લગ્નથી જોડાઇ તેને સુખી કરવા તે કૌળારાણીને સમજાવવા લાગ્યો. કૌળાદેવી બીચારી નિરાધાર હતી. તે વખતે તેની વહારે ધાય એવું કોઈ નહોતું તેથી તે કાંઈ પણ બોલ્યા વિના ઉભી રહી. રાત પડી અને નાયક રોજ કરતાં કાંઈક વધારે અફીણ ખાઈ સુતો તે જોઈ કૌળાદેવી ઉઠી અને જગદંબાની સ્તુતિ કરી પોતાની પાસે ખંજર સંતાડી રાખ્યું હતું તેવડે તે નાયકને કારી જખમ મારી તેને પળવારમાં યમ શરણ મોકલી દીધો. પછી પોતે નાયકનાં લુગડાં પેહેરી વાડામાં ગઈ. ત્યાં તેના ઘેાડામાંથી એક સારો જલદ ઘોડો પસંદ કરી તે ઉપર સ્વાર થઈ રાત્રે ને રાત્રે આગળ ચાલી. નાયક જાણીને તેને કોઈએ હરકત કીધી નહી, અને સવારે જ્યારે નાયકના ઘરનાં માણસોને તેના મોતની ખબર પડી, અને ત્યાર પછી તે ખબર આખા ગામમાં પથરાઈ, અને ગામના કેટલાએક લોકો કૌળારાણીને પકડવાને નીકળ્યા, ત્યારે તે ઘણે આઘે ચાલી ગઈ હતી. કૌળારાણીને ખાતરી હતી કે સવારે ગામના લોકો તેની પાછળ લાગશે, અને જો તે આગળ ચાલ્યાં કરશે તો કોઈ દહાડો પણ તે પકડાઈ જશે. એ દેહેશતથી એક ગામ આવ્યું ત્યાંના રાજા પાસે થોડા દહાડા સુધી રહેવાનો તેણે ઠરાવ કીધો. રાજાની આગળ તેણે પોતાની સઘળી હકીકત કહી, અને તે સાંભળીને તેને એટલી તો દયા આવી કે પોતાને માથે ભારે જોખમ ખમીને તેને રાખવાનું તેણે કબુલ કીધું, સંકટમાં આવી પડેલા માણસોને સહાયતા ન કરવી એમ કેમ થાય ? તેમાં વળી આશ્રય માગનાર સ્ત્રી એટલે ના કહેવી એ તો મુશ્કેલ જ.

    જ્યારે કૌળારાણી તે ગામમાં શત્રુના ભયથી બચી, તે વખતે ભીલના નાયકના માણસો ઘોડા ઉપર બેસીને તેને પકડવાને આવતા હતા. એ ભીલ લોકોને, અલફખાંએ પણ તે જ કામને માટે મોકલેલા સવારો મળ્યા. તે બંને ટોળાનાં માણસોએ માંહેમાંહે વાતચિત કરવા માંડી તે ઉપરથી મુસલમાન સવારોની ખાતરી થઈ કે જે રાણીને તેઓ શોધે છે તે જ નાયકને મારનાર છે. એ સઘળા તે ગામ તરફ ચાલ્યા, પણ રસ્તામાં તેઓ બન્નેની વચ્ચે મોટી તકરાર થઈ. જો કૌળારાણી પકડાય તો તેને પોતાના ગામમાં લઈ જવી, અને નાયકનાં બઈરાંછોકરાંની સમક્ષ તેનો રીબીરીબીને પ્રાણ લેવો એવો તે ભીલોનો મનસુબો હતો. મુસલમાન સવારોને એવો હુકમ મળેલો હતો કે તેને જીવતી પકડીને અલફખાંની રૂબરૂ રજુ કરવી. હવે એ બે વાત શી રીતે બને? માટે તેઓ માંહેમાંહે તકરાર ઉપરથી ગાળાગાળી ઉપર આવ્યા, અને તેમ કરતાં મારામારી ઉપર વાત આવી ગઇ. બંને તરફના કેટલાક માણસો કપાઇ ગયા, અને જો બંને તરફ બે વૃદ્ધ માણસો વચ્ચે પડ્યા ન હોત તે તેઓ સઘળા ત્યાં અનંતકાળ પણ વાસ કરત; કૌળારાણી સુખેથી પોતાના બાપ પાસે જઈ પહોંચત; અને અલફખાં ઘણો જ નાઉમેદ થઈ જાત. પણ એમ થવા દેવાની ઈશ્વરની મરજી ન હતી. બે વૃદ્ધ માણસોએ એવું સમાધાન કીધું કે જે લોકો તેને પહેલી પકડે તેઓ તેને લઈ જાય. બંને તરફના માણસોએ એ વાત કબુલ કીધી, પણ મુસલમાન સવારો મનમાં ભીલો ઉપર ઘણાં ખીજવાઈ રહેલા હતા, અને જે કદાપિ રાણી ભીલોના હાથમાં આવશે તો તેઓ તેને લઇ જશે, તેઓની સઘળી મહેનત નિષ્ફળ જશે, તથા અલફખાંને ખુશ કરી પોતાનો ફાયદો કરી લેવાનો આવો પ્રસંગ ફરીથી આવશે નહી, એ સઘળી વાત ઉપર નજર રાખીને તેઓએ ભીલ લોકોને નક્કી કરવાને નિશ્ચય કીધો. પછી એક રાત્રે જ્યારે તેઓ સઘળા સુતેલા હતા, તે વખતે મુસલમાન સવારો સંકેત પ્રમાણે એકદમ ઉઠ્યા, અને સઘળા ભીલ લોકોને કતલ કીધા. એ નિર્દય કામ ઉંઘતાં માણસો ઉપર કીધા પછી તેઓ ગામમાં પેંઠા, અને ત્યાં રાણીની તજવીજ કરવા લાગ્યા. દૈવયોગે એવું બન્યું કે રાજાના હજામને તેઓએ તે બાબદ પુછ્યું. સઘળા દેશોમાં હજામની જીભ ઘણી લાંબી તથા પેટ ઘણું નાનું હોય છે, તે પ્રમાણે તેણે તેઓને કહી દીધું કે ઈહાંના રાજાના મહેલમાં એક બે દહાડા થયાં એક પરેાણો આવેલ છે તેને રાજાજીએ ઘણો સત્કાર કીધેલો છે. સવારોને નક્કી થયું કે એ જ કૌળારાણી હશે તેથી તેઓએ રાજાને તુરત સંદેશો મોકલ્યો કે જે નવો માણસ તેની પાસે આવેલો છે તેને અમારે સ્વાધીન કરવો શરણાગતને શત્રુના હાથમાં આપી દેવો એ સમાન બીજું કાંઈ મોટું પાપ નથી એમ સમજીને, તથા કૌળારાણીએ ઘણા કાલાવાલા કીધા તેથી દયા લાવીને રાજાએ થોડી વાર આનાકાની કીધી, પણ જ્યારે સવાર લોકોના ઉપરીએ ફરી કહેવડાવ્યું કે અમારા કહેવા પ્રમાણે એકદમ કરશો નહી તે આખું પાદશાહી લશ્કર તમારા ગામ ઉપર તુટી પડશે, તમારું સઘળું રાજ્ય ઉજડ કરશે, અને તમને ગાદીએથી ઉઠાડી મુકશે, ત્યારે તે રાજા ભય પામ્યો, અને કૌળારાણીને એ સઘળી વાત સમજાવીને કહી. તેણે તે ગામમાંથી નાસી જવાનો ઠરાવ કીધો. પણ જો તે એ પ્રમાણે કરે તો મુસલમાન લોકોના મનમાં એવું આવે કે તેણે તેને જાણી જોઈને જવા દીધી અને તેઓ તેના ઉપર તેઓનો સઘળો ક્રોધ કાઢે, તેથી તેણે દરવાનોને હુકમ આપ્યો કે જે અજાણ્યો માણસ ગામ બહાર જવાનું કરે તેને પકડી પાદશાહી સવારોના ઉપરિને સ્વાધીન કરવો. તે પ્રમાણે જ્યારે કૌળારાણી તે રાત્રે ગામ બહાર જવાનું કરતી હતી તે વખતે દરવાને તેને પકડીને તે ઉપરિને સોંપી દીધી. તે મરદના વેશમાં બઈરી છે એ જાણવામાં કાંઈ મુશ્કેલી પડી નહી, અને જ્યારે એ પ્રમાણે નક્કી થયું ત્યારે તે કરણ રાજાની નાસી ગયેલી રાણી સિવાય બીજું કોઈ નહીં હોય એમ તેઓની ખાતરી થઈ, પોતાની મહેનત સફળ થઈ, તથા અલફખાં તેઓના ઉપર ઘણો પ્રસન્ન થશે એવી ઉમેદથી તેઓ કૌળારાણીને લઈ ઘણી ઝડપથી પાટણમાં આવી પહોંચ્યા. કૌળારાણી જીવતી હાથ આવી, તથા તેને અલાઉદ્દીન પાદશાહ પાસે મોકલીશ તો તે ઘણો ખુશ થશે એ વિચારથી અલફખાંના મનમાં હર્ષ માયો નહી. કૌળારાણીને બીજે દહાડે રાજમહેલમાં લાવ્યા, અને ત્યાં તેને બીજી રાણીઓ પાસે એળખાવી. તેની ચામડીને રંગ તડકાથી શામળો પડી ગયો હતો, તથા તેણે જે મ્હોંડા ઉપર રંગ લગાડ્યો હતો તેની અસર હજી સુધી કાયમ હતી, તેથી તેની ખુબસુરતી અલફખાંના સાંભળ્યા પ્રમાણે જણાઈ નહી, બીજી રાણીઓના કહેવાથી તેને એક મહિને મહેલમાં રહેવા દીધી; અને એ પ્રમાણે થવાથી તેની મરજી વિરૂદ્ધ તેનું સુંદર રૂપ પાછું આવ્યું. મહીનો વીત્યા પછી અલફખાંએ તેને જ્યારે જોઈ ત્યારે તેનામાં આવો ફેરફાર થયલો જોઈને તે ઘણો જ આશ્ચર્ય પામ્યો, અને તેની અપ્સરા કરતાં પણ વધારે રૂપાળી કાંતિ જોઈને તેનો જીવ ઘણો આકુળવ્યાકુળ થયો, તેની આગળ તે સૌન્દર્યના એક માનવી અવતાર, આરસની એક પુતળી જેવી ઉભી રહી, તેને અલાઉદ્દીન પાદશાહ પાસે મોકલી દેવાનો તેનો મનસુબો છે તે તેને કહી સંભળાવ્યો, અને દિલ્હીમાં જઈ પાદશાહના ઝનાનખાનામાં મુખ્ય રાણીની મિસાલે રહેવા જવાની તૈયારી કરવાને તેણે કહ્યું. કૌળારાણી માઠામાં માઠા સમાચાર સાંભળવાને તૈયાર જ હતી, તેથી આ વાત જાણતાં જરા પણ તે ગભરાઈ નહીં, પણ ડોકું હલાવીને પોતાના ઓરડામાં ચાલી ગઈ, થોડા દહાડા પછી શેહેરમાં એક મોટી ધામધુમની સાથે સવારી નીકળી ત્યારે જ પાટણ શેહેરના લોકોએ જાણ્યું કે ગુજરાતની રાણી, અતિ રૂપાળી કૌળાદેવી, મ્લેચ્છ પાદશાહનો મેહેલ શણગારવા જાય છે. લોકો તે સવારી જોવાને કોઈ બહાર આવ્યા નહી. સઘળા ઘણા મોટા શોકમાં પડ્યા. કૌળારાણીનું અન્તઃકરણ લોકોની પ્રીતિ જોઈને ભરાઈ આવ્યું, અને પોતાની જન્મભૂમિ હવે છોડવાનો વખત આવ્યો, એ દુ:ખથી તેના મન ઉપર એવી તે અસર થઈ કે તે ઘણા જોરથી રડી, અને નીચે પ્રમાણે તેણે વિલાપ કીધો-

    લલિત છંદ.

    કરણ રાજ ! તું, ક્યાંહ રે ગયો; નગર છોડીને, શીદ રે રહ્યો;
    કરમ ફુટિયું, પ્રાણ જાય રે, સુખ સદા ગયું, હાય હાય રે.

    તુજ વિના હવે, અન્ન ના ગમે, મન તણી મહા, વેદના દમે;
    દરદ તાહરૂં, ના ખમાય રે; સુખ સદા ગયું, હાય હાય રે.

