મારા એક જૂના મિત્ર સાથે ગુણવત્તા (quality) અને ઉત્કૃષ્ટતા (excellence) વિશે સામાન્ય ચર્ચા દરમ્યાન મારા ધ્યાન પર આવ્યું કે અમે ‘ગુણવત્તા’ અને ‘ઉત્કૃષ્ટતા’ એ બે શબ્દોનો ઉપયોગ એકબીજાના પર્યાય તરીકે કરી રહ્યા હતા. આના પરથી મને વધુ વિચારવાની પ્રેરણા મળી અને મને નીચે મુજબની બાબતો સમજાઈ:
ગુણવત્તા સામાન્ય રીતે બાહ્ય (extrinsic) હોય છે. તે બાહ્ય આવશ્યકતાઓ દ્વારા દોરવાય છે. આપણે ઉદ્યોગના ધોરણોને અનુરૂપ શ્રેષ્ઠ કાર્યપદ્ધતિઓ (best practices) અમલમાં મૂકીએ છીએ. આપણી પ્રક્રિયાઓને કોઈ ચોક્કસ સ્ટાન્ડર્ડ હેઠળ પ્રમાણિત થવા માટે તૈયાર કરીએ છીએ. આપણે ગ્રાહકોની માંગ મુજબ આપણા ઉત્પાદનો અને સેવાઓ વિકસાવીએ છીએ. જ્યારે આપણે આ માંગણીઓ પૂરી કરતાં રહીએ છીએ, પ્રક્રિયાઓનું પાલન કરતાં રહીએ છીએ અને તેમાં સુધારાઓ કરતાં રહીએ છીએ, ત્યારે આપણે આપણી સફળતામાં પુનરાવર્તનીયક્ષમતા (repeatability) લાવી શકીએ છીએ.
ઉત્કૃષ્ટતા હંમેશા આંતરિક (intrinsic) હોય છે. ઉત્તમ અનુભવ પૂરો પાડવા માટે સામાન્ય કરતાં કંઈક વિશેષ કરવાની આપણી સહજ ઈચ્છા ઉત્કૃષ્ટતા સ્વરૂપે દેખા દે છે. કોઈ અન્ય વ્યક્તિ તેની માંગ કરે છે તેથી નહીં, પરંતુ ‘આપણે’ પોતે તેમ કરવા ઇચ્છીએ છીએ તેથી આપણે ઉત્કૃષ્ટતા સિદ્ધ કરવા પ્રયત્મશીલ રહીએ છીએ. તેનું ચાલક બળ ઉત્તમ કાર્ય કર્યાનો આપણો પોતાનો સંતોષ છે. ઉત્કૃષ્ટતા એ ‘માન સંબંધો’ સાથે જોડાયેલી બાબત છે અને તે ગુણવત્તાને એક ડગલું આગળ લઈ જાય છે. બંને કિસ્સાઓમાં, કેન્દ્રસ્થાને તો ‘લોકો’ અને તેમની સાથે ‘આપસી સંબંધો’ જ હોય છે.
ગુણવત્તા અને ઉત્કૃષ્ટતા કેવી રીતે સંકળાયેલાં છે?
મારા મતે, ગુણવત્તા એ ઉત્કૃષ્ટતા તરફ આગળ વધતા રહેવાનો માર્ગ છે. જ્યારે લોકોને પાયાની બાબતો યોગ્ય રીતે કેવી રીતે કરવી તે અંગે સંપૂર્ણ સ્પષ્ટતા હોય, ત્યારે જ તેઓ શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કરી શકે છે, (પોતાની તેમજ અન્યઓની) અપેક્ષા કરતાં વધુ સારું કામ કરી શકે છે અને મૂલ્યવર્ધન (adding value) વિશે વિચારી શકે છે. પ્રક્રિયાઓ આ ઉપક્રમનો એક મજબૂત આધાર પૂરો પાડે છે જેના પર ઉતરુષ્ટતાનું નિર્માણ કરી શકાય છે.
બીજી બાજુ, જો સારામાં સારા લોકો પાસે પણ જો ગુણવત્તાયુક્ત કામગીરી કરવા માટે યોગ્ય માર્ગદર્શિકાનો ટેકો ન હોય, તો તેઓ કદાચ ભૂલ કરી શકે છે અથવા અટકી જઈ શકે છે.
તે ઉપરાંત, ઉત્કૃષ્ટતાનો સીધો સંબંધ ઉત્તમ કાર્ય કરવા માટની લોકોની પ્રેરણા સાથે છે. લોકો ઉત્ક્રૂષ્ટ પ્રદર્શન પોતાની ઇચ્છાથી, પોતાની પસંદગીથીકરે છે. ઉત્કૃષ્ટ પ્રદાન કરવાની તેમની પસંદગીનો અમલ લોકો કરી શકે તેવું વાતાવરણ ઊભું કરવું એ નેતૃત્વ માટેનો સૌથી મોટો પડકાર છે. તેની શરૂઆત યોગ્ય લોકોને પસંદ કરવા અને યથોચિત સંસ્થાકીય સંસ્કૃતિ (culture) વિકસાવવાથી થાય છે.
અંતે, ગુણવત્તાની જેમ જ, ઉત્કૃષ્ટતા પણ એક ‘ગતિશીલ લક્ષ્ય’ (moving target) છે. આજે જે ‘શ્રેષ્ઠ’ છે તે આવતીકાલે ‘પર્યાપ્ત’ (good enough) બની જાય છે અને પરમદિવસે ‘સાધારણ’ (mediocre) બની જાય છે.
મુખ્યવાત:
ઉત્કૃટતા પ્રાપ્ત કરવાનો પ્રયાસ કરવો એ એક ઇચ્છ્નીય અને યથાર્થ ધ્યેય છે. ગુણવત્તા અને ઉત્કૃષ્ટતા વચ્ચેના પરસ્પર ગાઢ સંબંધને સમજવો પણ મહત્વપૂર્ણ છે. તેમને સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કરવાં એ પણ મહત્વપૂર્ણ છે. લોકોને શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવા, તેમની પ્રેરણા વધારવી, સતત સુધારણા કરતી સંસ્કૃતિનું નિર્માણ કરવું અને નિયમોના અનુપાલન તથા પ્રેરણા વચ્ચે સંતુલન જાળવવું એ અગ્રણીઓ માટે એક મોટો પડકાર છે.
આ શ્રેણીના લેખક શ્રી તન્મય વોરાનો સંપર્ક tanmay.vora@gmail.com વીજાણુ સરનામે થઇ શકે છે.
તેમ છતાં, ક્યારેક તો, ખરેખર આગળ તો થોડું જ વધ્યું હોય.
મને આ બધું ધ્યાન પર એટલે આવ્યું કે. ….
કોઈ નિર્ણયો જ થતા નહોતા.
શું ચાલી રહ્યું છે તેની જાણ થતી રહે પણ શું બદલાવું જોઇએ તેની વાત જ ન નીકળે.
પ્રશ્નોને લોકો સાથે સાંકળતી મિટિંગોમાં અસહમતિ વ્યક્ત તો થાય, પણ નિરાકરણ ન થાય.
વિચારસરણીમાં સુધારા લાવતા ફેરફારો થતા રહે પણ પરિણામો અંગે કોઈ નિશ્ચિતપણે બાહેંધરી ન મળે.
જે કંઇ થતું રહે એ બધું કામનું જ હોય.
પરંતુ, એમાં ક્યાંય નિર્ણય જોવા ન મળે.
ખરો નિર્ણય બધું ઉઘાડું પાડી દે છે.
કોઇકે કંઈ પસંદ કરવું પડે.
કંઇક પર પ્રતિબંધ લાગે.
કંઇક પર પ્રતિબંધ હટે.
એક શક્યતા તો નિશ્ચિત જ કહેવાય કે જે વ્યક્તિએ નિર્ણય લીધો હોય તે ખોટી પડી શકે છે.
આ વાક્યનો પાછળનો ભાગ બહુ મહત્વનો બની રહે છે.
કેમકે આવી પરિસ્થિતિ ન જ આવે એ માટે તો સંસ્થાઓ અઢળક ખર્ચા કરતી હોય છે.
વિશ્લેષણો અને આકલનો દ્વારા મપાતી ઉત્પાદકતા છલકાતી રહે.
એક વધારે અસરકારક મિટિંગ કરવી જવાબદારી નિભાવવાની દ્યોતક બને.
જેટલાં વધારે લોકો સંકળાય એટલી સલામતીની ભાવના સુદૃઢ થાય.
‘આપણે આટલું જાણીએ છીએ’
થી
‘આપણે આટલું કરીશું’ની
લક્ષ્મણરેખા કોઈકે તો ઓળંગવી પડશે ….
એટલે કામની ધમાધમ વચ્ચે સ્થગિતતા અનુભાવા લાગે ત્યારે –
આ ત્રણ સવાલો થવા જોઇએ –
– નિર્ણય શું હતો?
– એ કોની જવાબદારી છે?
– શું ખોટું પડશે તેની માટે કેટલી તૈયારી છે?
જવાબો, મોટા ભાગે, બતાવશે કે કંઈક આગળ વધી શકશે કે નહી ….
પ્રવૃતિઓની આવશ્યકતા વિશે બેમત ન હોઈ શકે,
પણ, ઘણી પ્રવૃતિઓ એટલે પ્રગતિ પણ, એમ માની લેવાની ભુલ ન થવી જોઈએ.
ધંધેકા ફંડા – ખોટો ન પડે એ નિર્ણય શા કામનો?
નોંધઃ
આ લેખ મનોજ ઓમકાર સાથેની મારી સહ-ચળવળ,#KillBUSYness,નો ભાગ છે. દરેક વિચારબીજને ખુલ્લામાં ચકાસી જોવાયું છે. KILL BUSYness પરનું મનોજ ઓનકારનું પહેલું પુસ્તક એમેઝોન પર ઉપલબ્ધ છે.
આ શ્રેણીના લેખક શ્રી ઉત્પલ વૈશ્નવનો સંપર્ક hello@utpal.me વીજાણુ સરનામે થઇ શકે છે.
કોઈ પણ નદીમાં પૂર આવે એટલે પહેલો સવાલ આપણને એ થાય કે આટલો વરસાદ ક્યાં પડ્યો? પણ બિહારમાં આવેલા તાજેતરના પૂર વિશે જાણીએ ત્યારે જે જવાબ મળે એ થોડો વિચિત્ર છે.
બિહારમાં આ વરસે સામાન્ય કરતાં ૨૭ ટકા ઓછો વરસાદ પડ્યો હતો. છતાં અનેક વિસ્તારોમાં પૂર આવ્યું. ગંગા, ગંડક, કોસી, બુઢી ગંડક, પુનપુન અને ઘાઘરા જેવી નદીઓનાં વહેણ વિવિધ વિસ્તારોમાં ભયજનક સપાટીથી ઉપર વહેતાં રહ્યાં. વરસાદ ન હોવા છતાં આવી સ્થિતિ શી રીતે સર્જાઈ?
સાંદર્ભિક તસવીરઃ નેટ પરથી
આ સવાલનો જવાબ માત્ર વરસાદના પ્રમાણ સાથે સંકળાયેલો નથી. નદીમાં પાણી ક્યાંથી આવ્યું, ઉપરવાસમાં કેટલો વરસાદ પડ્યો, નદીમાં કેટલો કાંપ જમા થયો, તેની પાણી વહન કરવાની ક્ષમતા કેટલી રહી, બંધ અને બેરેજમાંથી ક્યારે કેટલું પાણી છોડાયું અને નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં પાણીના નિકાલની સ્થિતિ કેવી છે- વગેરે અનેક પરિબળો તેના માટે જવાબદાર હોય છે, જે એકમેક સાથે સંકળાયેલાં છે.