    કરમની કથા, જાય ના કથી, દુઃખ સમુદ્રનો, પાર તે નથી;
    ફિકર ચિત્તમાં, ના સમાય રે; સુખ સદા ગયું, હાય હાય રે.

    કનકદેવલી ? ક્યાંહ રે હશે; રઝળતી મુકી, ક્યાં હવે જશે;
    ધીરજ છાતીમાં, ના રખાય રે, સુખ સદા ગયું, હાય હાય રે.

    રજપૂતો ! તમે, ન્યાત જાત રે, સકળ સ્નેહિઓ, માત ભ્રાત રે;
    વિરહ તે તણો, કેમ થાય રે, સુખ સદા ગયું, હાય હાય રે,

    પરમ પ્રિય જે, બાપ તેમણે; કસર ના કિધી, મૂજ કારણે;
    વચન મીઠડાં, ના ભુલાય રે, સુખ સદા ગયું, હાય હાય રે.

    ગૂર્જર દેશ ! રે, જન્મભૂમિ તું; અવતરી ત્યહાં, પાંપણી જ હું;
    અધમ લોકને, હાથ જાઉં રે, સુખ સદા ગયું, હાય હાય રે.

    ધરમ મૂકિને, મ્લેચ્છ થાઉં છું; કુળવિચાર સૌ, છોડી જાઉં છું;
    તુરકડા વચ્ચે, ના વસાય રે; સુખ સદા ગયું, હાય હાય રે.

    ઘરધણી મુઓ, દીકરી ગઈ; નગર છોડિઉં, ભ્રષ્ટ તો થઈ;
    અખુટ પાપ તે, ના કપાય રે, સુખ સદા ગયું, હાય હાય રે.

    અખિલ વિશ્વમાં, તું જ જે ધણી; અકળ ઈશ જે, છે દયા ઘણી;
    તુજ કૃપા થકી, શાંતિ થાય રે, સુખ સદા ગયું, હાય હાય રે.


    આ પ્રકરણને આપ અહીં સાંભળી પણ શકો છો.


    હવે પછીઃ  પ્રકરણ ૧૧ મું


    સ્રોત સૌજન્યઃ વિકિસ્રોત

  • બાપુ | તારીખિયાનાં પાનાં

    (૧) બાપુ..
    –દિલીપ ધોળકિયા “શ્યામ”
    અહિંસાને કોઈ ખુલ્લું મળ્યું ક્યાં દ્વાર છે બાપુ?
    અહીં જે સત્યથી જીવે, બધા કંગાળ છે બાપુ!
     
    કદી છે ધર્મનાં ઝગડા, નડે છે જાતિ કોઈને,
    સમૂળું વિશ્વ આજે યુદ્ધનું અંબાર છે બાપુ!
     
    સફળ છે સત્યનાં તારા, પ્રયોગો રાજકારણમાં,
    આ તારા નામનો ગાદી સુધી આધાર છે બાપુ!
     
    મિટાવી દો ગરીબી વાત તારી યાદ રાખીને,
    ગરીબોને હટાવી થાય સૌ, આબાદ છે બાપુ.
     
    ફરી લે જન્મ પૃથ્વી પર, તો સાથે લાવજે બંદૂક,
    હતા લાઠીના જે દિવસો થયા એ બાદ છે બાપુ.
     
    (૨) તારીખિયાનાં  પાનાં 
    – રક્ષા શુક્લ

    ફાટી ‘ગ્યાં છે તારીખિયાનાં સઘળાં પાનાં,
    નવા હર્ષનાં આવી ‘ગ્યાં છે નવલાં બ્હાનાં.

    બ્હાનાંઓ તો પતંગિયાંની પાંખો જાણે,
    ઊડઊડ થાતાં રંગ પાથરે અવસર ટાણે.
    ઊંબર ઊછળી કોનાં આ પગલાં પીછાણે ?
    હરખે ઉત્તર દઈ સાથિયા મેળો માણે.

    કંકુ થાપામાંથી ચોઘડિયાં ઝરવાનાં,
    નવા હર્ષનાં આવી ‘ગ્યાં છે નવલાં બ્હાનાં..

     
    તોરણથી સરકી આવી ટહુકાની વાણી,
    રંગોને લ્યો, વૃક્ષોની ભાષા સમજાણી.
    રિદ્ધિ સિદ્ધિ આવી કરતી, ધનની લ્હાણી ,
    દુંદાળા એ દેવ થતા ત્યાં પાણી પાણી .

    તળિયે મૂકો તાપ, કલેજાઓ ઠરવાનાં
    નવા હર્ષનાં આવી ‘ગ્યાં છે નવલાં બ્હાનાં..

     
    દિવસે દીવા અજવાળાનો અક્ષર ઘૂંટે,
    સાંજ પડે ઘરઘર વ્હેંચ્યાનો લ્હાવો લૂંટે
    આંખોનો આકાર તજીને સપનાં છૂટે,
    ઘાટ પામવા ભાવિ ઘટનાને એ ચૂંટે.

    દીપાવલીથી દિવસો આ સઘળાં ફરવાનાં,
    નવા હર્ષનાં આવી ‘ગ્યાં છે નવલાં બ્હાનાં.

  • યુઁ ન રહ રહ કર હમેં તરસાઇયે!

    સંગીતની કેડીએ જિપ્સીનો વિસામો

    કેપ્ટન નરેન્દ્ર ફણસે

    કલ્પના કરીએ: આકાશમાં વિજળી ઝબૂકે અને તેની ચમકમાંથી ગર્જનાને બદલે દિવ્ય ગીત સંભળાય તો તેનો પ્રતિભાવ કેવો હોય? અચરજથી આકાશ તરફ નજર ન જાય? અને આ ગીતની બીજી પંક્તિ પૃથ્વી પરથી આવતી જણાય અને નજર કરીએ અને સામે સાતે’ક વર્ષના બાળકના ગળામાંથી સૂરબદ્ધ, શાસ્ત્રશુદ્ધ તાન નીકળતી સંભળાય તો બસ, આંખ બંધ કરીને તેને સાંભળતા જ રહીએ એવું લાગે. અને જે ગીત આપણે સાંભળીએ તેના શબ્દો હોય:

    “હૈરતસે તક રહા હૈ જહાને વફા મુઝે!”

    કેટલા યથાર્થ છે આ ગઝલનાં અલ્ફાઝ! જી હા! ત્યારે અને અત્યારે (જેમને સાંભરે છે તેમને) તેમના ચાહકોના મુખમાંથી ‘ઇરશાદ’ની સાથે ભાવના વ્યક્ત થાય છે, હા, અમે હજી આશ્ચર્યથી તમને તાકીને જોઇ રહ્યા છીએ,સાંભળી રહ્યા છીએ કિશોરાવસ્થાથી સાંભળેલી આ ગઝલ! મિલિટરી ટ્રેનીંગ દરમિયાન મળેલી એક રજાના દિવસેમિત્ર રવિંદર કોહલીને માસ્ટર મદનની એક ચીજ ગણગણતાં સાંભળી જિપ્સીએ પૂછ્યું, “અરે, તને ગાવાનો શોખ છે એ તો આજે જાણ્યું!”

    “ગાવાનો નહિ, સાંભળવાનો શોખ છે. આજે માસ્ટર મદનની પૂણ્યતિથી છે તેથી તેમનું ગીત સાંભરી આવ્યું અને જહેનમાંથી નીકળીને બહાર આવ્યું.”

    રવિંદર ગાતો હતો “યૂં ન રહ રહ કર હમેં તરસાઇયે!”

    માસ્ટર મદન, તરસાવ્યા તો તમે છે, કેવળ અમને નહિ, સમગ્ર ભારતના તમારા કરોડો ચાહકોને! કેવળ સાડા ત્રણ વર્ષની વયે જાહેરમાં સંગીતનો કાર્યક્રમ આપનાર ‘આવાઝકી દુનિયાકે દોસ્તો’ની શ્રેણીમાં આજે માસ્ટર મદનનાં ગીતોની શોધમાં નીકળેલા જીપ્સીને એક અણમોલ રત્ન-સમો બ્લૉગ મળ્યો – સરદારશ્રી સિમરન સિંહ સોહલનો. શ્રી સોહલે ટૂંકમાં પણ એટલા સુંદર શબ્દોમાં માસ્ટર મદનના જીવનનું રેખાચિત્ર તેમના બ્લૉગ http://skinnysim.info/master_madan.html માં આપ્યું છે, જિપ્સીએ તેમની રજાથી તેમના લેખનો ગુજરાતી ભાવાનુવાદ અહીં રજુ કર્યો છે. તેમણે તો તેમના બ્લૉગમાં embed કરેલા ગીત સુદ્ધાં અહીં રજુ કરવાની રજા આપી છે જે માટે જિપ્સી તેમનો હૃદયપૂર્વક આભાર માને છે. આશા છે, આપને તે ગમશે.

    બાલ-િવભૂતિ
    (Boy Genius)
    by
    Simran Singh Sohal

    માસ્ટર મદનનું નામ સાંભળતાં જ તેમના ચાહકોને ફરીથી યાદ આવશે કે તેમના સ્વર અને સૂરને જાણે માતા સરસ્વતિએ દિવ્યતાનો અંશ બક્ષ્યો છે! તેમનું ગીત સંગીત અદ્ભૂત હોવા છતાં તેમના જન્મસ્થાન જાલંધરમાં કે સિમલામાં, જ્યાં તેમણે તેમના અલ્પ જીવનના વર્ષો ગાળ્યા હતા ત્યાં તેમની સ્મૃતીમાં કોઇ સ્મારક બનાવવામાં આવ્યું નથી! હવે તો ભારતીય સંગીતના ઇતિહાસકારો પણ તેમને ભૂલવા લાગ્યા છે જે એક પ્રકારની એક વિડંબના જ ગણાય. આજ કાલ બાલ સંગીતકારોના કાર્યક્રમના ઝગમગાટભરી TV હરિફાઇમાં મોટા સિને કલાકારો અને ગાયકો ‘કુદરતકી દેન’, ‘દૈવી અંશ’ કહીને વારંવાર બેસૂર થતા નાની વયના બાળકોને ઉપાડીને બકીઓ ભરતા જોયા, પણ કોઇને માસ્ટર મદન યાદ ન આવ્યા કે ન તેમને કોઇએ અંજલી આપી! જિપ્સી અહીં કોઇની સરખામણી નથી કરવા માગતો! તે કેવળ અફસોસ જાહેર કરે છે કે આપણા સંગીતની પરંપરામાં વિશીષ્ટ યોગદાન આપનાર મહાન ગાયકોને કોઇ યાદ નથી કરતું.

    માસ્ટર મદનનો જન્મ ૨૮ ડિસેમ્બર ૧૯૨૭ના દિને જાલંધર નજીકના ખાન-એ-ખાના નામના નાનકડા ગામમાં થયો હતો. તેમના પિતા સરદાર અમરસિંહ જાણીતા હાર્મોનિયમ અને તબલા વાદક હતા. તેમની માતા પૂર્ણદેવી સાત્ત્વિક પ્રકૃતિનાં હતા અને તેમનો પ્રભાવ માસ્ટર મદન પર હંમેશા છવાઇ રહ્યો.

    માસ્ટર મદને તેમના જીવનનો પહેલો જાહેર કાર્યક્રમ જુન ૧૯૩૦માં કેવળ સાડા ત્રણ વર્ષની વયે ધરમપુર સેનેટોરીયમમાં અાપ્યો – અને તેમનું ભજન ‘હે શારદા! નમન કરૂં’ સાંભળી જનતા આશ્ચર્યથી અવાક્ થઇ ગઇ. ભજન બાદ તેમણે ધ્રુપદની એવી તો રજુઆત કરી, તેમના સંગીતની વાત દેશભરમાં વ્યાપી ગઇ. અંગ્રેજીમાં કહીએ તો તેઓ એક cult figure બની ગયા અને દેશના લગભગ દરેક સંગીત મહોત્સવમાં તેમને આમંત્રીત કરવામાં આવ્યા. બહારગામના કાર્યક્રમ માટે તે જમાનામાં ‘માતબર’ ગણાતી ૨૫૦ રૂપીયાની રકમ આપવામાં આવતી અને સ્થાનિક માટે રૂ.૮૦! તેમનું વય એટલું નાનું હતું કે પૈસાની તેમને કશી કિમત નહોતી. કેવળ સંગીત પરના પ્રેમ તથા સુજ્ઞ શ્રોતાઓ તરફથી મળતા પ્રતિભાવને કારણે તેઓ કાર્યક્રમોમાં ભાગ લેવા જતા.

    આવા જ એક કાર્યક્રમમાં ભાગ લેવા તેઓ દિલ્હી ગયા અને માંદા પડી ગયા. તેમ છતાં તેમણે અૉલ ઇંડીયા રેડીયો પર કાર્યક્રમો આપ્યા. બિમારી વધતી ગઇ અને દેશી પરદેશી એવા કોઇ ઉપચાર કામ ન આવ્યા. તેમના કપાળ અને શરીરના સાંધામાં એક વિચીત્ર પ્રકારનો ચળકાટ દેખાવા લાગ્યો. જાણકાર વૈદ્યોએ અભિપ્રાય આપ્યો કે તેમના કોઇ હરીફે દૂધમાં પારો ભેળવીને પીવા આપ્યું હતું, જેનું વિષ તેમના શરીરમાં ફેલાઇ ગયું હતું. અંતે ૬ જુન ૧૯૪૨ના રોજ આ અપ્રતિમ પ્રતિભાશાળી સંગીતકારનું કેવળ ચૌદ વર્ષની વયે અવસાન થયું.”

    – સિમરનસિંહ સોહલ.

    માસ્ટર મદનના સંગીત જીવન દરમિયાન કેવળ ૮ ગીતોની ધ્વનિમુદ્રીકા બનાવવામાં આવી. તેમના અવસાનને ૬૮ વર્ષનાં વહાણાં વાયા પણ તેમના સુમધુર, રોમહર્ષક અવાજની કુમાશ, સ્થૈર્ય અને આનંદની ઝલક હજી એવી જ તાજી છે, જેવી તેમણે જીવનકાળ દરમિયાન તેમના રસિકોને પીરસી.
    ગંગાસતીએ તેમના ભજનમાં જે તત્ત્વજ્ઞાન કહ્યું તેમ આપણું જીવન વિજળીના ઝબકારાના સમય જેટલું ક્ષણીક છે. આ ઝબકારમાં જેટલાં ‘મોતી’ પરોવી શકાય એટલા પરોવવાનો પ્રયત્ન કરવો. માસ્ટર મદને આઠ મોતી આપણા માટે મૂક્યા છે: જ્યારે નીરખવા – માણવા હોય માણી લઇએ. આપણા જીવનની વિજળીનો ઝબકાર છે ત્યાં સુધી આનો આનંદ લઇએ!

    આજે આપની સમક્ષ કેટલાક ગીતો રજુ કર્યા છે. આશા છે આપને તે ગમશે. માસ્ટર મદનનાં બાકીના ગીતો સાંભળવા માટે આપને ઉપર દર્શાવેલ શ્રી સોહલસાહેબની વેબસાઇટની મુલાકાત લેવા વિનંતિ છે.

    “મોરી બિનતી સુનો કાન્હા રે!”

    “ચેતના હૈ તો ચેત લે!”

    આજે આટલું જ! બનશે તો ફરી કોઇની મુલાકાત કે તેમની કલાકૃતિના અભ્યાસ સાથે મળીશું.


    કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસેનાં સંપર્ક સૂત્રો –
    વીજાણુ ટપાલ સરનામુંઃ captnarendra@gmail.com
    બ્લૉગઃ  www.captnarendra.blogspot.com
  • પેરડીની પ્રસાદી – ફિર સે મેરી મોતી ને ટાંગ પકડી

    બીરેન કોઠારી

    ઘણી ફિલ્મોમાં પેરડી ગીતોની મેડલીને બદલે ગીતના શબ્દોને એમનાં એમ મૂકીને વાપરવામાં આવે છે. એ પેરડી નથી જ, પણ એમાં શબ્દો એમના એમ રખાય, પાત્રો અને પરિસ્થિતિ સાવ બદલાઈ જાય એટલે આપોઆપ હાસ્ય નિષ્પન્ન થાય. એ રીતે અગાઉનાં લોકપ્રિય બનેલાં ગીતોને એક અંજલિ પણ કહી શકાય. ઉદાહરણ તરીકે ‘મૈંને પ્યાર કિયા’માં મૂકાયેલી અંતાક્ષરી. આવાં ગીતોની એક મજા એ ખરી કે આપણે જે સ્વરમાં સાંભળવા ટેવાયેલાં હોઈએ એ જ ગીત અન્ય ગાયક ગાય તો કેવું હોઈ શકે એનો કંઈક અંદાજ મળે. આ શ્રેણીમાં માત્ર ને માત્ર પેરડી ગીતો, અને હાલ પૂરતી મેડલીની વાત કરવાની છે. એકલ ગીતો પછી.

    ૧૯૫૪માં રજૂઆત પામેલી ‘વર્મા ફિલ્મ્સ, મુંબઈ’ નિર્મિત, સૂર્યકુમાર નિર્દેશીત ફિલ્મ ‘લાડલા’માં એક પેરડી ગીત હતું. આ ફિલ્મના કલાકારો હતા કરણ દીવાન, શ્યામા, આગા, રાજ મહેરા, કૃષ્ણકુમારી વગેરે. ફિલ્મના કુલ ચાર ગીતકારો હતા: રાજા મેંહદી અલી ખાન, કૈફ ઈરફાની, બાલકૃષ્ણ મૌજ અને દેવ કૃષ્ણ. સંગીતકાર હતા વિનોદ. માત્ર ૩૭  વર્ષના આયુષ્યમાં વિનોદે બધું મળીને ૨૯  ફિલ્મોમાં સંગીત પીરસ્યું હતું. ‘લાડલા’નાં દસ ગીતો હતાં, જેમાં ‘અજી દરવાજા તો ખોલો’ ગીત બે ભાગમાં હતું. મહમ્મદ રફી અને શમશાદ બેગમે ગાયેલા આ યુગલ ગીતના બીજા ભાગમાં પેરડી ગીતોની મેડલી હતી, જે લખી હતી રાજા મેંહદી અલી ખાને.

    આ ગીત આમ તો પતિ-પત્ની વચ્ચેની નોકઝોકનું ગીત છે, પણ એમાં શમશાદ બેગમ કમાલ કરી જાય છે. આ ગીતમાં એમના સ્વરનું રમતિયાળપણું નહીં, પણ અલ્લડપણું બરાબર ઊજાગર થાય છે. કૂતરાના ભસવાના અવાજ પછી મહમ્મદ રફીના તોફાની સ્વરમાં ‘હાય રે હાય’થી ગીતનો આરંભ થાય છે. મૂળ તો પહેલા ભાગનું ગીત ‘દરવાજા તુમ ખોલો’નું જ આ વિસ્તરણ છે. આગળ જતાં શમશાદ બેગમ એક શ્વાસે ‘મૈં મટકે ફોડ ડાલૂંગી’ શરૂ કર્યા પછી જે રીતે સ્વરને ઊપર લઈ જાય છે એ અદભુત છે. ત્યાર પછી રફીસાહેબના અવાજમાં ‘ચલે હમ ખુદકુશી કરને’ ગીત છે,, જે ‘મેલા’ના ‘મેરા દિલ તોડનેવાલે મેરે દિલ કી દુઆ કરના‘ની પેરડી છે. અસલમાં મુકેશે ગાયેલું આ ગીત રફીસાહેબ ગાય તો કેવું હોય એનો મસ્ત નમૂનો છે. એ પછી તરત શમશાદ બેગમના અવાજમાં ‘રતન’નું ‘ઓ જાનેવાલે બાલમવા‘ શરૂ થાય છે, જેનું માત્ર મુખડું જ છે, અને એના એ જ શબ્દો છે. એમાં રફીસાહેબ પણ જોડાય છે. એ પછી રફીસાહેબના અવાજમાં ‘એ મેરે દિલ કહીં ઓર ચલ’ શરૂ થાય છે, જે ‘દાગ’ના તલત મહમૂદે ગાયેલા ‘એ મેરે દિલ કહીં ઓર ચલ-‘ની પેરડી છે, અને તેમાં માત્ર મુખડું જ છે. એ પછી ‘આન’ના રફીસાહેબે ગાયેલા ગીત ‘માન મેરા અહેસાન‘ની પેરડી શમશાદ બેગમના સ્વરમાં શરૂઆતના એ જ શબ્દો સાથે છે. શમશાદ બેગમ જે પણ ગીત ગાય, કોઈનું પણ ગાયેલું એ ગીત હોય, એમાં એ પોતાની આગવી મુદ્રા છોડતાં જાય છે. આ ગીતની પેરડીમાં રફીસાહેબ પણ મુખડાને આગળ વધારે છે. એ મુખડાની સાથે જ બન્ને એક સાથે જ ‘પ્રેમનગર જી બસાયેંગે ઘર મેં’ શરૂ કરે છે અને એ જ પેરડી પર ગીતનું સમાપન થાય છે. આ ગીત ‘ચંડીદાસ’ના અમર ગીત ‘પ્રેમનગર મૈં બસાઉંગી ઘર મેં‘ની પેરડી છે, જે અતિશય તેજ ગતિને કારણે મનોરંજક બની રહે છે.

    આ પેરડી ગીતમાં ખરેખરી કમાલ શમશાદ બેગમની છે એમ લાગ્યા વિના રહે નહીં. નીચેની લીન્‍ક પર ગીત સાંભળી શકાશે.


    (નોંધ: વિડીયોમાં દેખાતું રેકોર્ડનું કવર આ જ નામની બીજી ફિલ્મનું છે.)


    (લીન્‍ક: યૂ ટ્યૂબના સૌજન્‍યથી)


    શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
    ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
    બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી)

  • સાગર અને શશી

    નવેમ્બર મહિનાની ૨૦મી તારીખે જન્મેલ ( ૧૮૬૭) કવિ શ્રી ‘કાન્ત’ -મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટની એક અમર કવિતા.
    એક આથમતી સાંજે દરિયાકિનારેથી ચંદ્રના ઉદયનું માણેલું એક સુંદર પ્રકૃતિચિત્ર.
     
    સાગર અને શશી

    આજ, મહારાજ ! જલ પર ઉદય જોઈને
    ચન્દ્રનો, હૃદયમાં હર્ષ જામે,
    સ્નેહઘન, કુસુમવન વિમલ પરિમલ ગહન
    નિજ ગગન માંહિ ઉત્કર્ષ પામે;
    પિતા ! કાલના સર્વ સંતાપ શામે !
    નવલ રસ ધવલ તવ નેત્ર સામે
    પિતા ! કાલના સર્વ સંતાપ શામે !

    જલધિજલદલ ઉપર દામિની દમકતી
    યામિની વ્યોમસર માંહી સરતી;
    કામિની કોકિલા કેલિ કૂજન કરે
    સાગરે ભાસતી ભવ્ય ભરતી;
    પિતા ! સૃષ્ટિ સારી સમુલ્લાસ ધરતી !
    તરલ તરણી સમી સરલ તરતી,
    પિતા ! સૃષ્ટિ સારી સમુલ્લાસ ધરતી !

    – મણિશંકર રત્નશંકર ભટ્ટ ‘કાન્ત’

  • આ ‘ખોટા વહેમો’ નહીં – ‘ઉપયોગી સંકેતો’ છે.

    કૃષિ વિષયક અનુભવો

    હીરજી ભીંગરાડિયા

    મનાએલી આધુનિકતાના ચક્કરમાં ફસાએલા મારા એક મિત્ર મને કહે; “શું તમે ગામડાંના માણસો ક્યારેય સુધરશો કે સુધરશો જ નહીં ? ” મેં કહ્યું; “કેમ ભાઇ ! અમે ગામડાંના માણસો ક્યાં તમને નડી ગયા કે અમારાથી આટલા બધા નારાજ થઈ ગયા છો ?”

    તો મને કહે ; “ ભલા માણહ ! આ ૨૧ મી સદી ચાલી રહી છે. હરકોઇ ક્ષેત્રમાં વિજ્ઞાને બધું નવું નવું શોધી કાઢી, જૂની વાતોને ફગાવી દીધી છે. જ્યારે તમે હજુ ગામડાંવાળા બાવા આદમ વખતના ઘર કરી ગયેલા વહેમો અને રીત રિવાજોમાં જ રાચ્યા કરો છો. અલ્યા ! જમાનાની સાથે તાલ નહીં મેળવો તો ક્યાંય ફેંકાઇ જશો, એમ મારું કહેવાનું છે.”