મુદ્દે વાત એટલી કે નદીનો પ્રશ્ન તેના કોઈ એક જગ્યાએ વહેતા વહેણનો પ્રશ્ન નથી. એ હકીકત આપણે સૌ જાણીએ છીએ, છતાં અવગણીએ છીએ કે નદી નકશા પર દોરેલી સરહદો મુજબ વહેતી નથી. ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, બિહાર કે ઉત્તર પ્રદેશ જેવી સરહદો આપણે બનાવેલી છે. નદી માટે એ સરહદોનું કોઈ અસ્તિત્વ નથી. ઉપરવાસમાં લેવાયેલો નિર્ણય નીચાણમાં રહેતા લોકોને અસર કરે છે. જળવ્યવસ્થાપન બાબતે બને છે એવું કે નદીને આપણે સમગ્રતામાં જોવાને બદલે તેને રાજ્ય, જિલ્લા અને તાલુકાના ટુકડામાં વહેંચીને જોતા રહ્યા છીએ.
પૂર આવે ત્યારે બંધની ઊંચાઈ વધારવાની વાત થાય છે. પાળા મજબૂત કરવાની વાત થાય છે. પરંતુ નદીમાં વર્ષોથી જમા થતા રહેલા કાંપનું શું? નદીના કુદરતી પૂરવિસ્તારો (ફ્લડપ્લેઈન)માં થયેલા બાંધકામનું શું? પાણીના કુદરતી નિકાલના રસ્તા બંધ થઈ ગયા છે, તેનું શું? નદીમાં પાણી આવે ત્યારે તેને રોકવું એ જ પૂર સામે સુરક્ષાની એકમાત્ર રીત નથી.
એટલું સમજી લેવું જરૂરી છે કે નદીમાં કાંપ જમા થતો જાય એમ તેની પાણીને વહન કરવાની ક્ષમતા ઘટે છે. નદીમાં પાણી માટે પૂરતી જગ્યા ન રહે, તો થોડું વધારે પાણી પણ સમસ્યા ઊભી કરી શકે. અને નદીનું વહેણ જ્યાં કુદરતી વિસ્તરી શકતું હતું ત્યાં આપણે ઘર, રસ્તા કે અન્ય બાંધકામ ઊભાં કરી દીધાં હોય તો પાણી પોતાનો રસ્તો શોધી જ લેશે. આમ થાય ત્યારે આપણે કહીએ છીએ કે નદીએ તબાહી મચાવી. એક તો આપણે નદીના વહેણને અવરોધવા લાગ્યા અને પછી દોષ નદીને દઈએ એ કેમ ચાલે? મુદ્દો એ નથી કે બંધ બાંધવા ન જોઈએ. બંધોએ અનેક વિસ્તારોને પૂરની અસરથી બચાવ્યા છે. એટલે મૂળભૂત સવાલ બંધનો નહીં, પણ નદીને નિયંત્રીત કરવાની આપણી માનસિકતાનો છે.
આપણે કદી વિચાર્યું ખરું કે પૂર સાથે જીવવાની પણ એક રીત હોઈ શકે? નદીના પૂરવિસ્તારોને ખુલ્લા રાખવા, કુદરતી જળાશયો અને ભેજવાળા વિસ્તારોને બચાવવા, પાણીના નિકાલના રસ્તા રાખવા અને બાંધકામનું આયોજન નદીની તાસીરને ધ્યાનમાં રાખીને કરવું-આ બધું પૂર વ્યવસ્થાપનનો જ ભાગ છે. એટલે પૂર નિયંત્રણને બદલે પૂર વ્યવસ્થાપનની જરૂર છે.
પણ એમ કરવા માટે નદીના સમગ્ર જળવિસ્તાર (બેસિન)ને પૃથક નહીં, એક એકમ તરીકે જોવું પડે. એક રાજ્યમાં બેઠેલા અધિકારીઓ માત્ર પોતાના જ રાજ્યના હિતને ધ્યાનમાં રાખીને કશો નિર્ણય લે એ લાંબા ગાળાનો ઉકેલ નથી.
ઉપરવાસમાં કેટલો વરસાદ પડ્યો? નદીમાં પાણી કેટલું વધી રહ્યું છે? જળાશયોમાં કેટલી જગ્યા બાકી છે? ક્યાં પાણી છોડવાનું છે? નીચાણના વિસ્તારોમાં તેની શું અસર થશે? આ સવાલોના જવાબો એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોવાથી તેની માહિતી પણ એકબીજા સાથે વહેંચવી જોઈએ.
પૂરની આગાહી સમયસર ગામડાં સુધી પહોંચે, લોકો સલામત સ્થળે ખસી શકે, જળાશયોનું સંચાલન આગોતરું થઈ શકે અને રાજ્યો વચ્ચે પાણીના પ્રવાહ અંગે પારદર્શક માહિતીની આપ-લે થાય તો નુકસાન ઘણું ઘટાડી શકાય.
અલબત્ત, આ બધું સાંભળવામાં આદર્શવાદી લાગે. પણ એ વિચારવાનું છે કે દર વર્ષે પૂર પછી રાહત, પુનર્વસન અને વળતર પાછળ થતો ખર્ચ કેટલો હોય છે! તેના કરતાં આપત્તિ પહેલાં તેના નિવારણ માટે ખર્ચ કરવો વધુ સમજદારીભર્યો ન ગણાય?
અને આ વાત માત્ર બિહાર પૂરતી મર્યાદિત નથી. ગુજરાતમાં નર્મદા, તાપી અને મહી જેવી નદીઓ છે. એક જગ્યાએ પાણી રોકાય, છોડાય કે તેનો પ્રવાહ બદલાય તો તેની અસર બીજી જગ્યાએ પડે છે. નદીના પ્રશ્નને માત્ર આપણા ગામ કે રાજ્યની સીમામાં બંધ કરી શકાય નહીં.
હવે તો જળવાયુ પરિવર્તનને લઈને વરસાદની રીત બદલાઈ રહી છે. ક્યાંક ઓછો, તો ટૂંકા ગાળામાં ભારે વરસાદ પડે છે. એક તરફ પૂરનું જોખમ છે, બીજી તરફ પાણીની અછતનું. એટલે જૂની જળવ્યવસ્થામાં ફેરફાર કરતા રહીને થિંગડા મારવાથી હવે નહીં ચાલે.
નદીને માત્ર પાણીની નહેર માનવાને બદલે, એક જીવંત પ્રણાલિ તરીકે જોવાની જરૂર છે. તેમાં પાણી છે, કાંપ છે, પૂર છે, કિનારા છે, પૂરવિસ્તાર છે અને તેની આસપાસ જીવતું માનવજીવન છે. નદીને નાથવાની કોશિશ કરવાને બદલે તેની સાથે રહેવાની રીત શોધવી પડશે. નદીને જગ્યા આપવી પડશે. કુદરતી જળાશયો બચાવવાં પડશે. પાણીના રસ્તા ખુલ્લા રાખવા પડશે. અને સૌથી મહત્ત્વનું, નદીના આરંભથી છેક અંત સુધી તેને સમગ્રતામાં જોવી પડશે. નદી આપણને એક સાદી વાત સમજાવે છે. તે એ કે પાણીની કોઈ સરહદ હોતી નથી.
‘ગુજરાતમિત્ર’માં લેખકની કૉલમ ‘ફિર દેખો યારોં’માં ૨૪- ૯– ૨૦૨૬ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.
દુનિયામાં ભાગ્યે જ કોઈ સ્થળ હશે કે જે મને ગમી ના જતું હોય. એવી ગમી ગયેલી, મનમાં વસી ગયેલી, અને સરસ રીતે વર્ણવાયેલી દરેક જગ્યામાં હજી થોડા વધારે દિવસ રહી જવાનો વિચાર પણ લગભગ હંમેશાં આવે, પણ એમ રોકાઈ જવાનું હંમેશાં શક્ય ના બને. કેટલીયે જગ્યાઓને જોઈને, જાણીને સંતોષ માનું, અને મનોમન સતત એમને યાદ કરતી રહું.
મનમાં વસી ગયેલી આવી એક જગ્યાએ જવાની ઇચ્છા ઘણા વખતથી હતી, ને તે હમણાં પૂરી થઈ. એ જગ્યા છે મૉન્ગોલિયા નામનો દેશ, કે જે ચીનથી પણ ઉત્તરે આવેલો છે. ભારતથી પાસે લાગે, પણ મારે ન્યૂયૉર્કથી જવાનું, ને જાણે દૂર ફરી ફરીને, તેથી એક નહીં પણ અનેક આકાશમાં ઊડતાં ઊડતાં જતાં હોઇએ તેવું લાગ્યું.
મેં કદાચ મુસાફરીને વધારે લાંબી કરેલી, કારણકે હું પહેલાં અને પછી કૅલિફૉર્નિયાનાં કેટલાંક શહેરોમાં થતી ગયેલી, ને તેથી સોળ કલાકનો તો સમયનો તફાવત થતો હતો. રાત ને દિવસની વ્યવસ્થા પણ જાણે ભૂલી જવાય, તેવી હાલત થઈ ગઈ. બેજિન્ગમાં છ-સાત કલાક ગાળ્યા પછી મૉન્ગોલિયન ઍરલાઇનનું વિમાન લઈને મુખ્ય શહેર ઉલાનબાતર પહોંચી ત્યારે ત્યાં મોડી રાતનો દોઢ વાગેલો.
મારે માટે આગલા દિવસની સવારનો દસ વાગ્યાનો સમય ચાલતો હતો. તે ભલે, કારણકે હું ઇપ્સિત સ્થાને આવી પહોંચી હતી. ને મનોબળ હોય તો ઓછી ઊંઘથી ચલાવી લઈ શકાય છે!
ઉલાનબાતરનું વિમાનમથક પૂરતું મોટું છે. કાચનાં મોટાં દ્વારમાંથી બહાર નીકળો એટલે મોટા અક્ષરે મથકનું નામ લખેલું દેખાય- ચિન્ગિસખાન ઍરપૉર્ટ. આ દેશના સ્થાપક ગણાતા એ મહાયોદ્ધાને અહીં આ નામે બોલાવાય છે. જોકે જૅન્ગિસખાન કે ઝૅન્ગિસખાન જેવા ઉચ્ચાર પણ સંભળાય.
આપણે ઇતિહાસમાં એમ શીખેલાં કે ચંઘીસખાન લડાઈખોર અને ઘાતકી હતા. એમણે ઘણા પ્રદેશોને તાબે કરેલા, ને પછી મૅર્કિત, નાઇમાન, તાતાર, ઉઇઘુર વગેરે અનેક જાતિઓને ભેગી કરેલી, જે મૉન્ગૉલ પ્રજાને નામે ઓળખાઈ. એમનું જન્મનું નામ તૅમુજિન હતું, પણ આ જાતિ-સંગઠન થયા પછી, એમની ચાલીસ વર્ષની ઉંમરે, એમને ચંઘીસખાનનું બિરુદ આપવામાં આવ્યું. ઉપરાંત, એ હારેલી પ્રજાઓને આશરો આપતા-સાચવતા, તેમજ બૌદ્ધ, મુસ્લિમ, ખ્રિસ્તી ધર્મો વચ્ચે સહિષ્ણુતાનો પ્રચાર કરતા. ૧૨૨૭માં એ મૃત્યુ પામ્યા ત્યારે એમની ઉંમર પાંસઠ વર્ષની હતી.
મૉન્ગોલિયામાં એ અત્યંત માનને સ્થાને છે, રાષ્ટ્રપિતા ગણાય છે, ને ઠેર ઠેર એમનાં મોટાં શિલ્પ અને ચિત્રો મૂકાયેલાં છે. દેશના વિશાળ સંસદભવનના પ્રવેશ પર જ એમનું ઉત્તમ શિલ્પ તરત ધ્યાન ખેંચી રહે છે. બાજુમાં એમના પૌત્ર કુબ્લાઇખાન, કે જે પછીથી મૉન્ગોલિયાના સમ્રાટ બનેલા, એમનું શિલ્પ છે.