    “ પણ મિત્ર ! કંઇ મગ કે મરીનું નામ પાડશો કે બસ ‘નવું’ – ‘નવું’ ના માત્ર ઢૂંહા જ ધોકાવ્યા કરશો ? ફોડ પાડીને કહોને કે તમને કઈ જૂની વાતનું પેટમાં દુ:ખે છે ? કંઇક ચોખવટ કરો તો મગજમાં ઉતરેને ?” તો કહે, “ સાંભળો ! હું થોડા દિવસો પહેલાં વેવાઇના ગામડે ગયો હતો. તે ‘મહેમાન આવ્યા છે- મહેમાન આવ્યા છે’ કરી સાત-આઠ પાડોશી ખેડુતો સાંજે વાળુ-પાણી કરી બેસવા આવેલા. ને માળા વરસાદના વરતારાની વાતુએ ચડી ગયેલા હું તો એના ગપગોળા સાંભળી સાંભળી દંગ રહી ગયો !”

    મેં કહ્યું; “ કંઇક એના અનુભવની વાતો હશે !” તો બોલ્યા, “અરે, રાખ ટાઢા ચૂલાની ! આ સેટેલાઇટ અને ઇંટરનેટના જમાનામાં એમની બાવા આદમના જમાનાની વાતો સાંભળીને હું તો આખ્ખો ખળભળી જ ગયો !”

    મેં કહ્યું – “હં ! તે હજુ ખળભળેલા જ લાગો છો !” તેઓ કહે; “ખળભળેલા કેમ ન લાગીએ ? એ તો જાણે મોટા ખગોળશાસ્ત્રી –વિજ્ઞાની થઈ ગયા હોય તેમ –એક કહે; ઓણ હુતાસણીની ઝાળ ઇશાન દિશા તરફ ફરકી છે, તે વરહ સારું થશે. ત્યાં બીજો કહે; પણ જેઠી બીજ ઝબકી છે ઇ તો નબળી નિશાની ગણાય,.એ તું કેમ ભૂલી ગયો ? ત્યાં વળી ત્રીજો કહે;  જેઠી બીજ ભલે ઝબકી, પણ પાછી અષાઢી પાંચમે વીજળી થઈ, એટલે આગલા બધા ઊંધા એંધાણ સવળા થઈ જાય ને ? એટલે વરસ તો સારું જ થવાનું !”

    “તે એમાં તમને ક્યાં વાંધો પડ્યો ?” મેં મહેમાનને ભડકાવ્યા. “વાંધો જ પડે ને ?” મહેમાન તાડુક્યા “અત્યારે વિજ્ઞાન એટલું આગળ વધ્યું છે કે હવા કઈ બાજુથી અને કેટલી ઝડપથી વહે છે ? આકાશમાં ભેજના ટકા કેટલા છે ? વાદળો પાણી ભરેલાં છે કે ખાલી છે ? અરે ! કેટલી ઝડપથી આગળ વધી રહ્યાં છે ? તે બધાના ઇંટરનેટની મદદથી ફોટા પાડી શકાય છે, એવા વૈજ્ઞાનિક આધાર પડતા મૂકી “ટીટોડીએ ઉંચી જમીન શોધી માળો બનાવ્યો છે અને માળો બાંધવા કાગડાએ ઉગમણી ડાળી જ પસંદ કરી, એટલે પહેલો વરસાદ આથમણેથી જ આવવો જોઇએ. એવીવાતો કરીને પછાત ભોપાળું પ્રગટ કરેલું. ને વરસાદ આવવાનો સમય નજીક આવી ગયો છે એવી ડંફાસો ય હાંકતા હતા !” મેં પૂછ્યું,“એવી બીજી કઈ ડંફાસો ?” તો કહે, “એક કહે; માલઢોર અને બકરાં બેઠાં બેઠાં ઉંઘતાં હોય ત્યારે સમજવું કે વરસાદ ઢુંકડો આવી ગયો છે.ત્યાં બીજો કહે; અરે ! ચકલાં ધૂળમાં આળોટવા માંડે અને કકણહાર  [એક જાતનું પક્ષી] બોલીમાં કકળાટ કરી મૂકે ત્યારે પણ હો ! ત્યાં ત્રીજો વળી કહે; અરે ભાઇ ! એના દરમાંથી કીડીઓને ખોરાકની કણિકાઓ અને ઇંડાં મોંમાં લેતીકને જગા ફેરવતી ભળાય એય વરસાદ થઈ જવાની એંધાણી ગણાય. અલ્યા ! વાતુના પબેડાનો કંઇ મેળ ખરો કે – મેળ જ નહીં ? તમારા આ બધા ખેડુતો વરસાદની આગાહીઓ કરતા થઈ જશે, તો વેધશાળાવાળાને ઘેર બેસી જવાનો વારો આવશે એમ મારું કહેવાનું છે ભાઇબંધ !”

    મારા મિત્રે ગામડાંના ખેડુતો વિષે અને એના કોઠાસૂઝના વ્યવહારુ વિજ્ઞાન વિષે ખૂબ બળાપા કાઢ્યા. પણ એનો આપણે હરખ-શોક ન કરાય. કારણ કે એ જ્યાં રહે છે, તે સ્થળ, એમનો વ્યવસાય અને ત્યાંનું વાતવરણ જ બસ- “ જૂનું બધું નકામું” વાળી માન્યતા વચ્ચે તેઓ ઉછરેલા છે. એના મગજને ગામડું, ગામડાંના ખેડુતો અને એમાં પ્રવર્તતા ખ્યાલો રૂઢી-વહેમોથી ભરેલા લાગ્યા છે. એમાંથી કોઇ તથ્ય શોધવાની માનસિકતા જ તેમનામાં નહોતી. ખરું કહીએ તો ખેડુતોના લાંબા અનુભવોમાંથી તરી નીકળેલા આ બધા તારણો છે. અને તેથી એ બધા હકિકતે વૈજ્ઞાનિક તથ્યોની નજીકના ગણાય. આવા નીરિક્ષણોમાંથી મેળવાયેલ પૂરાવા સાથેના વિજ્ઞાનની લાંબા અનુભવની વાતો જેઓ સાંભળવા જ તૈયાર ન હોય તેની સામે કહોને ભેંશ આગળ ભાગવત વાંચવા મંડ્યા જેવું ગણાય ને ભાઇ !

    આપણે તો સારું જ થયું કે મારા મહેમાન મિત્રે આજ આવી ચર્ચાસ્પદ વાત છેડીને આપણને કેટલીક આવી જ વાતો કરવાનું નીમિત્ત પૂરું પાડ્યું. આપણી ખેડુત આલમમાં કેટલીક એવી પરિપાટી કે માન્યતાઓ છે કે જેને વખોડી કાઢતા પહેલાં એને તપાસી જોવી પડે. કારણ કે આ પડાએલા ચીલા બહુ ગણતરી પૂર્વકના અને વિચાર પૂર્વકના છે. વહેમ કે અંધશ્રધ્ધા નથી. સમય બદલાતાં એમાંના કેટલાકની જરૂરિયાત વધુ-ઓછી થઈ હોય, પણ એથી એનું મહત્વ જરાય ઘટતું નથી. દા. ત. ………..

    @ સાતમના દિવસે ચૂલો ન સળગાવાય = ગેસના અને ઇલેક્ટ્રીકના ચૂલા તો હમણાં છેલ્લા કેટલાક વરસોથી અમલમાં આવ્યા. શહેરોમાં કોલસાની સગડીઓ અને ગામડાંઓમાં માટીના ચૂલા વપરાતા.જેમાં ખેતીની આડ પેદાશ સમા-સાંઠી, તલહરાં, તૂવેર-દિવેલાના ઠરડાં, આવળ, બાવળ, બોરડી,થોરિયાંના ઝરડાં અને ગાય-ભેંશ-બળદના ગોબર સાથે કુંવળ, ઢૂંહા અને શીંગની ફોફી ભેળવી થાપેલાં છાણાં બળતણ તરીકે વપરાતાં. રસોઇ તો આખા દિવસ દરમ્યાન ત્રણે ટાણાં કરવાની હોય. ઉપરાંત ચા નું વંઘેડું તો હોય ચાલુને ચાલુ જ ! એટલે ચૂલાઓ  હોય એકધારા ઉના ને ઉના ! બહેનોએ એવા ક્યા કર્યા હશે ગુના કે મોટા ભાગે બનતું હોય છે  એવું, કે  બસ ચૂલે ને ચૂલે જ ખોડાઇ રહેવાનું હોય !  એકાદ દિ’ ચૂલાને પોરો મળે તો એને રિપેર કરાય અને તે દિ’ બહેનોને યે થોડો હાશકારો મળે ! એટલે ઘૈડાઓએ ગોઠવી કાઢ્યું હશે કે “ ભૈ ! રાંધણ છઠના દહાડે સાતમની પણ રસોઇ બનાવી લેવી અને સાતમના દિ ચૂલા ને પોરો દેવો. જેથી તેને છાંદી-છુંદીને રિપેર કરી લેવાય. અને બહેનોને એક દિવસ પૂરતી રસોઇ બાબતે રાહત રહે ! એટલે સૌ ભેગામળી સાતમનો પ્રસંગ રાહડા લઈને ઉજવી શકે.” આજે જમાનો ભલે કોલસા-સગડી કે ગેસ-ઇલેક્ટ્રીક ચૂલાનો આવ્યો- પણ ‘સાતમને દિવસે ચૂલાને પોરો’ એ પરિપાટી જળવાઇ રહી છે. એમાં વહેમ-અંધશ્રધ્ધા જેવું કાંઇ નથી. એ જેમને ન માન્ય હોય તેમને ચૂલો સળગાવી સાતમના દિવસે રાંધવાની છૂટ છે, એને ક્યાં કોઇ ફાંસીએ ચડાવી દે છે ? પણ પરિપાટી જળવાય તો પણ કાંઇ ખોટું નથી. એટલે તો ૯૯ ટકા લોકો સાચવી રહ્યા છે.

    @ અમાસ-અગિયારશે ફરજિયાત અગતો રાખવો = મહિનામાં બે દિવસ- ‘સુદ અગિયારશ’  અને ‘અમાસ’ ના દિવસે ખેડુતોએ બળદોને સંપૂર્ણ પોરો દેવાનો, અને તે દિવસે ખેતી સંલગ્ન  ઇતર ધંધાર્થીઓ પણ કામમાં રજા રાખતા. વિતેલા દિવસોમાં યાંત્રિક વાહનો અને ખેતીના યાંત્રિક ઓજારો નહોતાં, ત્યારે સાંતીકામ ઉપરાંત કોસ-રેંટ ચલાવવા અને કૌટુંબિક ગામ-ગામતરાના કામો પણ બળદ દ્વારા જ લેવાતાં. એટલે માટીના ચૂલાની જેમ ખેડુતના બળદોને પણ કામ, કામ ને બસ એકધારું કામ જ રહેતું ! એટલે અમાસ-અગિયારશે ફરજિયાત અગતો રાખી બળદોના આરામની તકેદારીઓ લેવાનો હેતુ આ રજા રાખવાનો હતો મિત્રો !

    અગતાના દિવસે બળદોને ચોખ્ખા પાણીથી ધમારી, આઉ-પેટેથી ઇતરડી,લાણ,બગાઇ જેવી લોહી ચૂસનારી જીવાતો વીણી લઈ, મોઢે મીઠું ઘસી, શિંગડે તેલ ચોપડી, બે બે નાળ્ય તેલ-ઘીની પિવડાવી બસ, બળદોને આરામ જ કરાવાતો ! જેથી પાછા પંદર દહાડા તરવરાટ ભર્યું કામ આપે. કોઇ દયાળુએ  બળદિયાની ભેર લઈ આવા અગતાનું ચલણ કરાવ્યું હશે, તેવું લાગે છે. આજ હવે ટ્રેક્ટરોનો વપરાશ વધ્યો છે.એટલે અગતા બાબતે બાંધછોડ કરવામાં બહુ વાંધો લેવાતો નથી. છતાં કહેવું જોઇએ કે માત્ર બળદથી ખેતી કરનારા ખેડુતો આજે યે આ અગતા પાળે છે. અને બળદોની કાળજી લે છે તો એમાં શું ખોટું છે, કહો !