ચંઘીસખાન એમ માનતા કે દરેક મૉન્ગૉલ પુરુષે ત્રણ કસરતી બાબતોમાં નિપુણ થવું જ જોઈએ – ઘોડેસ્વારી, તીરંદાજી, અને ત્યાંની આગવી શૈલીની કુસ્તી. આજે પણ આ મંતવ્ય મૉન્ગોલ સમાજમાં અત્યંત પ્રેરણાદાયક છે, અને આ પ્રવૃત્તિઓ પર ખૂબ ધ્યાન અપાતું દેખાય છે. પાંચ-છ વર્ષના છોકરાઓને સહેજ પણ ગભરાયા વગર ઘોડા દોડાવતા, અને કુસ્તી કરતા જોઈએ ત્યારે ખરેખર આભા થઈ જવાય. સદ્ભાગ્યે, આવી શારીરિક પ્રવૃત્તિઓ માટે મૉન્ગોલિયા પાસે અતિવિશાળ ને ખુલ્લી ભૂમિ પણ છે.
મહાદેશ રશિયાની દક્શિણે અને મહાદેશ ચીનની ઉત્તરે આવેલો મૉન્ગોલિયા પણ છે તો ઘણો જ વિશાળ દેશ. લગભગ સોળ લાખ ચો.કિ.મિ. એનું ક્ષેત્રફળ ગણાય છે, ને વસ્તી? ફક્ત સાડા ત્રીસેક લાખ જેટલી. વસ્તીના ચાલીસેક ટકા મુખ્ય શહેર ઉલાનબાતર, કે ઉલાનબાતૉરમાં અને નજીકમાં વસે છે. નોકરી-ધંધા માટે દેશનું આ જ મુખ્ય સ્થાન છે. દેશનો લગભગ પોણો હિસ્સો પર્વતો અને ક્શેત્રભૂમિનો બનેલો છે. વસ્તીના બીજા ચાલીસેક ટકા લોકો આ હિસ્સામાં વસે છે, ને પશુપાલન, પશુઉછેર અને ખેતીમાં પરોવાયેલા છે.
મૉન્ગોલિયાનું મુખ્ય શહેર ઉલાનબાતર આટલું આધુનિક હશે, તે જાણ્યું નહતું. જતાંની સાથે નવાઈ જ લાગી. મોટા રસ્તા, પૂરતી લાઇટો, બધે ચોખ્ખાઇ વગેરે તો વહેલી સવારે વિમાનમથકેથી હોટેલ પર જતાં જતાં જ દેખાઈ ગયેલું. હોટેલ પણ સરસ, સોફિસ્ટિકેટેડ અને અદ્યતન. પછી તો શહેરના કેન્દ્રના રસ્તાઓ પર ચાલતાં ચાલતાં નવાં બંધાયેલાં બહુમાળી મકાનો જોયાં, અસંખ્ય કાફે અને રૅસ્ટૉરઁા દેખાયાં. ક્યાંક મોટાં બિલબૉર્ડ પર ઇલૅક્ટ્રૉનિક જાહેરાતો જ નહીં, પણ સંગીત તથા ફિલ્મ પણ ચાલતી હોય. એ જોવા કે સાંભળવા જાઓ તો ચાલનારાંને ઠેસ વાગવાની, અને મોટરોના અકસ્માત થવાના.
અચાનક એક ડિપાર્ટમૅન્ટ સ્ટોરમાં જઈ ચઢી. જોયું તો નીચલા માળ પર પ્રચુર પ્રમાણમાં પાશ્ચાત્ય પ્રસાધન-સામગ્રી વેચાતી હતી, બાજુમાં ઍપલ કમ્પ્યુટર માટેનો કમરો હતો, અને પાસે જ, સ્થાનિક ઉગાડાયેલાં તેમજ પરદેશોમાંથી મંગાવાયેલાં તાજાં, સુગંધી ફૂલોની માર્કેટ પણ હતી. બીજા માળો પર કપડાં, બૂટ-ચંપલ, રમકડાં, પિત્ઝા ને પેસ્ટ્રી, ફર્નિચર, ટૅલિવિઝન, ઘરગથ્થુ મશિનો- શું શું નહતું. આ એક જ જગ્યાએ બધું જ મળતું હતું.
એવી જ રીતે, એક-બે જણને એક સાધારણ બારણામાંથી અંદર જતાં જોઈ હું પણ ડોકિયું કરવા ગઈ. એમ કે જોઈએ તો ખરાં શું છે ત્યાં. ઓત્તારી, એ તો સોના-બજાર હતું. ખૂબ મોટા એક હૉલમાં ઘણા બધા કાચના શો-કેસ હતા. દરેકમાં શુદ્ધ સોનાનાં ઘરેણાં ગોઠવેલાં હતાં. દરેક શો-કેસ પાછળ જુદાં જુદાં સ્ત્રી-પુરુષો વેચવા માટે ઊભેલાં હતાં. દરેકની પાસે એક-બે એક-બે ખરીદનારાં પણ હતાં.
હું કંઇક અવાચક બની હતી, ને કંઇક મુગ્ધ બની હતી. કંઈક છુપી રીતે રાખેલું હોય તેવું બજાર મને જોવા મળી ગયું હતું. બધી સોનેરી ચમકની સામે, અને ઘરેણાંના ઘાટ જોયા કરવાનું મન થતું હતું. થોડાક શો-કેસ પર જરા જરા નજર નાખી. કોઈએ મારા પર ચાંપતી નજર નહતી રાખી, તેટલું સારું હતું.
ક્રમશઃ
સુશ્રી પ્રીતિ શાહ-સેનગુપ્તાનો સંપર્ક preetynyc@gmail.com વીજાણુ સરનામે થઇ શકે છે.
રસોડામાંથી કાચ ફૂટવાનો અવાજ આવ્યો અને નેહા સફાળી ઊઠીને તે તરફ દોડી.
“શું થયું રમાબહેન? શું તોડયું ?’”
“બહેન, આ કાચની ડિશ હાથમાંથી સરકી ગઈ.”
“પણ તમને મેં કહ્યું તો હતું કે ધ્યાન રાખજો – કાચ છે.’”
“હા, બહેન. મનેય બબર છે એ કાચ છે. સાબુવાળા હાથ હતા તે લપસી ગઈ. માફ કરો બહેન.”?
રમાબહેન જવો અનુભવ લગભગ દરેક જણને થયો હશે. ચિનાઈ માટી કે કાચનાં વાસણ વિશે સભાન હોવા છતાં આપણાથી એ તૂટે છે. એવું કેમ બને છે તે વિચારવા જેવું છે.
કોઈ પણ ચીજ પરની આપણી પકડ એ ઘર્ષણ ના કારણે હોય છે. ઘર્ષણ એ કુદરતનું એવું બળ કે પરિબળ છે જે જીવનમાં અત્ર-તત્ર-સર્વત્ર હાજર છે. આમ છતાં તેનાં મહત્ત્વ અને હાજરી વિશે આપણે સભાન નથી હોતા. ઘર્ષણ એક વિરોધક બળ છે જે ગતિને રોકે છે. આમ છતાં તેનાં વિધાયક પાસાં એટલાં છે કે એકંદરે તેના ન હોવા કરતાં તેનું હોવું જ વધારે લાભદાયી જણાય છે. જેમ સામાન્ય જિંદગીમાં તેમ રસોડામાં પાણ તે સૂક્ષ્મ રીતે હાજર જ છે.
જ્યાં બે સપાટીઓ એકબીજા પર સરકતી હોય કે ઘસાતી હોય ત્યાં ઘર્ષણનું બળ હાજર હોય છે. કબાટ કે ટેબલને ખસેડવા પ્રયત્ન કરીએ ત્યારે ટેબલના પાયાનાં તળિયાં જમીનની સપાટી જોડે ઘર્ષણમાં આવે અને તેથી ખસેડવામાં મુશ્કેલી પડે. જો ટેબલ ભારે હોય તો બે સપાટીઓ વધુ ગાઢ સંપર્કમાં આવે અને ઘર્ષણ વધારે લાગે. જેથી ખસેડવું વધુ મુશ્કેલ જણાય. ઉપરાંતમાં જેમ સપાટી ખરબચડી તેમ વધુ બળ તેને ધકેલવામાં લાગે.
પણ જો આ ટેબલને પૈડાં લગાવેલાં હોય તો એ સહેલાઈથી ખસે છે, કારણ કે જમીન અને ગોળાકાર પૈડાં વચ્ચે સંપર્કમાં આવતું ક્ષેત્રફળ બહુ ઓછું છે. આથી સપાટીઓ વચ્ચેનો સંઘર્ષ ઓછો છે. બીજી નોંધવા લાયક બાબત એ છે કે ફર્નિચરને પહેલી વાર હલાવવું અઘરું પડે છે; એક વાર એ ખસે પછી ઓછા ધક્કાએ પણ તે ખસતું રહે છે. આ ઘટના ઘરે સિલાઈ મશીન ચલાવનારાઓએ નોંધી હશે. મશીન ચાલે ત્યારે તેની અંદરના અનેક પુરજાઓ હલનચલન કરે છે. તેમાં કોઈ બે પુરજાની સપાટીઓ તો ઘસાવાની જ. તેથી મશીન ચલાવતાં જોર લાગે છે. પણ એક વાર હાથની મદદથી ચકરડું ઘુમાવી, તેના તાલમાં પગ ચલાવવા શરૂ કરો, તે પછી મશીન સરરર્ ચાલે છે.
જો એ વપરાયા વિના પડી રહ્યું હોય તો કેટલીક સપાટીઓ પર કાટ જામ્યો હોય છે અને તે ખરબચડી થઈ જાય છે. તેથી ઘર્ષણ વધે છે અને મશીન ચાલતું જ નથી. આ સ્થિતિમાં તમે યંત્રમાં બતાવેલ જગ્યાએ તેલ પૂરો છો. તેના કારણે ઢીલો બેઠો હોય તે કાટનો પાઉડર વહી જાય છે, પરંતુ વધુ મહત્ત્વનું એ છે કે તેલ બે સપાટીઓ વચ્ચે પાતળો સ્તર બનાવે છે. હવે બંને સપાટીઓ આ સ્તરના સાપેક્ષમાં ખસે છે. તેલના આ સ્તરની સપાટી લીસી હોવાથી બંને પુરજાઓની સપાટીને તેના ઉપર સરકવું સહેલું થાય છે. તેલના આવા ઉપયોગને ઊંજણ (અંગ્રેજીમાં લુબ્રિકેશન) કહે છે. ઘર્ષણના બળની વિરુદ્ધ ઊંજણ એ એકમાત્ર ઉપાય છે.
કદાચ જ તમારું ધ્યાન ગયું હશે કે રોટલી વણતી વખતે તેને વારંવાર સૂકા લોટમાં ઝબોળો છો (કે ચકલા પર અટામણ સ્વરૂપે પાથરો છો) તે પણ એક પ્રકારનું ઊંજણ જ છે. રોટલી વણવી એટલે લુવાનો વિસ્તાર વધારી ચકલા પર પ્રસરાવવી. આ એક પ્રકારની ગતિ જ છે ને? જો સૂકો લોટ ન હોય તો રોટલી ચકલાને ચોંટે છે, તેમાં રોટલીની અને ચકલાની સપાટીઓ એક થઈ જાય છે. લોટની હાજરીમાં રોટલી તેના ઉપર સરકતી આગળ વધે છે અને ચકલાની સપાટીથી વેગળી રહે છે. આ ઊંજણનું કામ થયું. નિપૂણ ગૃહિણીઓની રોટલી તો વણતે વણતે ગોળ પણ ફરે છે, તે માત્ર અટામાણની હાજરીમાં જ શક્ય છે.