    @ બકાલાના પ્લોટમાં વચ્ચે ‘દોણકું’, ‘ખોપરી’ કે ‘કૂતરાની ઝાડી’ ટીંગાડી રાખવી =

    અમારી વાડીએ બકાલું ઉગાડતો ભાગિયો પરશોતમ કહેતો કે “ આવું કર્યું હોય તો સૌની નજર પહેલાં બકાલાં પર જવાને બદલે વચ્ચે ટીંગાતાં દોણકાં, ખોપરી કે કુતરાંની ઝાડી પર જાય. એટલે એની બૂરી-ભારે નજરથી બકાલું બચી જાય છે.” ભલે એણે એની બુધ્ધિ પ્રમાણે અર્થ કર્યો. બાકી મૂળ વાત તો એ છે કે પ્લોટમાં જો એવું ઉંચેરું સ્થાન બનાવેલ હોય તો રાત્રિ દરમ્યાન ઘૂવડ-ચિબરી જેવા નિશાચર અને શિકારી પંખીઓ તેનાં પર બેસવાનાં અને નીચે બકાલામાં ઉંદરડાં જેવા નુકશાન કરનારાં જીવડાંઓની હરફરને આસાનીથી નિહાળી શકવાનાં. અને ભાળ્યા ભેળા જ ટપ દઈને પકડી લઈ આરોગી જવાનાં. મારું તો કહેવું છે કે આવા એક નહીં, પણ પ્લોટમાં બે-ચાર જગ્યાએ આવાં પંખી બેસી શકે તેવાં ઓડાં ઊભાં કરવાં જોઇએ. આવી પ્રથાનો આરંભ કોઇ અંધશ્રધ્ધા કે વહેમ નહીં,-પણ પાકસંરક્ષણનો એક કારગર નુસ્ખો છે.

    .            ખેડુત સમાજમાં આવી તો ઘણીબધી માન્યતાઓ પથરાએલી છે. એને વગર વિચાર્યે વખોડી કાઢવાને બદલે એના વિષે ઉંડાણથી થોડુંકે ય વિચારતા થઈ જઇશું, એટલે પૂરેપૂરી સમજમાં આવી રહેશે, કે આવી બધી માન્યતાઓ એ અંધશ્રધ્ધા નથી. પણ વરસોના અનુભવમાંથી નીકળેલાં તારણ છે. જે છોડી દેવાં જેવાં નથી. યાદ રાખી અમલમાં મૂકવાં જેવાં, સમજીએ તો હેતુ પૂર્વકની શીખ આપતા સંકેતો છે મિત્રો !


    સંપર્ક : શ્રી હીરજી ભીંગરાડિયા , પંચવટીબાગ, માલપરા જિ.બોટાદ [મો.+91 93275 72297] ǁ ઈ-મેલઃ : krushidampati@gmail.com

  • ચંદુભાઈ મહેરિયાના લેખનનું ગોરવ : દેશના અગ્રણી અભ્યાસીઓના શબ્દોમાં

    સંકલન : સંજય સ્વાતિ ભાવે

     મે, ૨૦૨૬ના પહેલા અઠવાડિયામાં જાણીતા દલિત લેખક, કર્મશીલ અને જાહેર જીવનના અભ્યાસી ચંદુભાઈ મહેરિયાના આત્મકથનાત્મક ગુજરાતી નિબંધોના અંગ્રેજી અનુવાદનું પુસ્તક પ્રસિદ્ધ થયું છે. પુસ્તકનું નામ છે Homes Without Windows. અનુવાદક હેમાંગ અશ્વિનકુમાર અને પ્રકાશક છે Juggernaught Books, દિલ્હી.

    પુસ્તકમાં સમાવાયેલા નિબંધોના મૂળ ગુજરાતી નિબંધો હજુ પુસ્તક રૂપે પ્રસિદ્ધ થયા નથી. તેમાંથી મોટા ભાગના નિબંધો ગયાં બારેક વર્ષ દરમિયાન સાર્થક પ્રકાશનના અર્ધવાર્ષિક ‘સાર્થક જલસો’ના અંકોમાં પ્રસિદ્ધ થઈ ચૂક્યા છે.

    Homes Without Windows સંચયમાં અઢીસો જેટલાં પાનાંમાં ઉત્તમ રીતે અંગ્રેજીમાં ઊતરેલા અગિયાર નિબંધો છે. અનુવાદકે લખેલી પ્રસ્‍તાવના અને દરેક નિબંધ માટેની તેમણે તૈયાર કરેલી ટિપ્પણીઓ ખૂબ વાચનીય છે. પુસ્તક માટે ભારતના જાણીતા અભ્યાસીઓએ આપેલા અભિપ્રાયો પુસ્તકના આવરણ અને ઉપરણા પર તેમ જ અન્યત્ર મૂકવામાં આવ્યા છે. તે અહીં ગુજરાતીમાં મૂક્યા છે.

    રામચન્દ્ર ગુહા – ઇતિહાસકાર, પર્યાવરણવિદ, લેખક અને પબ્લિક ઈન્ટેલેક્ચ્યુઅલ

    આ ખરેખર નોંધપાત્ર પુસ્તક છે. તે શ્રમજીવી દલિતવર્ગની અણધાર્યા જોખમોવાળી જિંદગીનું તાદૃશ અને ખૂબ પ્રભાવશાળી ચિત્ર આપે છે. તે વિગતોથી સમૃદ્ધ, દૃષ્ટિસંપન્ન અને હૃદયસ્પર્શી હોવાની સાથે નર્મમર્મના સ્પર્શવાળું પણ છે. જાહેર સ્થળોએ – શાળાઓ, અસ્પતાલો, કચેરીઓ અને સહુથી વધુ તો સામૂહિક શૌચાલયોમાં – જોવા મળતા માણસના સામાજિક વર્તનનાં ઉત્તમ વર્ણનો અહીં છે. મિત્રો અને પરિવારજનોનાં વહાલભર્યા શબ્દચિત્રો પણ યાદગાર છે. તેમાંય શિરમોર છે લેખકના સમભાવી અવિચળ પિતા અને બધું જ ખમી જનાર મક્કમ માતા. આ પુસ્તકને બાજુ પર ન મૂકી શકાય તેવી સ્મરણકથા બનાવવાનો યશ હેમાંગ અશ્વિનકુમારે સહસંવેદનથી કરેલા સુઘડ અનુવાદને મળે છે. આ એક એવું પુસ્તક છે કે જેમાં સંઘર્ષ અને પીડાની વચ્ચેથી આશા અને વિનોદ સતત ડોકાયા કરે છે.

    વી.ગીથા – નારીવાદી કર્મશીલ અને Bhimrao Ramji Ambedkar and The Question of Socialism in India પુસ્તકના લેખક

    ચંદુ મહેરિયાના નિબંધોનો આ સુંદર સંગ્રહ જીવનની હૃદયસ્પર્શી વક્રતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. હેમાંગ અશ્વિનકુમારે કરેલા અનુવાદમાં ઉલ્લાસ અને સૌંદર્ય અનુભવી શકાય છે. અન્ન અને મળ, તહેવારો અને મજૂરી, થાકેલા પગ અને મૂલ્યવાન ચપ્પલ, જેનાં ગીતો રચાયાં નથી તે – શહેરી દલિતો માટે હોનારત લાવનાર – ચોમાસાં જેવાં સંભારણાં અહીં છે. તેમની અડોઅડ છે ગાંધી, લેખકના આંબેડકરવાદ્ી પિતા અને હૈયાઉકલત ધરાવતાં માતાનાં શબ્દચિત્રો જે વિષયાંતર છતાં મનને ગમી જાય છે. આ પુસ્તકમાં દલિતોની ભૌતિક હસ્તીનું તીક્ષ્ણ રીતે વેધક પ્રતિબિંબ છે, જેમાં અભાવ અને હાડમારીની સાથે કપરા જીવતરમાં ટકી શકનાર બળ આપનાર કલ્પનાશક્તિ અને ભાષાશક્તિ છે.

    સૂરજ ચેન્ગડે – સંશોધક તેમ જ Caste A Global Story  પુસ્તકના લેખક

    આ પુસ્તકમાં ગાંધીવાદી વિચારસરણી સાથે સંકળાયેલા આંબેડકરવાદી એવા બેવડા કર્મશીલ ચંદૂભાઈની નજરે જોવાયેલા ગુજરાતની આ અદ્‍ભૂત અને વાચનીય કથા છે. ચંદુ મહેરિયા આપણને પોતાના વિસ્તારમાં લઈ જઈને પ્રભાવશાળી ગદ્યમાં એમની વાત માંડે છે. એમની વાત આપણને સ્પર્શે છે, કેમ કે તેની સાથે સત્ય અને આશય જોડાયેલાં છે. ચંદુભાઈ જિંદગીની વાત તો કરે જ છે, સાથે મૉતને ટિખળની નજરે જોઈને, જીવનક્રમમાં એ પણ કેટલું કંટાળાજનક હોઈ શકે તે સુધ્ધાં બતાવે છે. ગુજરાત આભડછેટ મહામંડળની આ કથાનો અનુવાદ વાંચવામાં મજા પડે તેવો થયો છે.

    ગણેશ દેવી – લેખક, ચિંતક અને સાંસ્કૃતિક કર્મશીલ

    માત્ર નરસિંહ મહેતા કે મહાત્મા ગાંધીને જાણીને તમે ગુજરાતને જાણી ન શકો. તમે એને ભીષણ કોમી હુલ્લડૉ વિશે જાણીને પણ જાણી ન શકો. આ રીતે જાણીતું ગુજરાત તો સાહિત્ય, ઇતિહાસ અને રાજકારણનું ગુજરાત છે. ગુજરાતની સચ્ચાઈ ઊંડા મૂળ ઘાલી ગયેલા નાતજાતના ભેદભાવોમાં છે. ગુજરાતના વર્ણવિભાજનની ચંદુ મહેરિયાએ કરેલી ફોરેન્સિક તપાસ ગુજરાતના હૈયે શું છે તે આપણને બતાવે છે. ભારતને લાગેલા શાપ સમી અપમાનજનક વર્ણવ્યવસ્થા હેઠળ વીતેલી જિંદગીનાં, વાચકને દઝાડતાં ગદ્યમાં લખાયેલાં, ઉત્કટ સંસ્મરણો દલિત ચરિત્રલેખનમાં યાદગાર
    છે. કવિ હેમાંગ અશ્ચિનકુમારે કરેલો અનુવાદ મહેરિયાએ ગુજરાતીમાં લખેલા એક-એક શબ્દને જીવંત બનાવે છે. ચંદુભાઈ જાણે પોતે જ તેમનાં જખમો, પીડા, દુર્ગંધ અને એ બધાંની વાત અંગ્રેજીમાં માંડતા હોય તેમ લાગે છે.

    ઉર્વીશ કોઠારી – લેખક,પત્રકાર અને વ્યંગકાર

    ગુજરાતમાં ચંદુભાઈનું લેખન તેની વેધક સ્પષ્ટતા માટે ક્યારનુંય વખાણાઈ ચૂડ્યું છે. તેમનું લેખન વીંધી નાખનારુ છતાં કડવાશ વિનાનું, તીક્ષ્ણ છતાંય સંવેદનપૂર્ણ, પાકા પાયે વાસ્તવદર્શી છતાંય બીબાંઢાળ નહીં એ પ્રકારનું છે. આ અનુવાદ થકી અંગ્રેજી વાચકો માટે એમના લખાણનું તેજ અને તેમણે જીવંત કરેલી સીધા અનુભવની સાચી દુનિયા જોવા માટેનું દ્વાર ખૂલ્યું છે.

    પુસ્તકના આવરણ પર લેખકનો પરિચય આપવામાં આવ્યો છે ઃ ચંદુ મહેરિયા પ્રમુખ ગુજરાતી દલિત લેખક, સંપાદક, કર્મશીલ અને પત્રકાર છે. તેમના દધ્િપૂર્ણ સંપાદનને કારણે જાણીતા બનેલા પખવાડિક ‘દલિત અધિકાર’ દ્રારા ચંદુભાઈએ દલિતોને લગતા મુદ્દાઓને ગુજરાતના રાજકીય તખ્તામાં અગ્રસ્થાને મૂકવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. વર્ણભેદ સામેની આજીવન ઝુંબેશમાં ચંદૂભાઈએ રાજકીય ચળવળો પણ કરી છે.