ઘર્ષણનાં આવાં અવરોધક ઉદાહરાણો આપાણે જોયાં, પરંતુ ઘર્ષણ ઉપકારક પણ હોય છે. આપાગે ચાલી શકીએ છીએ તે ઘર્ષણને કારણે. ચાલવા માટે પગની પાની (એડી)ને જમીન પર ખોડી આપણે ઉપરના શરીરને આગળ ધકેલીએ છીએ. જો ઘર્ષણ ન હોત તો એડી પાછળ તરફ લપસી જાત અને આપણે આગળ તરફ ઊંધે માથે પડી જતા હોત. પ્રાણીઓના જીવનમાં ઘર્ષણનો આ એક મહત્ત્વનો ફાળો છે. રેતીના જાડા થરમાં ચાલવું કેટલું મુશ્કેલ થાય છે? પગ જાણે ઊંડે જઈને નક્કર સપાટી શોધતા હોય છે.
ખુરશી પર બેસીને તેને આપણે આગળ-પાછળ કરીએ છીએ તે પણ ઘર્ષણ છે તેથી જ. નહીં તો વારંવાર પડી જતા હોત – જેમ પ્લાસ્ટિકની ખુરશીમાં બેસનાર ક્યારેક પડે છે તેમ. નવા જમાનાની સુંવાળી ટાઈલ્સ અને પ્લાસ્ટિકના પાયાના બેવડા સંયોગને કારાણે બે લીસી સપાટીઓ હંમેશાં સરકવાને તત્પર હોય છે. કારનાં ટાયર ઉપર જાતજાતની ભાત બનાવેલી હોય છે તે પણ આ કારણે જ. લીસાં કે ઘસાયેલાં ટાયર લીસા રસ્તા પર ચાલે તો આગળ વધવાને બદલે એક જગ્યાએ ઊભીને જ ગોળ ફર્યા કરે. નહીં તો ઘસડાઈને આગળ જાય, જેને અંગ્રેજીમાં skidding પણ કહે છે.
શીશીનું ઢાંકણું ટાઈટ બંધ થઈ ગયું હોય અને ખૂલે નહીં ત્યારે આપણે બરછટ નેપકીનથી તેને પકડીને ફેરવીએ છીએ. આ ઘર્ષણને નોતરવાની યુક્તિ છે. ઘર્ષણ વિના આંગળીઓ ઢાંકણ પર બળ લગાડ્યા વિના જ સરકતી રહે છે.
ચાલવાના ઉદાહરણ પર પાછા આવીએ. ક્યારેક આપણને ન જોઈતું હોય ત્યારે લુબ્રિકેશન આવી મળે છે અને ચાલવું મુશ્કેલ થાય છે. ફર્શ પર તેલ ઢોળાયું હોય કે બાથરૂમમાં શેવાળ હોય ત્યારે આવું બને છે. મુંબઈ જેવા બહુ વરસાદવાળાં શહેરોમાં ચોમાસામાં ફૂટપાથ ઉપર શેવાળ છવાઈ જાય છે. તેના ઉપર ચાલતી વખતે કાળજી લેવી પડે છે કે મોટી ડાફો ભરીને ન ચાલવું. નાનાં નાનાં પણ મક્કમ પગલાં ભરવાં. આથી પગ શેવાળ પર અમુક ખૂણે ન પડતાં કાટખૂણે-ઉપરથી નીચે તરફ પડે. આમ કરવાથી આગળ કે પાછળ તરફ લપસી જવાની તક ઘટી જાય છે. મક્કમ પગલાંથી શેવાળ દબાઈને પગને નક્કર ફૂટપાથ મળી રહે છે.
આટલી વાત પછી ચાલો ફરીથી રસોડામાં રમાબહેન પાસે આવીએ જ્યાં કાચનાં વાસણ ફૂટેલાં. વાસણ કાચનાં છે અને તેની સપાટી લીસી છે તે તો રમાબહેનને ખ્યાલ હતો જ. તે માટે કેટલી કાળજી લેવાની થાય તેય ‘ખબર’ હતી, પરંતુ તેમા જેની ગણતરી નહોતી કરી તે હતો હાથ પરનો સાબુ. સાબુનું પાણી એક પ્રબળ ઊંજણ છે. ધોવા માટે ડિશ કે ગ્લાસને બે હાથ વચ્ચે ફેરવતા હો ત્યારે કાચ લીસો છે અને તેથી ઘર્ષણ ઓછું છે તેવી માનસિક તૈયારી તો મજાની છે, પરંતુ હાથમાંનો સાબુ આ ઘર્ષણને તમારી કલ્પના કરતાં અનેક ઘણું ઘટાડી નાખે છે. આથી બે હાથ વચ્ચેની મુસાફરીમાં વાસણ ક્યારેક સરકી જાય છે. ખરી રીત છે કે કાચનાં વાસણને કિચન-સિંકને તળિયે અથવા પ્લેટફોર્મ ઉપર ગોઠવીને જ સાબુ લગાડવો. ત્યારબાદ વાસણ પરથી સાબુ કાઢવાનું (વીછળવાનું) શરૂ કરો તેથી અગાઉ હાથમાંથી સાબુનું પાણી તદ્દન ધોઈ નાખવું. એ રીતે હવે માત્ર કાચનો જ ખ્યાલ રાખવાનો રહે – સાબુનો નહીં. તેના ઓછા ઘર્ષણનો ક્યાસ તો તમને છે જ.
રોજના જીવનમાં આ ઉપરાંત પણ અનેક પ્રવૃત્તિઓ છે જે તમને ઘર્ષણની હાજરી વિશે સભાન બનાવશે. એક મૂં ગો સાથીદાર જાણે હવેથી બોલવા લાગશે.
જીવનની કેટલીક યાત્રાઓ ફક્ત સ્થળ બદલતી નથી, પરંતુ અંદરનો દ્રષ્ટિકોણ પણ બદલી નાખે છે. એવી જ એક યાત્રા મારી હતી—ફ્રાન્સના આલ્પ્સથી લઈને ભારતના જંગલ પ્રદેશ સુધી.
આ યાત્રાની શરૂઆત થઈ હતી સુંદર પર્વતીય શહેર Chamonix માંથી, જ્યાં બરફથી ઢંકાયેલી પહાડીઓ જાણે આકાશને સ્પર્શતી હતી. અને અંત આવ્યો મહારાષ્ટ્રના ઘનઘોર જંગલ પ્રદેશમાં—Tadoba Andhari Tiger Reserve ના આસપાસના ગામોમાં.
બન્ને જગ્યા વચ્ચેનો તફાવત અદભુત હતો—એક તરફ બરફની નિશ્ચુપ સફેદી, બીજી તરફ જંગલની જીવંત ધડકન.
❄️ આલ્પ્સની શાંતિ—જ્યાં આકાશ જમીનને સ્પર્શે છે
આલ્પ્સમાં સવાર થવું એટલે એવું લાગવું કે સમય થોડો રોકાઈ ગયો છે. દૂર સુધી ફેલાયેલી સફેદ પહાડીઓ, હિમથી ઢંકાયેલા વૃક્ષો અને હવામાં તરતી ઠંડી શાંતિ.
ક્યારેક એવું લાગતું કે પર્વતો પર પડતો સૂર્યપ્રકાશ કોઈ દૈવી ચિત્રકારની બ્રશસ્ટ્રોક્સ છે. ત્યાંનું જીવન ધીમું છે, નિયંત્રિત છે, અને દરેક દૃશ્યમાં એક પ્રકારની સ્થિરતા છે.
🌿 તાડોબા તરફનો ફેરફાર—જ્યાં જીવન જંગલની ધડકનમાં છે
ભારતમાં જ્યારે હું તાડોબા વિસ્તારમાં પહોંચી, ત્યારે દૃશ્ય સંપૂર્ણ બદલાઈ ગયું.
જંગલની આસપાસના ગામોમાં જીવન કુદરત સાથે સીધી રીતે જોડાયેલું છે. અહીંના લોકો માટે દિવસ અને રાતનો અર્થ જંગલની ગતિ સાથે નક્કી થાય છે.
ગામના રસ્તાઓ કાચા છે, પણ દરેક રસ્તો કોઈ ન કોઈ કહાની કહે છે.
અહીં ઘણી જગ્યાએ પ્રવેશ માટે લોખંડના ગેટ જોવા મળે છે, કારણ કે આ વિસ્તાર જંગલ સંરક્ષણ ઝોન છે. જંગલ અને માનવ વસાહત વચ્ચે એક નાજુક સરહદ છે—જેનું પાલન જીવન બચાવે છે.
🌙 રાતનો તાડોબા—શાંતિ અને સાવચેતીનો સંગમ
સાંજ પડતાં જ ગામ ધીમે ધીમે શાંત થઈ જાય છે. લગભગ ૮:૩૦ પછી અંધકાર એવું છવાઈ જાય છે જાણે આખું ગામ જંગલનો ભાગ બની ગયું હોય.
સ્થાનિક લોકો કહે છે કે રાત્રે ક્યારેક જંગલી પ્રાણીઓ—રીંછ, ઝરખ, શિયાળ અને ક્યારેક વાઘની આંખોની ચમક દેખાઈ શકે છે. તેથી લોકો વહેલી રાતે ઘરમાં જ સુરક્ષા અને શાંતિ શોધી લે છે.
આ ડર નથી—આ તો કુદરત પ્રત્યેનો સમ્માન છે.
🏡 ગામજીવન—ફાનસથી સફારી સુધી
અહીં આજે પણ ઘણા ઘરોમાં ફાનસનો ઉપયોગ જોવા મળે છે. વીજળી છે, પણ ગામની રાતનો એક અલગ જ સ્વભાવ છે.
ઘરના આંગણામાં લોકો સાંજે ભેગા થાય છે, વાતો કરે છે, અને રાત ૧૦ વાગ્યા સુધીમાં આખું ગામ શાંત થઈ જાય છે.
અને સવાર તો અહીં ખૂબ વહેલી શરૂ થાય છે. દરેક હોમસ્ટેમાંથી એક ટોળકી નીકળે અને સવાર ગુંજવાનું ચાલુ કરે તે પહેલા જ સફારી જીપ્સી દ્વારા ગામમાંથી નીકળી પડે છે અને જંગલના અલગ અલગ ગેટ તરફ રવાના થાય છે.
મારે માટેની વાત કરું તો આ સફારી માત્ર પ્રવાસ નથી—આ તો જંગલને નજીકથી સમજવાની યાત્રા છે.
🚙 જંગલ સફારી—જીવનનો સાચો અભ્યાસ
તાડોબાની સફારીમાં જ્યારે તમે જીપમાં બેસો છો, ત્યારે દરેક પળ એક નવી કહાની લઈને આવે છે.
ક્યારેક હરણોની ટોળી રસ્તો ક્રોસ કરે છે, તો ક્યારેક દૂર કોઈ પાંદડાની ખસખસમાં જંગલની હાજરી અનુભવાય છે.
અહીં પ્રકૃતિ માત્ર દૃશ્ય નથી—તે જીવંત અનુભવ છે.
🌌 તારાઓની ઝાકમઝોળ—આકાશ અને ધરતીનો મિલન
રાત્રે જ્યારે હું હોમસ્ટેની ગેલેરીમાં ઊભી હતી, ત્યારે આકાશ જાણે નજીક આવી ગયું હતું. તારાઓ એટલા સ્પષ્ટ કે લાગે હાથ લંબાવો તો સ્પર્શી શકાય.
એક તરફ આ તાડોબાનું આકાશ, બીજી તરફ આલ્પ્સની યાદ—મન બે અલગ દુનિયાઓ વચ્ચે ખોવાઈ ગયું હતું.
🌿 આ ઈશ્વરની રચેલી ધરતી છે
દરેક સવાર જ્યારે સૂરજ નવી કિરણ લઈને ઊગે છે,
દૂર ક્ષિતિજ પર રંગોનો સાગર દેખાય છે.
પહાડોની ચોટીઓ પર બરફનું ચાંદી જેવું તેજ હોય છે,
જાણે ઈશ્વરે લખેલો કોઈ સુંદર અધ્યાય દેખાય છે.
ઊંડી ખીણોમાં વહેતા ઝરણાનો સંગીત ગુંજે છે,
દરેક બૂંદમાં કોઈ પવિત્ર ઉત્સવ છુપાયેલો લાગે છે.
નદી કિનારે પાંદડાંનો હળવો હળવો નૃત્ય દેખાય છે,
જાણે પવન સાથે રમતો કોઈ રાગ સાંભળાય છે.
જંગલમાં રાત્રે ઝગમગતા જુગ્નુઓ ઝળહળે છે,
જાણે તારાઓનું ધરતી પર ઉતરેલું ગામ હોય.
ફૂલોની સુગંધથી રસ્તાઓ પોતે જ ખીલી ઊઠે છે,
ત્યારે માતા પ્રકૃતિના સ્પર્શનો અહેસાસ થાય છે.
એવો સુંદર સંસાર રચનારો કેવો કલાકાર હશે,
જેની કલા દરેક તરફ માત્ર પ્રકાશ બની ફેલાય છે.
🌺 અંતિમ વિચાર
આ યાત્રા મને એક જ વાત શીખવી ગઈ—
કુદરત એક જ છે, પણ તેનું સ્વરૂપ દરેક જગ્યાએ અલગ સંગીત ગાય છે.
ક્યાંક તે બરફની શાંતિમાં બોલે છે, તો ક્યાંક જંગલની ધડકનમાં જીવંત થાય છે.
અને આપણે કોણ ?
માત્ર એ સંગીતને સાંભળતા મુસાફરો છીએ.
દિલ્હીના જંતર મંતર પર તબીબી વિદ્યાશાખામાં પ્રવેશ માટેની પરીક્ષાના પેપર લીક થવા નિમિત્તે શિક્ષણમાં સુધારાની માંગ સાથે યુવા આક્રોશ જાગ્યો હતો. તેને ઠારવા કેન્દ્ર સરકારે પરીક્ષા પ્રણાલીમાં સુધારાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પહેલ કરીને નંદન નીલેકણીના અધ્યક્ષસ્થાને છ સભ્યોના હાઈ પાવર્ડ ટાસ્ક ફોર્સની રચના કરી છે. દેશની પરીક્ષા પ્રણાલીને વિશ્વસનીય, પારદર્શી, સંપૂર્ણ સુરક્ષિત અને લીકમુક્ત બનાવવા આ સમિતિ ભલામણો કરશે. ટાસ્ક ફોર્સ સરકારી નોકરીઓ માટેની સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ, મેડિકલ, એન્જિનિયરીંગ અને બીજી વિદ્યાશાખાઓની પ્રવેશ પરીક્ષાઓ તથા જાહેર પરીક્ષાઓમાં થતી ગરબડો કે અનિયમિતતાઓને રોકવા અને પરીક્ષાઓના સંચાલન તંત્રને મજબૂત બનાવવા વિચારણા કરશે.
સાંદર્ભિક તસવીરઃ નેટ પરથી
વર્તમાન પરીક્ષા પ્રણાલીમાં કેવા કેવા સુધારા આવશ્યક છે તે માટે સમિતિએ લોકો પાસેથી સૂચનો પણ માંગ્યા હતા. પરીક્ષા વ્યવસ્થાને વધુ સમાવેશી, ગોપનીય, ન્યાયસંગત, પારદર્શી અને ભવિષ્ય ઉન્મુખ બનાવવા માટેના ધ્યેયને પરિપૂર્ણ કરવા સમિતિ કાર્ય કરશે. વિદ્યાર્થીઓમાં રહેલા ટીકાત્મક, રચનાત્મક વિચારોમાં વૃધ્ધિ થાય તથા તેમની જિજ્ઞાસા વિકસે તેવી શિક્ષણ અને પરીક્ષણ વ્યવસ્થા માટે નંદન નીલેકણી કમિટી રાષ્ટ્રીય વિમર્શ પણ યોજશે.
મેડિકલની એન્ટ્રન્સ એકઝામ નીટમાં ૨૨ લાખ અને એન્જિનિયરીંગની એન્ટ્રન્સ એકઝામ જે ઈ ઈમાં ૧૬ લાખ વિદ્યાર્થીઓ બેસે છે. કેન્દ્ર અને રાજ્યોનાં સરકારી નોકરીઓ માટેના પબ્લિક સર્વિસ કમિશનોની પરીક્ષાઓમાં પણ હજારો વિદ્યાર્થીઓ ઉમેદવારો હોય છે. હવે જો આ બધી પરીક્ષાઓના પેપર લીક થાય તો તેનાથી લાખો વિદ્યાર્થીઓ અને તેમના વાલીઓ પર માઠી અસર પડે છે. એટલે પરીક્ષાઓના પેપર્સ ફૂટવાના કારણો શોધી તમામ પરીક્ષાઓ કઈ રીતે લીક મુક્ત, પવિત્ર અને વિશ્વસનીય બને તે માટે સરકાર અને સમાજ બંને એ પ્રયત્નો કરવાના છે.
ઈજનેરી વિદ્યા શાખાઓની પ્રવેશ પરીક્ષાઓ ઓનલાઈન કે કમ્પ્યુટર બેઝડ હોય છે. તે જ રીતે મેડિકલની પ્રવેશ પરીક્ષા કેમ ઓનલાઈન નથી લેવાતી તેવો સવાલ છે. પરીક્ષા પધ્ધતિમાં સૌથી પહેલો અને મહત્વનો સુધારો તો એન્જિનિયરીંગની જેમ મેડિકલની પ્રવેશ પરીક્ષા પણ ઓનલાઈન કે કમ્પ્યુટર બેઝ્ડ હોવી જોઈએ. તેને કારણે તેમાં માનવ હસ્તક્ષેપનું પ્રમાણ ઘટશે તેથી પેપર લીક કે ગરબડોની શક્યતાઓ ખૂબ જ ઓછી થશે.
નીટની એકઝામ વરસમાં એક જ વખત લેવામાં આવે છે. ધોરણ ૧૨ સાયન્સની પરીક્ષાના થાક અને ભારમાંથી વિદ્યાર્થી જરાય મુક્ત થયો ન હોય ત્યાં જ તેના માથે નીટની પરીક્ષાનો બોજ આવી ગયો હોય છે. દક્ષિંણ ભારતના રાજ્યો લાંબા સમયથી નીટની એકઝામ રદ કરવાની માંગણી કરી રહ્યા છે. અગાઉની જેમ બારમા ધોરણના મેરિટના આધારે પ્રવેશ આપવો જોઈએ. જેથી વિદ્યાર્થી, વાલી અનેક પરીક્ષા તંત્ર વધુ એક પરીક્ષાથી બચી શકે.
જો એમ ન થઈ શકે તો નીટની પરીક્ષા વરસમાં એક કરતાં વધુ વખત લેવી જોઈએ એવું સૂચન કરવામાં આવ્યું છે. જો દક્ષિણ ભારતનું દબાણ વધે તો કદાચ નીટ નાબૂદીની દિશામાં સરકારને વિચારવું પડે. નીટની પરીક્ષા એક કરતાં વધુ વખત લેવામાં જોખમ એ છે કે આપણું પરીક્ષા તંત્ર વરસમાં એક વખત પણ સરખી રીતે નીટની પરીક્ષા લઈ શકતું નથી તો તે બે કે ચાર વખત લેવા જેટલું સક્ષમ છે તેમ માની શકાતું નથી. વળી તેને કારણે પ્રવેશની પ્રક્રિયા લગભગ આખું વરસ ચાલુ રહે. પહેલી નીટથી ચોથી નીટ સુધીમાં કેટલી બેઠકો માટે પરીક્ષા છે તે સ્પષ્ટ કરી શકાય નહીં તેથી એક થી વધુ નીટ એકઝામનું સૂચન વ્યવહારુ પણ નથી અને અમલ પણ થઈ શકે તેમ નથી
શું આપણું સરકારી તંત્ર કશું જ ગોપનીય રાખી શકે તેમ છે જ નહીં? જો એમ હોય તો જ પરીક્ષાઓના પેપર્સ ફૂટે છે. જો તંત્ર ગોપનીય રાખી શકે તેમ હોય તો પેપર્સ ફૂટવા અશક્ય છે. કેન્દ્ર અને રાજ્યોના બજેટ દર વરસે તૈયાર થાય છે અને આઝાદીના ૭૫ વરસોમાં તે ફૂટ્યા હોવાની ફરિયાદો ભાગ્યે જ સાચી સાબિત થઈ છે. જે તંત્ર બજેટ લીકને રોકી શકતું હોય તે પેપર્સ લીકને પણ રોકી જ શકે. પેપર્સ લીકમાંથી મુક્તિનું ઉદાહરણ નજર સામે જ છે. એટલે પરીક્ષાઓના પેપર્સ ફૂટતા રોકવા માટે બજેટ જેવી જ વ્યવસ્થા વિચારવામાં આવે તો તે લીક થવાની શક્યતા ઘટી જાય છે.
હાલની પરીક્ષા પધ્ધતિમાં જે ગરબડો જોવા મળે છે અને તેને કારણે સમગ્ર રાષ્ટ્ર શરમમાં મુકાય છે તેનું કારણ પરીક્ષા પ્રબંધન જેટલું જ પૂંજીમાં રહેલું છે. અમીરો પોતાના સંતાનોને ખાસ કશી મહેનત વિના ડોકટર બનાવવા માંગે છે તેથી તેઓ પૈસાના જોરે પેપરો ફોડે છે અને પોતાના સંતાનોને મેડિકલમાં પ્રવેશનો માર્ગ મોકળો કરે છે. કહે છે કે ૧૯૯૦માં જે નવી અર્થનીતિ અમલી બની અને આર્થિક ઉદારીકરણ આવ્યું તેણે ખાનગી ક્ષેત્રોને માટે બધા જ દરવાજા ખૂલ્લા મૂક્યા છે. શિક્ષણના ખાનગીકરણને કારણે પૈસાદારોના સંતાનો ખાનગી મેડિકલ કોલેજોમાં અઢળક રૂપિયા ખર્ચીને પ્રવેશ મેળવે છે.તેમાં નીટ અવરોધરૂપ છે એટલે તેઓ નીટના પેપર ફૂટે અને તેમના બાળકો ખાસ મહેનત, આવડત વિના કે સામાન્ય તેજસ્વીતા છતાં ડોકટર બની જાય તે માટે પેપર લીકના માર્ગો અપનાવે છે. તેથી પરીક્ષા તંત્રને ચુસ્તદુરસ્ત કરવાની જરૂર છે.