    ગુજરાતી દલિત સાહિત્યની એક આરંભિક આહલેક સમા ચંદૂભાઈએ સંખ્યાબંધ પુસ્તકોનું લેખન અને સંપાદન કર્યું છે, તેમ જ છાપાં-સામયિકોમાં સેંકડો વૈચારિક લેખો લખ્યા છે. ચાહીને વંચાતાં તેમનાં પુસ્તકો આ મુજબ છે : ‘સાંબરડાથી સ્વમાનનગર’ (ગુજરાતમાં દલિતોએ જોરજુલમ હેઠળ કરેલી હિજરતનો ઇતિહાસ અને તેની સમીક્ષા), “ડો. આંબેડકર’ (બાબાસાહેબનો ટૂંકો સર્વાગી પરિચય), ‘પ્રાણપ્રશ્ન પાણીનો’ (જળસંકટ અને જળસંરક્ષણના પ્રયોગો), ‘ચોતરફ’ (અગત્યના સામાજિક પ્રશ્નોનો પરિચય અને તેમની સમીક્ષા), “અસ્મિતા અને ‘વિસ્ફોટ'(દલિત કાવ્યસંચયો) અને
    “માડી મને સાંભરે રે’ (દલિત લેખકોએ ‘મા’ વિશે લખેલા લેખો).

    ચંદુભાઈના પ્રદાનમાં વિચાર અને કર્મશીલતાનો સમન્વય છે, જેમાં તેમના શેરીઓમાં થયેલા ઘડતર જેટલો જ ફાળો પુસ્તકોનો પણ છે. સ્વકથનના આ પુસ્તકમાં ચંદુભાઈએ પૂર્વ અમદાવાદની કામદાર-ચાલીઓની ગરીબીમાં પિસાતા તેમના દિવસોથી લઈને વાચન-લેખન અને રાજકીય લડતમાં આગળ વધેલા જીવનનો આલેખ આપ્યો છે. પહેલવહેલી વખત અંગ્રેજીમાં અનૂદિત થઈ રહેલાં ચંદુભાઈનાં લખાણો ભારતમાં રોજબરોજની આભડછેટની હિંસાને ખુલ્લી પાડે છે. લેખકે ૧૯૮૦ના દાયકાના ગુજરાતના સામૂહિક હિજરત, કોમી તણાવ અને અનામત-વિરોધી આંદોલનના
    ખળભળાટભર્યા તબક્કાને પણ આવરી લીધો છે.

    જાહેરજીવનની ઝલક આપતી આ આ સ્મરણકથા વ્યક્તિગત જીવનની વિગતો અને જિવાતી જિંદગીની વાસ્તવિકતાની ભૂમિ પર રચાઈ છે. તેમાં સામુદ્દાચિક શૌચાલયમાં રોજબરોજ વેઠવી પડતી બેઇજ્જતી, ચપ્પલ વિનાનાં આખાં બાળપણ, સતતની ભૂખ, પિતાના મગજમાં પાછલી ઉમરે પ્રવેશેલી કટ્ટર નાસ્તિકતા, માની કઠોર મક્કમતા; અને માંદગી તેમ જ મૉત સાથે લેખકની વારંવારની મુલાકાત – આ બધું ચંદૂભાઈ આપણને કહે છે.

    લેખકની રોજબરોજની જિંદગીના બયાનને સમાંતરે બૌદ્ધિક ઘડતરની વાત આવે છે. તે ગાંધીના સંકુલ વિચારવારસા સાથેની તેમની નિર્મમ મથામણથી લઈને સમકાલીન દલિત વિચારકો સાથેની દલીલો સુધીના પટ પર વ્યાપેલી છે. સરવાળે આપણને એવું પુસ્તક મળે છે કે જેમાં વંચિતતાની તવારીખ, રાજકીય કેળવણી અને ભારતને વિભાજિત કરતાં રહેલાં સત્તામાળખાંની સતત વૈચારિક તપસીલ ત્રણેય એકસાથે હોય.

    પુસ્તકના આવરણ પર અનુવાદકનો પરિચય આ મુજબ આપવામાં આવ્યો છે ઃ હેમાંગ અશ્વિનકુમાર દ્રિભાષી કવિ, વાર્તાકાર, અનુવાદક, સંપાદક અને વિવેચક છે. તેઓ ગુજરાતી અને અંગ્રેજીમાં લખે છે. તેમની કૃતિઓ ગ્રીક, ઈટાલિયન તેમ જ ભારતીય ભાષાઓમાં અનુવાદિત થઈ છે. સમકાલીન ગુજરાતી કાવ્યોના તેમણે કરેલા અનુવાદ Poetic Refractions (2012) અને સુંદરમ્‌ની વાર્તાઓનો તેમણે કરેલો અનુવાદ Thirsty Fish and Other Stories (2013) નામના સંચય તરીકે પ્રકાશિત થયો છે. ન્યુ ઇન્ડિયા ફાઉન્ડેશનની ફેલોશીપ હેઠળ હેમાંગે કરેલા, ગાંધીજીના ભત્રીજા છગનલાલ ગાંધીના પુત્ર પ્રભુદાસ ગાંધીના પુસ્તક “જીવનનું પરોઢ’નો અનુવાદ The Dawn of Life (2025) તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો છે.

    ૧૦ મે ૨૦૨૬


    સ્રોત સંદર્ભઃ ભૂમિપુત્ર ૧-૬-૨૦૨૬

  • ચંઘીસખાનનું સામ્રાજ્ય – મૉન્ગોલિયા : ૪

    પ્રીતિ શાહ-સેનગુપ્તા

    ગોબીના રણ જેવી ખુલ્લી, ખાલી જગ્યા મને બહુ નિરાંત આપતી હતી. ગોબીના અન્ય ભાગોમાં વધારે પર્વતો બનેલા છે, જ્યારે પૂર્વ ગોબીનો આ પ્રદેશ ઘણે અંશે સપાટ છે. તેથી નજર મુગ્ધ થઈને ચારે તરફ ફેલાતી રહી શકે છે. આમ જુઓ તો ઘણાંને મુગ્ધ થવા જેવું કાંઈ ના પણ લાગે, પરંતુ આવી રિક્તતા, અને વિયુક્તિ હંમેશાં મારા મનને ખૂબ મોહનીય લાગતી હોય છે.

    કશુંક છૂપું, કશુંક છેતરામણું, કશુંક ગૂઢ, કશુંક ગેબી- આવાં વિભિન્ન પાસાં મને આવી જગ્યાઓમાં અનુભવાતાં રહે છે. જાણે જે પાસે લાગે છે તે પાસે ના હોય, જે દૂર લાગે છે તે અતિદૂર હોય -એવું કંઇક. આ ગેબીનું રણ, અને એની ઉપરનું તેજસભર આકાશ મને અનંતતાની સાબિતી આપે છે.

    મને થાય કે હું આ પ્રસ્તારને જોયા જ કરું, એના પર ચાલ્યા જ કરું, જાણે આ મહાપરિમાણ સાથે એકરૂપ થઈ જાઉં. જાણે આ જગ્યાના અવકાશી ખાલીપણાને મારી અંદર ભરીને મારી અંદરના દુન્યવી ખાલીપણાને કાઢી નાખું. મેં ક્યાંક ઘાસ દબાઈને કેડી જેવું બનેલું જોયું, ક્યાંક ગાડી ગઈ હોય એવા ચાસ જોયા, પણ એ બધું ત્યાં જ, નજર પહોંચે એટલે જ અટકી ગયું દેખાય. એટલેકે, કોઈ પણ માણસ જાય તો ક્યાં સુધી જાય? ગેબીના રણને તો જાણે છેડો જ નથી. તેથી છેવટે હું ઊભી જ રહી જાઉં, મારી નજરની જે સીમિત શક્યતા છે, તેટલું પામીને સંતોષ માની લેવો પડે.

    ને એમ તો બહાર બહુ વાર રહી શકાય તેમ નથી. સવારે દસ વાગતાંમાં તો તાપમાન ૩૮-૪૦ ડિગ્રી સે. જેટલું થઈ જાય. સૂરજનું બહુ જોર, ભઈ. તડકો સોનેરી ખરો, પણ જરા વારમાં આંખો આંજી દે અને માથું તપાવી દે. સાવ સૂકો તાપ, પણ ખાસ હવા નહીં. છતાં એક જગ્યાએ થોડા સ્થાનિક લોકો ભેગા થયા હતા. શનિવાર હતો એટલે હશે. કેટલીક ગાડીઓમાં કુટુંબો આવેલાં. નાની ટ્રકોમાં બે-ત્રણ ઘોડા પણ હોય. લાગે પિકનિક જેવું, પણ ખાણીપીણી નહતી. મને થયું કે બધાં જાણે બસ, ગોબીના ગેબી અસ્તિત્વને પામવા જ નીકળ્યાં હતાં.

    સાંદર્ભિક તસવીરઃ નેટ પરથી

    થોડે આગળ જતાં, ગોબીના રણના હજારો માઈલોના ખાલી જેવા વિસ્તારમાં ક્યાંક, જાણે અચાનક, મોટી, ઊંચી બબ્બે ખૂંધવાળાં ઊંટોનું એક ટોળું જોયું. અહીં આ ઊંટોનો ઉછેર થાય છે, ને રણની લાંબી મુસાફરીમાં એ બહુ ઉપયોગી નીવડે છે. મૉન્ગોલિયાની આ ખાસિયત ગણાય છે. પાસે એક ઢોળાવ પછી થોડા ઘોડા પણ ઊભેલા હતા. બાજુમાં, સફેદ કાપડ પર ભૂરી ડિઝાઇનવાળો એક સરસ ગૅર કરેલો હતો. રણના જીવનમાં એકદમ લાક્ષણિક એવું આ બધું ભેગું કરીને, અહીં આવતાં પ્રવાસીઓને માટે, જોવા ને જાણવાની એક જગ્યા ઊભી કરવામાં આવી છે.

    પ્રવાસીઓમાંનાં કેટલાંક જણે ઊંટ-સવારીનો શોખ કર્યો. તે માંડ પાંચ પાંચ મિનિટ જેટલી સવારી. એ માટે પૈસા આપવાના. પણ એ રીતે બેએક ફોટા પડાવવાનો શોખ પૂરો થાય! ઘોડેસવારી પણ કરી શકાઈ હોત, પણ કોઈ ઢોળાવ ઊતરીને એ તરફ ગયું જ નહીં. સ્થાનિક સ્ત્રીઓ દ્વારા ઊંટડીને દોહવાની રીત બતાવવામાં આવી. પહેલાં એક બચ્ચાને ધાવવા દે. દૂધ આવવા માંડે એટલે બચ્ચાને ખસેડીને સ્ત્રી દોહવા બેસી જાય. બાં ધી રાખેલું બચ્ચું ટળવળે. હું આ જોઈ ના શકી. ખસીને બાજુમાંનો ગૅર જોવા જતી રહી.

    એમાં બબ્બે સ્થાનિક  સ્ત્રી-પુરુષો અને બે-ત્રણ બાળકો બેઠેલાં. અંદરથી પણ ગૅરને ફૂલ-વેલની ડિઝાઇન કરીને સુશોભિત કરાયો હતો. ટૂરિસ્ટી શો-કેસ હતો ને. એમાં બેસવા માટે પાટ, ખુરશી, ટેલિવિઝન, પાણીના નળવાળો સિન્ક વગેરે સગવડો હતી. સામે વચ્ચોવચ સરસ રીતે બે મોટા વાડકામાં ઊંટનું તેમજ ઘોડાનું, એકદમ સફેદ દેખાતું દૂધ ભરેલું. સાથે મોટા ગોળ ચમચા અને નાના કપ પણ હતા. ઘેર મેળવેલા દહીંમાંથી બનાવેલી, સૂકવેલી બરફી જેવી ચીજ પણ નાના કટકા કરીને બે મોટી તાસકોમાં મૂકેલી. અહીં આવકારની આ પ્રચલિત રીત છે.

    એ કટકા સાયનશાન્ડ સ્ટેશન પર વહેલી સવારે પણ બે સ્થાનિક છોકરીઓ દ્વારા ધરવામાં આવેલા. મેં કુતૂહલથી એક લઈને ચાખેલો. તરત મોંમાંથી કાઢી નાખવો પડેલો, ને સ્ટેશન પરની કચરા-બાસ્કેટમાં ફેંકી દીધેલો. એ બધું સ્વાદમાં ખારું, ખાટું, તૂરું લાગે. કૈંક વાસ પણ આવે. આપણને ચાખવાની ઇચ્છા થાય, કે જરા પણ ભાવે એવું નહીં. તોયે વિવેકથી બેમાંનું એક દૂધ જરાક જેટલું પી લીધું.