પરીક્ષા પધ્ધતિમાં સુધારા માટે પરીક્ષાના પ્રશ્નપત્રો તૈયાર કરવા, તેના એક થી વધુ સેટ પરથી ફાઈનલ પ્રશ્નપત્ર બનાવવું, તેની છપામણી, તેને પરીક્ષા કેન્દો પર પહોંચાડવા જેવા તબક્કા હોય છે. આ બધા જ તબક્કાઓમાં સંપૂર્ણ ઈમાનદાર માણસો અને એકદમ ચુસ્ત વ્યવસ્થા જ હોય તેમ માની શકાતું નથી. વળી પૈસાના બળે તો ગમે તે ખરીદી શકાય છે તો પરીક્ષાના પેપર્સ ખરીદવા થોડા અઘરા છે? આ દ્રષ્ટિએ વિચારતાં અમીરો પરીક્ષા વ્યવસ્થાની કોઈ પણ નબળી કડીનો લાભ લે છે અથવા તો નાણાં ખર્ચીને ગમે તેવી મજબૂત વ્યવસ્થાંને પણ નબળી કરે છે એટલે પરીક્ષાના પ્રબંધનની સાથે જ અતિ સક્રિય મૂડીના રોલને અવગણી શકાય નહીં. વળી બધા જ સરકારી કર્મચારી-અધિકારીઓ ઈમાનદાર જ હોતા નથી તેથી નબળી કડીનો લાભ લઈને પેપર લીક કરી શકાય છે.
અગાઉ ઈસરોના પૂર્વ ચેર પર્સન ડો. કે. રાધાકૃષ્ણનના અધ્યક્ષસ્થાને સરકારે આ જ હેતુસર સમિતિની રચના કરી હતી. રાધાકૃષણનની સમિતિએ ૨૦૨૪માં પરીક્ષા પ્રણાલી અને શિક્ષણ સુધારણા આ માટે ૧૦૧ ભાલામણો સાથેનો અહેવાલ સરકારને આપ્યો હતો. પરંતુ તેમાંથી અડધોઅડધ ભલામણો સરકારે લાગુ જ પાડી નથી.. એટલે નીલેકણી કમિટીની રચના વર્તમાન આગને બુઝાવવા પૂરતી જ સરકારે કરી હશે તો તેના હાલ પણ તેની પુરોગામી કમિટી જેવા થઈ શકે છે અને પરીક્ષા પ્રણાલીના દૂષણો ચાલુ જ રહી શકે છે.
આ ફલકમાં વિવિધ વિષયોના લેખોના સંપાદક ભાઈ શ્રી. અશોક હારે વરખારી માહોલમાં અમદાવાદમાં શું અને ક્યાં ખાવું ઈ વાત થોડા દી’ પે’લાં હાલીતી ને મને ખાણીપીણી કરવાનો ને કરાવાનો શોખ એટલે આજ એવી જ ક્યાંક વાત મારા અનુભવોની માંડીને હૈડું હોથલ પદમણીના મોરલાની જેમ ખાલી કરીને વીંછળી નાખું:
“અષાં ગિરિવર જા મોરલા કંકણ પેટ ભરાં, રત આવે ન બોલીએં તો તો હૈડાં ફાટ મરાં.”
આમ તો યુ.એસ.માં મને ૫૭ વરસ થઇ ગ્યાં છ પણ સ્વાદિષ્ટ ને શાનદાર ખાણાં ખાવાખવરાવા પ્રતિ મારી પ્રીતી ગરવા ગિરનારની જેમ અડીખમ છે ને એમાં ભારતીય ને એમાંયે વળી કાઠિયાવાડી ખાણું તો ગોરખનાથની ટૂંક છે. અલબત્ત, ઉંમરે હવે સામટું નથી ખવાતું પણ હજીયે જે ખાંવ છ ઈ ઈશ્વરની કૃપા ગણી કણેકણ મા’ણું છ કારણ કે મારે ઘરેથી મને ભાવતું બધું જ ફરતુંફરતું બનાવે છ ને હું પણ કાઠિયાવાડી તરી વાળાં શાક, વ. બનાવું છ. ટૂંકમાં, ઘરનું લૂલીએ વળગેલું ખાઈને હવે રેસ્ટોરાં, કાફે કે બજારુ ખાવાનું નથી ભાવતું કે ફાવતું ને એમાંયે બજારુ ભારતીય ખાણું તો મુદ્દે નહીં.
હવે આમ તો મારો ઉછેર જૂનાગઢ તાબાનાં ગામડાઉંમાં કે જ્યાં ત્યારે બજારુ નાસ્તાઓમાં ચાર જાતના ગાંઠિયા, જાડી સેવ, ચેવડો ને ફાડેલ દૂધના કે માવાના પેંડા એમ મળતું. સંપૂર્ણ બજારુ થાળી ભાણું તો ત્યારે ગામડામાં કોઈએ સ્વ્પ્નામાંયે નો’તું ભાળ્યું. આવામાં મારો પે’લો બા’ર ખાવાનો અનુભવ જૂનાગઢમાં ૧૯૬૨માં નવી ખુલેલી “મોડર્ન” રેસ્ટોરાંમાં કે જ્યાં અમે સહપરિવાર ગ્યા. ઈ ટાણે મારા પપ્પા સિવાય અમારા સૌ ઉપર ત્રિપાંખી કઠણાઈ બેઠીતી – ટેબલખુરસીએ બેસીને જેનું નામ પણ નો’તું સાંભળ્યુ ઈ “ઢોસા” છરીકાંટાથી ખાવા. મને યાદ છે કે મોટાભાગના અમે છરીકાંટામાં નાપાસ થ્યા, ટેબલખુરસીએ બેસીને ખાવામાં ચડાવો પાસ થ્યા ને ઢોસા કેમ ખાવા ઈ ન સમજાણું એટલે પેટ ન ભરાણું ને બબ્બે કટોરા રજવાડી ગુલાબ આઈસ્ક્રીમ ખાઈને પેટ ભર્યું. વધુમાં ઈ ખંપાળી જેવો કાંટો મને મોમાં વાગ્યો એટલે થોડુંઘણું લોહી નીક્ળ્યું ને આખો રસ્તો ઘર લગી મારાં માં બોલ્યાં કર્યાં, “તમારા બાપને પૈસા ઉલ્લેળ છ તે આમ બગાડે છ” ઈ સાંભળવું પડ્યું.
બા’ર ખાવાનો બિનઅનુભવી હું જયારે ૧૯૭૬માં પે’લીવાર દેશ આવ્યો ત્યારે નોનવેજ અને વેજ વાનગીઓ માટે અમદાવાદમાં પ્રચલિત “નીલમ” રેસ્ટોરાંમાં મારી શાકાહારી મંગેતર હારે ગ્યો. યાં અમે ખુરસીમાં બેઠા એટલે સ્ટીલના મોટા કટોરામાં અર્ધું લીંબુ તરતું મળમળું પાણી આવ્યું ને મેં ઈ કટોરો ઉપાડીને સૂપ માનીને પીવાનું શરુ કર્યું ઈ ટાણે બા’ર ખાવે માહિર મંગેતરે નરમાશથી કીધું, “કદાચ આનાથી હાથ ધોવાના હશે.” મારી આ મૂર્ખાઈ પછી પણ ઈ મને પચાસેક વરસથી વળગી રઈ છ ઈ મારું સદ્દનસીબ છે. બીજું, હું ઈ વખતે યુ.એસ.ના દક્ષિણ રાજ્યમાં સાડાછ વરસથી હતો કે જ્યાં મસાલામાં મીઠા સિવાય કાંઈ જ ન મળતું – મરી પણ નહીં – એટલે ત્યારે તેલ વિનાનો, બાફેલ, સધર્ન અમેરિકન ખોરાક હું ખાતો ને ભાવતો. પછી મારા પે’લા સ્વદેશ ગમન વખતે તદ્દન મસાલાહીન ખાનાર મને મારી મંગેતર ઉત્સાહે અમદાવાદમાં પ્રખ્યાત જગ્યાએ મારા માટે તદ્દન નવતર “ભાજી-પાઉં” ખાવા લઇ ગઈ. પણ મિત્રો, મેં એક ચમચી ઈ ભાજી મોમાં મૂકી ને મારી જીભ માંથી લોહી ને આંખમાંથી પાણી પડવાનાં ચાલુ થ્યાં. પછી મેં હાંડો પાણી પીધું ને એકાદ પાઉં ખાઈને પેટ ભર્યું. આમ ત્યારે મારા જેવા મસાલાહીન ખાનારને રસહીન ન સમજીને મંગેતર હજીયે મને ફેરિકોલથી ચોંટી રઈ છ ઈ પણ હું એક ચમત્કાર જ ગણું છ. જો કે વખતને જાતાં કે માણસને બદલાતાં વાર નથી લાગતી એમ હું પણ પયણીને ધીમેધીમે તીખું ખાતો થઇ ગ્યો ને હવે તો અમારું રોજીંદા વપરાસનું મરચું પણ તિખાસ માટે પટણી ને રંગ માટે કાશ્મીરીનું મિશ્રણ ને વઘારના આખાં સુકાં મરચાં થાઈ પેપર્સ હોય છ.
જો બજારુ ખાવાની વાત કરું તો છેલ્લા ચારસાડાચાર દાયકાથી તો અમે દર બેએક વરસે દેશ આંટો મરીયે છ ને ભારતની વીવીધ ક્ષેત્રે પ્રગતિ જોઈને ગર્વ અનુભવીયેં છ પણ બજારુ ખાણીપીણીમાં દેશ જે હરણફાળે વિકાસ કરે છ ઈ જોઈને તો આંખ ફાટી જાય છ ને ચે’રો તયડાય જાય છ કારણ કે કોઈ રેંકડી, ખૂણાની દુકાન કે મોંઘી રેસ્ટોરાં સવારથી મોડી રાત લગી મને ખાલી નથી દેખાતી. જે લોકો પાસે બા’ર ખાવાનો વખત નથી, ઉંમરે બા’ર જઈ સકતા નથી કે “વેઇટ લિસ્ટ” ને ગીરદીથી કંટાળી જાય છ એવા લોકો પસંદગીનું ખાણું “પારસલ” કરાવે છ. આ બધું ઓછું હોય એમ દેશનાં ઘણાં ગામોમાં “રાત્રી બજાર” રાતના ૧૨થી સવારના ૪ લગી ધમધોકાર હાલતી હોય છ. ટૂંકમાં, લોકો ક્યાંક પણ ચાવવાનું ને ચાવીને મોમાં સમણવાનું સુતા હોય છ ત્યારે જ બંધ કરે છ. આ બધાના સરવાળે ભારતમાં એક સાલમાં લગભગ ૮ લાખ કરોડ રૂપિયા કે રોજના ૧૦૫૬ કરોડ રૂપિયા બજારુ ખાધાખોરાકીમાં વપરાય છ. મોટા શહેરોમાં લોકો માસિક પાંચથી આઠ વાર બજારુ ખાણાં ખાય છ. મધ્યમ વર્ગીય પરિવાર વરસના રૂ.૬૫૦૦-૭૦૦૦ ને સ્થતિપાત્ર રૂ.૮૭૦૦-૯૦૦૦ બજારુ ખાણામાં વાપરે છ. આ પૈસામાંથી લગભગ ૧૧% “ઝોમેટો” ને “સ્વિગી” જેવી સુવિધામાં ખર્ચાય છ. ટૂંકમાં, ભારતમાં દરેક સુખી કુટુંબદીઠ ૨.૫%થી ૩% કમાણી બજારુ ખાધાખોરાકીમાં વાવરે છ.
સમજું છ કે મારી ઉંમરે માત્રુ કે પિતૃ પક્ષે વડીલો હવે હૈયાત ન હોય એટલે ત્રણેક નજીકનાં સગાં સિવાય યુ.એસ.ની જેમ ૧૦૦% ઘરના ચૂલે બનાવી દેશમાં કોઈ જમવા ન બોલાવે. પણ જે બોલાવે છ ઈ ગામની સારી રેસ્ટોરાંમાં લઇ જાય છ કે પોણાભાગનું ખાણું એવી એકાદ રેસ્ટોરાંમાંથી ઘેર આવે ને ઘરના નોકરો ઈ પીરસે ઈ અમે હારે બેસીને જમીયે. આનું એક સુખ ઈ છે કે આ ઘેર આવેલ બજારુ વાનગીઓમાં જો ક્યાંક ઘટતું હોય તો છેલ્લી મિનિટે “ઝોમેટો” કે “સ્વિગી” જેવી સુવિધાથી ઈ વસ્તુ ચકલીની જેમ ઉડીને થાળીમાં ગોઠવાઈ જાય. હું માનુ છ કે સમય હારે આ બદલાવો જરૂરી ને સ્વીકાર્ય છે ને જે કોઈ સપ્રેમ મને જમાડે છ એનો હું ઋણી છું કારણ કે કેટલાક તો વળી દર વખતની જેમ સીધું એમ જ કે’છ કે “આ વખતે નહીં તો બીજી વાર તો ચોક્કસ ને ચોક્કસ ઘેર જમવા આવજે.” હું ત્યારે મનોમન કહું પણ ખરો કે “મને આ વખતે પણ ક્યાં વાંધો છે.”
સ્વાભાવિક છે કે અમને લોકો ઘેર જમવા બોલાવે કે બા’ર લઇ જાય એટલે અમે પણ ઈ બધાને જુદીજુદી જગ્યાએ જમવા લઇ જીયેં કે જે વડોદરામાં વિશેષ બને. બીજું, ઉંમરે મોટાભાગના અમારી હારના હોય ને શાકાહારી હોય એટલે સૌ અનલિમિટેડ ગુજરાતી થાળી પસંદ કરે. વડોદરામાં “એક્સપ્રેસ હોટેલ”માં “મંડપ” આ ભાણા માટે પ્રચલિત છે ને અમે એનો લાભ લન્ચમાં ઘણીવાર લીધો છ એટલે એના વિષે થોડુંક લખું: તો ઉપરના મજલે આવેલ આ “મંડપ”માં દાખલ થાવ એટલે ભાડુતી સત્તકાર પામી યોગ્ય ટેબલખુરસી ગોતી બેસો. જેવા ખુરસીએ બેસીને પુંઠ આઘીપાછી કરીને ગોઠવાવ એવામાં બ્લયુજીન ને સફેદ ટી-શર્ટમાં એક છોકરો ફટાફટ થાળી મૂકી જાય, આવો બીજો સફેદ નેપકીન ને ચમચાચચમી મૂકી જાય ને પાછળ ત્રીજો બે આંગળી માય માંડ બૂડે એવી દસેક વાટકીયું હયડીમહમ થાળીમાં ગોઠવી જાય ને પાણી ને છાસના બે ચળકતા પ્યાલા મૂકી જાય. આ છોકરાઉ જાય એટલે ચોથો, પાંચમો, છઠો “વારાફરતી વારો મેં પછી ગારો” એમ છોકરાઉ અથાણાં, સંભારો, ચટણી, રાયતું, બેએક ફરસાણ, ફુલકાં રોટલી, ભાખરી, પરોઠા, થેપલાં જે જોયેં ઈ થાળીમાં મૂકી જાય ને વાટકીયુંમાં દાળ, કઢી, ચોડવેલ કોરું શાક, ભીનું શાક, લીલું શાક, કોરું કઠોળ, ભીનું કઠોળ, મીઠાઈ, વ. મૂકી જાય ને “ભો” કરવાનો સમો થાય એટલે સૌ મનોમન નક્કી કરીલે કે એને સુ ભાવશે.
હું થોડોક થાંથો એટલે ધીરેકથી મારા ભાણા સામે જોવું કે મને આ રસથાળમાંથી સું ભાવશે એવામાં તો મારી પડખે ને સામે બેસનારાની તરલા દલાલની જેમ ટીકાટિપ્પણ ચાલુ થાય; “આ વખતે ખમણ ગયા વખત જેટલાં જાળીદાર ને સ્પન્જી નથી,” “ઉંધીયામાં મૂઠિયાં ઓછાં છે,” કઢી પીળીપચરક છે; હળદર બાર પડતી છે,” “રોટલી આમ સુંવાળી છે પણ ઘઉંનો લોટ ગઈસાલ કરતાં બદલ્યો લાગે છ,” “આ વખતે દાળ મસ્ત છે, મઢીની તૂરદાળ વાપરી લાગે છ,” વ. હવે આ ટીકાટિપ્પણ કરનારા જ હાથ ઊંચા કરીકરીને એને વગોવેલી ને અન્ય વાનગીઓ સારાતિયા આગળ મંગાવ્યા કરે ને દોઢ પેટે ખાય. તો અમારામાંથી ડાયાબિટીક્સ વળી એમ પણ કે; “ગુલાબજાંબુમાં ચાસણી હોય એટલે હું જાંબુ શ્રીખંડમાં નાખીને ખાઇસ. આમ પણ શ્રીખંડ તો દહીં જ ને,” “મારી ભૂખ્યાપેટે સવારની સ્યુગર તો ૨૦૦-૨૫૦ જ રે‘ છ ને કંટ્રોલમાં છે,” ને ત્રીજો વળી એમ પણ કે “હવે બહોત ગઈ થોડી રહી એટલે મેં તો પરેજી મૂકી દીધી છ.” ટૂંકમાં, આવા સંવાદો ઉપરાંત પરિચિત વાતો જેવી કે “આપણા કાંતીકાકાના દીકરાની વહુ માથાભારે તો ખરી,” “ઓલ્યા દિલુફૂવાનો દીકરો દૂબઈ કમાવા તો ગ્યો છ પણ વહુને કોણજાણે કે દી‘ બોલાવશે” વચ્ચે સૌ જમણ જમતા હોય એવામાં બેંગોલી સાડીમાં સજ્જ યુવતી આવીને ઔપચારિક વાક્યો બોલી જાય કે “પ્લીઝ એંજોય ધ લંચ સર. આઈ એમ ઓન્લી હીઅર, ઇફ યુ નીડ હેલ્પ, સર.” આમ નાદઆનંદે સૌ જમે, અમે બિલ ચૂકતે કરીયેં ને બાર નીકળી અમીરી પાન ખાઈ સૌ છુટા પડીયેં.
ઘણીવાર અમે જેને બાર જમવા લઇ જીયેં ઈ લોકોની પસંદગી સાઉથ ઈંડિયન ફૂડની હોય તો વડોદરામાં “વુડલેન્ડ,” “શઁકલ્પ” કે એવી કોક પ્રખ્યાત રેસ્ટોરાંમાં અમે જીયેં. આવી જગ્યાએ પણ પરિસ્થિતિ તો ગુજરાતી થાળી જેવી જ થાય. આંઈ વળી નાનીનાની વાટકીયુંમાં ગુજરાતીઓનો ગળ્યો સાંભાર, ટમેટાંની લાલ, કોથમીરનારીયેળની લીલી ને લીલા નારિયેળની ધોળી ચટણીયું ને તેલમાં ભેળવેલ ગન પાવડર (પોડી) ને થાળીમાં કે કેળના પાનમાં વચાળે ચમચી શાક મુકેલ સવા ગજ મોટો ઢોસો, ગોદડાછાપ ઉથપમ ને બેત્રણ જુદુજુદી જાતની ઈડલી મૂકી જાય. મારે શાક ઢોસામાં નહીં પણ અલગ ને વધુ જોતું હોય એટલે સારતીયો પે’લાં મેનેજર આયરની મંજૂરી મેળવવા જાય, મેનેજર ખુદ આવે ને કે’, ” યસ, યસ સર. વી વિલ ચાર્જ ફોર ઈટ બટ સ્યોર.” છેવટે અમે ગુજરાતીઓ આ નોન-ગુજરાતી ભાણુ ખાતા જીયેં, અલકમલકની વાત્યું કરતા જીયેં ને વચ્ચે રામારાવ રેડી, ક્રિષ્ના વડ્લામુડી ને કમલા આયંગર બનીને થોડાક ઉવાચે; “ઢોસામાં જાળી ઓછી છે ને ક્રિસ્પી પણ જોયેં એવા નથી,” સાંભારમાં ગળપણ ગયા વખત કરતાં મને ઓછું લાગે છ,” કે “આ વખતે નાળિયેરની ચટણીમાં નાળિયેરનો સ્વાદ સારો આવે છ.” અન્ય લોકોને મન હોય પણ મને પંજાબી કે ઈંડિયન ચાઈનીઝ ખાણું પસંદ નથી એટલે ઈ તો હું ટાળું જ.
છેલ્લે એક ખુલાસો કરી દઉં કે ઉપર મેં જે કાંઈ લખ્યું છ ઈ મારા હળવા હૈયે મારા અનુભવો વિષે છે બાકી જ્યારેજ્યારે અમે દેશ આવીયેં છ ત્યારે અમારાં સગાંવ્હાલાં અમને પ્રેમપૂર્વક આવકારવામાં રતીભારે કસર નથી છોડતાં. મારા તાલુકાશાળાથી લઈને કોલેજ લગીના મિત્રો હજી મારે ખભે હાથ મૂકીને જૂની વાત્યું વાગોળે છ ને હું પણ આ બધા વચાળે મારા જોગી વાત્યું માંડું. ચોરવાડમાં કરસન ચૂડાસમા, રણમલ ડાભી ને સદરૂ લાલાણી સાઈંઠ વરસ પછી મારો અવાજ ફોન ઉપર ઓળખીને મને વાડીએ ને એને ઘેર આવકારે છ. તો માંગરોળમાં મારા એકથી ચાર ધોરણ લગીના મેંદરડાનાં સહાધ્યાયી નવિંચંદ્ર ભટ્ટ ને કૌશિક વસાવડાને માંગરોળ મળવા જાઉં ત્યારે એનાં હૈયાં નીચોવીને મને આવકારે છ. એકબે આત્મીય લોકોતો એવા પણ છે કે જે મેં જયારે પે’લીવાર ભારત છોડ્યું ત્યારે ઈ ઉંમરે પાંચેક વરસના હશે ને ઈ લોકો મને માત્ર નામથી જ ઓળખે. આ લોકો પણ જૂનાગઢ પો’ચું એટલે બીજે દી’ સવારનાપોરમાં ગીગાના ડબલ મારી, ડબલ હિંગના વણેલ ગાંઠિયા, બંગડી જેવી જલેબી, કાચા પોપૈયાંનો સંભારો ને તળેલ મરચાની ફોરમે મને જગાડીને આવકારે. ટૂંકમાં, પશ્ચિમી દેશોએ ઘણી નોંધનીય પ્રગતિ કરી હશે પણ કાઠિયાવાડનાં આવકાર, સત્તકાર, અંતરનો ઉમળકો, નિસ્વાર્થ પ્રેમ, લાગણી ને એના રોટલાના બ્રહ્માંડ ચક્રસમા ઘેરાવા વચાળે હંધીયે પશ્ચિમી પ્રગતિ એક માત્ર મધ્યબિંદુ છે.
શ્રાવણ મહિનો આવે અને ભારતમાં તહેવારોની મોસમ શરુ થઈ જાય. ભારતમાં આમ તો બારેમાસ કોઈને કોઈ તહેવાર ઉજવાતા હોય છે. અનેકતામાં એકતા અને સર્વધર્મ સમભાવનાના આપણા દેશમાં તહેવારોની ક્યાં ઓછપ હોય છે!
હમણાં ગણેશોત્સવના તહેવારની ખૂબ ધામધૂમથી ઉજવણી થઈ રહી છે. પરંપરાગત ઘરમાં અને સાર્વજનિક રુપે આ તહેવાર ઉજવાય છે. શ્રી લોકમાન્ય ટિળકે પરતંત્ર ભારતની જનતામાં જોશ અને દેશભાવના જાગૃત કરવા આ તહેવારની શુભ શરૂઆત કરી હતી અને આજે ફક્ત ભારતમાં જ નહિ, દુનિયાભરમાં ખૂબ ઉત્સાહપૂર્વક બાપ્પાની પધરામણી અને વિસર્જન થાય છે.