    બહાર એક બાજુ નવો ગૅર બનાવાઈ રહ્યો હતો. અમને એની રીત બતાવવા માટે. પણ એમ બહાર પાંચ-છ મિનિટ માંડ ઊભાં રહી શકાય. માથે ટોપી હોય છતાં સૂરજનો તાપ એવો કે બળી મરવા જેવું લાગે. બધાં થોડી થોડી વારે મિનિ-બસમાં આવતાં રહ્યાં. એ પણ જોકે, વાતાનુકૂલ નહતી. એમાં તો બાફ હતો, પણ માથા પરનો તડકો તો જાય. પ્રવાસીઓ જતાં રહે પછી આ બધું પણ સમેટાઈ જવાનું, એમ લાગતું હતુ.

    અમે પાછાં રહેવાસી-કૅમ્પ પર પહોંચીએ એટલાંમાં પાસેની ખુલ્લી જગ્યામાં બેસવા માટેના કેટલાક સ્ટૅન્ડ બની ગયેલા, બેસવા માટે ખુરશીઓ ગોઠવાઈ ગયેલી. વચમાં રાષ્ટ્રીય ધ્વજ અને ફરતે રંગરંગીન વાવટા લાગી ગયેલા. ફટાફટ ‘નાડમ’ કહેવાતા એક લોકોત્સવની તૈયારી થઈ ગયેલી. સમય થતાં પૂર્વીય ગોબી પ્રોવિન્સના ગવર્નરે આવકારના શબ્દો કહ્યા, ત્રણ મૉન્ગોલિયન ગાયકોએ ખૂબ સરસ અવાજમાં, ત્યાંના લાક્ષણિક એવા ખૂબ ઊંચા સૂરે ગાયું; આછા ઘાસથી છવાયેલી જમીન પર ચાર યુવતી અને બે યુવકોએ સરસ રીતે લાક્ષણિક નૃત્ય કર્યાં. વળી, જાજ્વલ્યમાન પોષાક તથા શીંગડાંવાળાં અને પ્રાણીઓનાં મોઢાં દર્શાવતાં મોટાં મહોરાં પહેરેલાં પાત્રોએ ‘ત્સામ’ કહેવાતી શૈલીમાં નાટ્યાત્મક રજુઆત કરી. મૉન્ગોલિયાની બૌદ્ધ-તાંત્રિક પ્રથા પ્રમાણેનાં આ પાત્રો જીવનના સારા અને નરસા અંશોને પ્રદર્શિત કરે છે, અને પ્રજાજનો તથા સ્થાનોના રક્ષણ માટેનાં પ્રતીક ગણાય છે.

    સાંદર્ભિક તસવીરઃ નેટ પરથી

    આ સિવાય, દરેક મૉન્ગોલિયન પુરુષને માટે, ચંઘીસખાન દ્વારા અગત્યની ગણાતી ત્રણેય પ્રવૃત્તિઓ પણ રજૂ થઈ. કુસ્તી, ઘોડેસ્વારી અને તીરંદાજી – આ ત્રણ અત્યંત અગત્યની ગણાતી આવડતો ડહાપણ, હિંમત અને મજબૂતાઇનું પ્રતીક ગણાય છે. આ બધું છોકરાઓ સાવ નાની ઉંમરથી જ શીખવા માંડતા લાગ્યા. સાત-આઠ વર્ષના લાગતા છોકરાઓ ઘોડાની પીઠ પર બેઠા હોય, હાથમાં ફક્ત લગામ હોય, ને શું ઘોડા દોડાવે. મોઢા પર જરા પણ ગભરાટ નહીં. પ્રેક્ષકોની ગોઠવણીની ફરતે ગોળ ગોળ થઈને દૂર ગયેલા પચીસેક ઘોડા, રેસ કરતા હોય તેમ, દૂરથી ચઢી આવ્યા. એમને ભાગતા આવતા જોવા બધાં એ બાજુ દોડ્યાં. સુદૃઢ શરીરવાળા, ચમકતી ત્વાચાવાળા સામટા આટલા ઘોડાની દોડ મૉન્ગોલિયાનું એક લાક્ષણિક દૃશ્ય છે. વેગે દોડતી એ આકૃતિઓ કળાત્મક પણ લાગે છે.

    વચ્ચેના ભાગમાં આઠ-દસ વર્ષના છોકરાઓએ કુસ્તી કરી બતાવી. કુસ્તીનો પ્રકાર અહીં બહુ ક્રૂર કે આક્રમક નહતો, તે સારું લાગ્યું. એક એક દાવ બહુ ટૂંકો ચાલે. શરૂ થયા પહેલાં અને જીત્યા પછી છોકરાઓ નિયમ પ્રમાણે સ્ટાઇલ મારે. નાટ્યાત્મક લાગે. આ જ પરંપરા. સાચવીને બીજી એક તરફ પારંપારિક પોષાક પહેરેલા બે પુખ્ત પુરુષો લાક્ષણિક અદામાં, તીરંદાજીની પારંગતતા બતાવતા હતા. ટાર્ગેટની જગ્યાએ પથ્થરો ગોઠવેલા લાગ્યા. એટલા દૂર હતા કે ક્યાં તીર વાગ્યું તે દેખાય પણ નહીં. પણ એ પુરુષોના ધનુષ પર મૂકેલા બાણ સાથે ખેંચાયેલા હાથ અને સ્વસ્થ અદા જોવામાં આકર્ષક હતા.

    હજી એક પ્રવૃત્તિ સમાંતર ચાલી રહી હતી. બાર-પંદર પુરુષો અને યુવકો “કુકરીની ગેમ” રમી રહ્યા હતા. બધા હેઇ-આહા જેવા અવાજ કરીને એકમેકને પ્રોત્સાહન આપતા હતા. પંદરેક ફીટ દૂર એક નાના ટેબલ પર પ્યાદાં ગોઠવ્યાં હતાં. દરેક રમનાર પોતાના એક નાનકડા, છએક ઇંચ જેટલા લાંબા પાટિયા પરથી સરકાવીને ચોરસ કુકરી ફેંકે. પ્યાદાને વાગે તે જીતે, એવું લાગ્યું. હાર ને જીત પ્રમાણે દરેક જણ જગ્યા બદલે.

    મેં જોયું કે દરેકની પાસે પોતપોતાના કુકરીના સેટ અને એ મૂકવાની નાની બૅગ હતી. મેં નોંધ્યું, કે દરેકની જુદી હતી, ખાસ પસંદગી કરી હોય એવી. અમુક તો બહુ જ સરસ હતી. કમ્મર પર જમણી બાજુ લટકાવી હોય. વળી, બેસવાની રીત પણ ખાસ હતી. પોતાનું સાવ નાનું સ્ટૂલ હોય. એના પર બેસવાનું, પણ જમણો પગ પાછળ વાળીને રાખેલો હોય. કેટલાકે તો આ પગ મૂકવા માટે નાની કાર્પેટ કે આસન પણ રાખેલાં. આ બધો સરંજામ દરેક જણનું પોતાનું વ્યક્તિત્વ દર્શાવતો હતો, અને બહુ કળાત્મક પણ હતો. આ ગેમ પુરુષો જ રમે. મિત્રો મળીને મઝા માટે, સમય પસાર કરવા માટે, પણ પૈસાથી નહીં. કહેવાય છે કે મૉન્ગોલિયામાં જુગાર રમાતો જ નથી.

    ખૂબ જ રસપ્રદ હતી, ગંભીર ભાવે ને છતાં આનંદપૂર્વક રમાતી આ રમત. શું સરસ, શું વિશિષ્ટ બાબતો જોવા ને જાણવા મળી હતી. આ ‘નાડમ’ કહેવાતો ઉત્સવ ગેબીના પ્રદેશમાં, ત્યાં વસતી ‘નોમૅડ’ પ્રજામાં, દર વર્ષે જુલાઈના મહિનામાં ઠેર ઠેર ઉજવાતો હોય છે. અસંખ્ય સ્થાનિક લોકો હંમેશાં એને માણવા અને એમાં ભાગ લેવા ભેગા થતા હોય છે. આજે એ અમારે માટે ખાસ યોજવામાં આવ્યો, અને એ રીતે એ જોવાનો અપૂર્વ લાભ અમને મળ્યો.


    ક્રમશઃ


    સુશ્રી પ્રીતિ શાહ-સેનગુપ્તાનો સંપર્ક preetynyc@gmail.com વીજાણુ સરનામે થઇ શકે છે.

  • પર્વના પ્રશ્નો…

    જીવનની ખાટી મીઠી

    નીલમ  હરીશ દોશી

    દાદા..દિનકરભાઇ અને ચાર વરસનો પૌત્ર પર્વ બંને રોજ સવારે મંદિરે જાય , દાદાજી સવારે પર્વને મૂકવા સ્કૂલે જાય ત્યારે વચ્ચે મંદિર આવતું હોવાથી રોજ બિ મિનિટ દર્શન કરીને જવાનો નિયમ. અને દર રવિવારે તો પર્વ નિરાંતે મંદિરના પ્રાંગણમાં તેના જેવડા છોકરાઓ સાથે રમે અને દાદાજી બેંચ પર બેસી તેમનો નિર્ભેળ આનંદ માણે. કે કયારેક બધા દાદાજીને ઘેરી વળે અને ‘  દાદાજી વાર્તા. દાદાજી વાર્તા ‘ નો શોર મચાવી ઉઠે. અને દાદાજીની વાર્તાનો ખજાનો ખૂલે. અને છોકરાઓ ખુશખુશાલ. બાળકોની સંગાથે  દાદાજી પણ તેમનું શૈશવ ફરી એકવાર માણે. તેમના ખજાનામાં કયારેક વિજ્ઞાનની વાર્તાઓ હોય તો કયારેક ભગવાનની યે હોય તો કયારેક પરીઓની કે કયારેક જંગલની કે ચકા ચકીની યે હોય. દાદા પાસે વૈવિધ્યનો પાર નહીં. અને તેથી જ પર્વના દાદા બધા છોકરાઓના દાદા બની ગયા હતા. પર્વની જિજ્ઞાસાનો પાર નહીં. અને તેના પ્રશ્નોનો કદી અંત જ ન આવે. તેનું  ચંચળ મન જાતજાતના સવાલોથી ઉભરાતું હોય. અને દાદા કયારેય જવાબ દેતા ન થાકે. દરેક વસ્તુ માટે પર્વના મનમાં વિસ્મય છલકતું જ હોય. અને સદનશીબે તેની પાસે તેના બધા પ્રશ્નોના ઉકેલ માટે તેના દાદા હતા. જે કયારેય તેના મમ્મી, પપ્પાની જેમ કંટાળતા નહીં. કે ટાઇમ નથી. પછી વાત એમ કહેતા નહીં.

    આજે સવારે મંદિરમાં દર્શન કરતી વખતે પર્વને ભગવાન વિષે જિજ્ઞાસા જાગી. તેણે દાદાને પૂછ્યું,  ‘ હેં દાદાજી, આ આટલા બધા ભગવાન કાયમ એક જ ઘરમાં રહે છે ? ‘ મંદિરમાં ઘણાં ભગવાનની મૂર્તિઓ જોઇ તેને પ્રશ્ન થયો.

    ‘   હા, બેટા, બધા ભગવાન એક જ કહેવાય. તેથી સાથે જ રહે.’ ચાર વરસનો પૌત્ર સમજી શકે તે જ ભાષામાં દાદાએ જવાબ આપવાના હોય ને ‘

    ‘ હેં દાદાજી, ભગવાન કેમ બનાય ? હું બહુ હોંશિયાર થાઉં. અને રોજ વધુ લેશન કરું તો ભગવાન બનાય ? હું  મોટો થઇ ને ડોકટરને બદલે ભગવાન બનું તો ? ’

    ’ ના, બેટા, ભગવાન ન બનાય. ભગવાન જેવા સારા બનાય ‘

    ‘ ભગવાન જેવા સારા કેમ બનાય ? ‘

    ‘ ભગવાન જેમ આપણને મદદ કરે છે તેમ આપણે પણ કોઇને મદદ કરવી જોઇએ    તો સારા બની શકાય. ‘

    ’ હેં દાદા, આ ભગવાનને ભૂખ લાગે ત્યારે  આવું બધું ખાય ? ફૂલ, ચોખા અને આવા કાચા શાક,  અને દૂધ ? ભગવાનને મંદિરમાં ધરાતી વસ્તુઓ નિહાળી પર્વના મનમાં પ્રશ્ન જાગ્યો. ‘

    ‘  ના, બેટા, ભગવાનને તો જે ખાવું હોય તે ખાઇ શકે. તેની પાસે તો બધું હોય જ. ‘

    ’ ભગવાન પાસે બધું હોય તો આપણે તેને કેમ પૈસા આપીએ છીએ ? ‘

    ’ બેટા, એ પૈસા ભગવાનની પૂજા કરે ને એ આ પૂજારી લે. એને યે પૈસા જોઇએ ને ? એટલે..”

    ’  હેં દાદાજી,  આ કનૈયાને અહીં કોઇ માખણ કેમ નથી આપતા ? તમે તો કેતા’તા ને કે કનૈયાને માખણ બહુ ભાવે. દાદાજી, કાલે આપણે કનૈયાને માખણ ખવડાવીશું ? ‘

    ’ હા, બેટા…’

    ‘  અને દાદાજી, રોજ આપણે જ કનૈયાને મળવા આવવાનું એવું કેમ ? એ કોઇ દિવસ આપણે ઘેર મળવા ન આવે ? ‘

    ‘ બેટા, એવા આપણા નસીબ કયાંથી ? ‘

    દાદાજી સ્વગત બોલ્યા. પછી પૌત્રને કહ્યું,

    ‘ ભગવાનને તો કેટલા બધા કામ હોય. ગરીબોને મદદ કરવાની હોય.  માંદા પડે એને મદદ કરવાની હોય. આખી દુનિયાના કામ એને હોય. ‘  ’ હા, દાદાજી,  તો તો કનૈયો થાકી જતો હશે નહીં ? બધા પ્રાર્થના કરે એ બધાને એને મદદ કરવી પડે ને ? આપણે કાલથી પ્રાર્થના જ ન કરીએ તો  કનૈયાને એટલું કામ ઓછું થાય ને ? પૌત્રએ તર્ક કર્યો.

    ‘ અને દાદાજી, એની પાસે આપણી જેમ નોકર તો હશે ને ? ‘

    ’ આપણે બધા એના કામ કરવાવાળા. એ આપણી મારફત જ કામ કરાવે. ‘

    દાદાએ જવાબ આપ્યો. પણ પૌત્રને કંઇ સમજાયુ નહીં. તેથી એનો પ્રશ્ન આગળ વધ્યો. ’ દાદાજી, આપણે ઘેર રામુ આવે છે કામ કરવા. તે બહુ સારો છે. નહીં ? આપણે તેને ભગવાનને ઘેર મોકલી દઇએ તો કનૈયાને કેવી નિરાંત ? કંઇ કામ તેને ન કરવું પડે. બધું રામુ કરી નાખે.’

    ’ એમ આપણાથી કોઇને ભગવાન પાસે ન મોકલાય. ભગવાનને જરૂર પડે ત્યારે એની જાતે બોલાવી લે ’

    ‘ હા, વાત પણ સાચી.’ કંઇક વિચારતા પર્વ બોલ્યો. ભગવાન તો બધું કરી શકે નહીં ? એ મને એની પાસે કેમ બોલાવતા નથી ? મને તો કનૈયા સાથે રમવું બહું ગમે. ‘

    ’ ચાલ, હવે મોડુ થાય છે. ‘

    પૌત્રની વિચારમાળા અટકાવતા દાદા બોલ્યા.

    ‘ પણ હેં દાદા, આ કનૈયો આખો દિવસ બિચારો ઉભો ઉભો થાકી નહીં જતો હોય ? ‘

    દાદાજી  વિચારી રહ્યા. ‘  મને તો લાગે છે  તે માનવીને બનાવીને જ થાકી  ગયો છે. એના બનાવેલ આજે એને જ બનાવે છે ને ? ‘


    નીલમ  હરીશ દોશી : E mail: nilamhdoshi@gmail.com | બ્લોગ : પરમ સમીપે

  • શિશુવિહાર, ભાવનગર : ૫૭ વર્ષથી અસંખ્ય જીવનને માર્ગદર્શન આપતી સંસ્થા

    રજુઆતઃ સરયૂ પરીખ

    ભાવનગરમાં શિશુવિહાર સંસ્થા એક સામાજિક અને માનવસેવા સંસ્થા છે. આ સંસ્થા બાળકલ્યાણ, મહિલા સશક્તિકરણ, આરોગ્ય અને નિઃશુલ્ક નેત્રયજ્ઞ (આંખની સારવાર) જેવાં લોકઉપયોગી કાર્યો માટે લોકપ્રિય છે.

    સંસ્થાના સ્થાપક(૧૯૩૯): કર્મયોગી શ્રી માનભાઈ ભટ્ટ – ૧૯૦૮ – ૨૦૦૨ : ચક્ષુદાન, સાહિત્ય અને સાંસ્કૃતિક તેમજ અનેક સેવા અને સમાજ સુધારક પ્રવૃત્તિઓના પ્રણેતા

    ભાવનગર (ગુજરાત)ના કૃષ્ણ નગરમાં આવેલ શિશુવિહાર હવે માત્ર પરંપરાગત શાળા તરીકે જ નહીં પણ એક સામાજિક, શૈક્ષણિક પ્રવૃતિઓ માટે બહુ વ્યાપકપણે સન્માન પામતી સંસ્થા તરીકે જાણીતી થયેલ  છે.

    શિશુવિહાર સંસ્થામાં થઈ રહેલી પ્રવૃત્તિઓઃ

    શિક્ષણઃ Educatuion: 38,328+
    સાહિત્યિકઃ Literature activities: 6992+
    વડીલ વર્ગઃ Gerontology.  6,693+
    કામધંધાને લગતું: Vocational and life skills: 9,41,213+
    આરોગ્યઃ Health: 8,90,240 +

    પુજ્ય માનભાઈ અને ડો.અધ્વર્યુના પ્રયાસથી ૧૯૬૮થી, પ્રભુકૃપા નેત્રયજ્ઞમાં ૨૦,૦૦૦થી વધુ મફત શસ્ત્રક્રિયા ભાવનગરની શિશુવિહાર સંસ્થાએ ‘દર્દી દેવો ભવઃ’ ના પવિત્ર સૂત્ર સાથે છેલ્લા અગણિત વર્ષોથી નેત્રયજ્ઞ દ્વારા માનવસેવાની અનોખી પરંપરા જાળવી રાખી છે. સેવા યજ્ઞ માત્ર આંખની શસ્ત્રક્રિયાઓ પૂરતો નથી, પણ જરૂરિયાતમંદ દર્દીઓને નિદાન, સારવાર, ચશ્મા, ગરમ કપડાં અને ભોજનની સહાય પૂરી પાડે છે.

    ડૉ. નાનકભાઈ માનશંકર ભટ્ટની કુશળ વ્યવસ્થા, સ્વયંસેવકો અને બહેન ઈંદાબહેનની જીવન સમર્પિત  કાર્યદક્ષતાથી શિશુવિહાર સંસ્થા અનેકને માટે સહાયરૂપ બની રહી છે.

    ભાવનગરમાં નૃત્ય-સંગીત, નાટક અથવા તો કોઈ પણ ઉત્સવ શિશુવિહારના મંચ પર જ હોય. અમે સૌ દરેક કાર્યક્રમમાં ઉત્સાહથી જતાં. એ જમાનામાં શ્રી માનભાઈએ એક કવિ સંમેલનમાં કવિઓનું હારતોરા સાથે સન્માન કર્યું હતું જેમાં મારા કવયિત્રી મા પણ હતાં. આ રીતનું કવિઓનુ સન્માન અદ્વિતીય હતું. વર્ષોથી બુધસભા અને સાહિત્યકારોને સન્માન આપતા પ્રેરણાત્મક કાર્યક્રમો થયાં છે.

    અન્ય પ્રવૃત્તિઓની ઝાંખી…

    કુદરત સાથેનો સંવાદ: વિદ્યાર્થીઓના નાના હાથે મોટો બદલાવ!!     લે. ડો.નાનક ભટ્ટ, સુરેશ ભટ્ટ.

       માટીનો સ્પર્શ, પાણીની તાજગી અને પાંદડાંની હરિયાળી સાથે બાળકોને ફરી પ્રકૃતિની ગોદમાં લઈ જતી શિશુવિહાર સંસ્થાની અનોખી પહેલ માત્ર એક શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિ નથી, પરંતુ જીવનમૂલ્યોના સંવર્ધનનું સશક્ત અભિયાન છે. રોજિંદા જીવન સાથે સંકળાયેલી ત્રીસ વિવિધ સર્જનાત્મક પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા બાળકોમાં પર્યાવરણ પ્રત્યેની સંવેદના, સામાજિક જવાબદારી, પ્રયોગાત્મકતા અને જીવનકૌશલ્યોનું સંવર્ધન કરવાનો પ્રયાસ જીવન શિક્ષણની દિશામાં એક અર્થપૂર્ણ પગલું બને છે.

    પર્યાવરણ સંરક્ષણનો વિષય આજે માત્ર વૈજ્ઞાનિકોની ચર્ચાનો નહીં, પણ દરેક ઘરના રસોડા, અને  વર્ગખંડનો વિષય બની ગયો છે. રોજબરોજની ટેવોને જ તપાસી, પર્યાવરણને મિત્ર બનાવતી ૩૦ સરળ પ્રવૃત્તિઓની એક યાદી બનાવી છે. આ વિચારને કેન્દ્રમાં રાખીને ભાવનગરની શિશુવિહાર સંસ્થાએ ૬૦૦૦ વિદ્યાર્થીઓ માટે શરૂ કરી છે. સારી  ટેવો બાળકોને મોબાઇલ અને ઈન્ટરનેટના વિશ્વમાંથી બહાર કાઢીને પ્રાકૃતિક સર્જનાત્મક પ્રવૃત્તિઓ પ્રતિ દોરી જશે.

    શિશુવિહાર સંસ્થા સામાજિક, સાંસ્કૃતિક અને નૈતિક મૂલ્યોના વિકાસ માટે વર્ષ દરમ્યાન ૪૦૦ થી વધુ ઉપક્રમો અને સામાજિક જાગૃતિ અભિયાનો, થકી પ્રતિવર્ષ ૩,૫૦,૦૦૦ નાગરિકોને શિક્ષણ સાથે જોડે છે.

    પર્યાવરણ જાગૃતિ માટે ૩૦ પારિવારિક પ્રવૃત્તિઓની  વિગતો અત્યંત  વિચારપૂર્વક ગોઠવવામાં આવી છે. શિશુવિહારથી પાણી અને પ્લાસ્ટિકના ઉપયોગ અંગે પણ સ્પષ્ટ માર્ગદર્શન મળે છે. પ્લાસ્ટિકનો બોજો ઘટાડે તેવી જીવનની રોજબરોજની પ્રવૃત્તિઓમાં સભાન ફેરફારોની જરૂર છે. જાગૃતિ અભિયાનમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રિકેટર જયદેવ દીપકભાઈ ઉનડકટનો પણ સહયોગ મેળવ્યો છે, જે યુવા પેઢી માટે પ્રેરણારૂપ છે. પર્યાવરણની સમસ્યા કોઈ એક વ્યક્તિ, સંસ્થા કે સરકારની એકલી જવાબદારી નથી, પરંતુ તે સામૂહિક પ્રયાસ છે. સૌ પોતાના સ્તરે જળ-જમીનની જાળવણી કચરાનું વર્ગીકરણ, પ્લાસ્ટિકનો ત્યાગ અને વૃક્ષારોપણ જેવી ટેવો અપનાવીશુ, તો સાંકળ પ્રત્યેક ઘર, શાળા અને શહેરને જોડતી જશે.  આવનારી પેઢી માટે એક ટકાઉ, સ્વચ્છ અને પ્રદૂષણમુક્ત પૃથ્વીનું સ્વપ્ન સાકાર થઈ શકશે. — વર્તમાન શિશુવિહાર સંચાલક, ડૉ.નાનક મા. ભટ્ટના લેખને અહીં સંક્ષિપ્તમાં મુક્યો છે. ઘણાં સન્માનોથી નવાજીત નાનકભાઈના વિવિધ વિષયના વિચારશીલ લેખો પ્રસંશનીય છે.

    વાર્ષિક કાર્યક્રમ… જાહ્નવી સ્મૃતિ, માતૃભાષા સંવર્ધન, શ્રી.કિસ્મત કુરેશી. બુધસભા કવયિત્રી અને કવિ સન્માન સંમારંભ નવેમ્બર ૨૧ના રોજ યોજાશે.

    સરનામું: Shishuvihar, plot# 507 N. Krishna Nagar, Bhavnagar,  Gujarat  364001.
    phone# +91 70433 32100   shishuviharbhavnagar@gmail.com

    જરૂર મુલાકત લેશો…  https://www.shishuvihar.in/


    સરયૂ પરીખ  www.saryu.wordpress.com