તહેવારો સાથે મારા અંગત સંબંધો અને લાગણી જોડાયેલા છે.સામાન્યતઃ કદાચ બધાને અમુક તહેવાર પ્રતિ વિશેષ લાગણી કે લગાવ હોઈ શકે!!
જ્યારે પણ ગણેશોત્સવનો તહેવાર આવે છે, મારું મન અચૂક સ્મરણોના એ મુકામ પર પહોંચી જાય છે જે મારા જીવનની વસમી વાસ્તવિકતા, દર્દને ઝંઝોડી દે છે!!
૧૯૭૨ ભાદરવા સુદ બીજ! એ કાળ ચોઘડિયે અમે ભાઈ બહેનોએ અમારી માતાને અકસ્માતમાં ગુમાવી. એ કારમી પળ એ યાતના મારા જીવન સાથે સતત વણાયેલી છે જેને હું એક પળ પણ ભૂલી શકતી નથી. પિતા તો અમે પહેલા જ ગુમાવ્યા હતા અને આ બીજો કારમો વજ્રાઘાત!! મારી સાથે નાની બહેન અને સાવ નાનકડો ભાઈ જેને સમજ પણ નહોતી કે શું થઈ રહ્યું છે?
મારું આ સંભારણું ફક્ત દુઃખદ યાદોનું જ નથી, પણ એ દુઃખમાં જે સહારો મળ્યો એ સ્મરણોને મોગરાના ફુલની જેમ મઘમઘતા રાખવાનો છે. નાના, નાનીએ તો અમને સંભાળી જ લીધાં, પણ મારી બાળપણની સખી નયના અને એનો પરિવાર જે મને એમની ત્રીજી દીકરી જ ગણતા એની બહુ મોટી ઓથ મળી.
બે દિવસ પછી ભાદરવા સુદ ચોથ. ગણપતિ બાપ્પાની પધરામણીનો દિવસ. નયનાને ત્યાં વર્ષોથી બાપ્પાની પધરામણી થાય અને હું અને મારો પરિવાર એ ઉત્સવનો અવિભાજ્ય અંગ હોઈએ.
મને બરાબર યાદ છે ૧૯૭૨નો એ દિવસ!! મમ્મીના અવસાનને બે દિવસ થયા હતા, મારી એ નાસમજ ઉમરમાં મને કોઈ ધાર્મિક રિવાજોનો ખ્યાલ નહોતો, કે કોઈ સૂતક લાગે એવો ખ્યાલ નહોતો. નાના ઘણા સુધારાવાદી હતા અને મારા મમ્મીની ખાસ બહેનપણીનો દીકરો રાજુ અમને નયનાને ત્યાં લઈ ગયો. ત્યાં પણ બધાએ સહજતાથી અમને આવકાર્યા, આરતીમાં ભાગ લેવા દીધો અને ખાસ તો મારા નાનકડા ભાઈ પાસે પ્રેમથી આરતી કરાવી, મોદક ખવડાવી ખુશ કરી દીધો.
મમ્મીનાં અવસાન પછી અને મારા લગ્ન પછી મારા માટે પિયર જવાના એક નહિ પણ ત્રણ ત્રણ ઘર હતાં. નાના નાની તો કલકત્તા હતા અને મારા ભાઈ બહેન પણ એમની સાથે કલકત્તા હતાં, પણ મુંબઈમાં નયનાનું ઘર, જ્યોત્સનાબહેન મારી મમ્મીની ખાસ બાળપણની બહેનપણી, એમનું ઘર અને નીલા જે મારી નાની બહેનની ખાસ સખી હતી એનું ઘર.
આજે એ દિવસો યાદ કરું છું ત્યારે મન અહોભાવથી તૃપ્ત થઈ જાય છે. નયનાને ત્યાં મારા બાળકોના જન્મ પછી જ્યારે પણ જઉં, ઘર આખું મારા બાળકો પાછળ ઘેલું થઈ જાય, કારણ ઘરમાં હજી બીજા કોઈ નાના બાળકનું આગમન નહોતું થયું. એ લાડ અને પ્રેમ નાના, નાનીનો મારા બાળકોને અનરાધાર મળ્યો અને આજે પણ મારી દીકરી અને દીકરો એમને મામા, કે માસી કહીને જ બોલાવે છે.
મને બરાબર યાદ છે નયનાનો નાનો ભાઈ રાજેશ ત્યારે મુછ રાખતો અને મારી નાનકડી દીકરી શ્વેતા જ્યારે પણ રાજેશના હાથમાં હોય, શ્વેતાના ગાલને મુછથી હેરાન કરતો, પણ શ્વેતાને મજા આવતી અને એ મુછ ખેંચવાનો પ્રયાસ કરતી. આજે પણ જ્યારે વાત થાય રાજેશ શ્વેતાના નટખટ તોફાનોને યાદ કરતો રહે છે.
નીલાના મમ્મી પદ્માબહેન જેને અમે સહુ બા કહેતા, એમણે ઘરમાં પારણાઘર શરું કર્યું હતું અને હું લગભગ બે ચાર મહિને એમને ત્યાં રહેવા જતી. મારા બાળકોને ત્યાં ખૂબ મજા આવતી અને પારણાંઘરના શિક્ષકો પણ એમને વિશેષ લાડ કરતાં. નીલાના લગ્ન પછી દિપક એના પતિનો પણ એટલો જ સાથ સહકાર મળતો રહ્યો.
જ્યોત્સનાબહેન મારા મમ્મીના અવસાન પછી તરત મારે ત્યાં આવ્યા, પપ્પાના અવસાન પછી મમ્મી હમેશા આછા કલરની સાડી પહેરતી, ભુરી, કે બદામી કે રાખોડી. જ્યોત્સનાબહેન જેને રાજુ, વિહારની જેમ અમે પણ મા કહીને જ બોલાવતા એમણે મારા કબાટમાંથી એ બધી સાડીનું પોટલું વાળી અનાથાશ્રમમાં મોકલાવી દીધું અને સરસ રંગીન સાડીઓનો જથ્થો મારા કબાટમાં ગોઠવી દીધો. મમ્મી જે સ્કૂલમાં શિક્ષિકા હતી ત્યાં મને મમ્મીની જગ્યાએ નોકરી આપી મમ્મી પ્રત્યેનો આદર વ્યક્ત કર્યો હતો અને મા નહોતા ઈચ્છતા કે હું એવી આછા કલરની સાડી પહેરી નોકરીએ જઉં. જ્યોત્સનાબહેનનો દીકરો રાજુ જ્યારે અમે બે બહેનોને ભાઈ નહોતો ત્યારે એક રક્ષાબંધને દરવાજે આવી ઊભો, રાખડી બંધાવી અને આજ પર્યંત સગા ભાઈથી વિશેષ સંબંધ જાળવ્યો છે.
સ્મરણોની આ કેડી પર જ્યારે પાછળ ફરીને નજર કરું છું ત્યારે હૈયું ખુશીથી છલકાઈ ઉઠે છે. કેટલો પ્રેમ, આદર, લાગણી હું પામી છું. બા નથી રહ્યાં, મા નથી રહ્યાં, નયનાના મમ્મી, પપ્પા નથી રહ્યાં પણ સંબંધોના તાર એટલા જ મજબૂત રહ્યાં છે.
આ બધામાં અત્યારે મારી મમ્મીની જગ્યાએ સુશીમામી મમ્મી બની રહ્યાં એ તો કેમ જ વિસરાય! મારા નાના ભાઈ બહેનને પોતાની સોડમાં લીધાં અને અમને ક્યારેય મમ્મીની ખોટ ના વરતાવા દીધી, એ મોસાળ એ મામા માસી સહુના અતૂટ પ્રેમે હમેશ અમારા જીવનને સહ્ય બનાવ્યું છે.
ભાદરવા સુદ બીજ ફક્ત મારા મમ્મી જ નહિ પણ મારા સાસુની પણ પુણ્યતિથિ. લગ્ન પછી જયાબહેન, મારા સાસુએ કદી મને મમ્મીની ખોટ વરતાવા દીધી નહોતી અને મારા બાળકો પણ પુરા નસીબદાર કે દાદા દાદીની છત્રછાયા અને હેતમાં મોટા થયાં.
આટલો પ્રેમ મેળવવા હું ભાગ્યશાળી બની એનુ સઘળું શ્રેય મારી મમ્મીએ જે આંબો વાવ્યો હતો એના મીઠા ફળ મને માણવા મળ્યાં.
આજે ૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ મમ્મીના અવસાનને બરાબર ચોપન વર્ષ થયાં.
એ મમ્મીના ગુણ અને સંબંધ સાચવવાની સુઝ અને પ્રેમાળ સ્વભાવ વ્યાજ સહિત હું અને મારા ભાઈ બહેન માણી રહ્યાં છીએ. માતા પિતાની યાદ તો સદા આપણા જીવન સાથે જોડાયેલી હોય છે, એ સુવાસ ક્યારેય કરમાતી નથી, એક મીઠું સંભારણું બની સદા મહેકતી રહે છે!
નત મસ્તકે આ શ્રધ્ધાંજલિ મારી મમ્મી અને સાથે મા સ્વરુપે પ્રેમ વરસાવનાર સર્વ માતાઓને!!
કુદરતના કેટલાક સૌથી સમૃદ્ધ વિસ્તારો એવા હોય છે જે સંપૂર્ણપણે જમીન પણ નથી અને સંપૂર્ણપણે પાણી પણ નથી. જ્યાં બંને મળે છે, ત્યાં જૈવવૈવિધ્ય નિખરે છે. તળાવનો કિનારો, નદીનો પટ, દરિયા પાસેના કાદવ વાળા વિસ્તાર, ખાડીઓ અને ચેરનાં જંગલો (mangroves) — આ બધા એવા સ્થળો છે જ્યાં અલગ-અલગ આવાસો એકબીજા સાથે જોડાય છે અને તેથી ઘણી વિવિધ પ્રજાતિઓને વસવાટ કરવા જગ્યા મળે છે.
ઓસ્પ્રે – Osprey, વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં Pandion haliaetus – જેને ગુજરાતીમાં મત્સ્યભોજ કહેવાય છે, એ આ જોડાણને ખૂબ સારી રીતે દર્શાવતું પક્ષી છે. માછલી પકડતી વખતે તે કદાચ થોડી જ મિનિટો પાણીમાં રહે, પરંતુ તેનું આખું જીવન પાણી અને તેની આસપાસની જમીન બંને સાથે જોડાયેલું છે.
[એક જળાશયના કિનારે ડાળ પર બેઠું એક મત્સ્યભોજ]દૂરથી જોતા મત્સ્યભોજ કોઈ સામાન્ય મોટા શિકારી પક્ષી જેવું લાગે છે. પરંતુ તેની જીવનશૈલી ખૂબ જ વિશિષ્ટ છે. ઘણા શિકારી પક્ષીઓ વિવિધ પ્રકારના પ્રાણીઓનો શિકાર કરે છે, જ્યારે ઓસ્પ્રેનો ખોરાક લગભગ સંપૂર્ણપણે માછલી છે.તેનું શરીર પણ આ જ જીવનશૈલી માટે ઘડાયેલું છે. તેના લાંબા વળાંકવાળા નહોર અને પગના તળિયે રહેલી ખરબચડી, કાંટા જેવી રચનાઓ તેને લપસણી માછલીને મજબૂત રીતે પકડી રાખવામાં મદદ કરે છે. તેના બહારના અંગૂઠાની સ્થિતિ બદલવાની ક્ષમતા તેની પકડને વધુ મજબૂત બનાવે છે. પાણીમાં ડૂબકી મારતી વખતે તેના નસકોરાં પણ બંધ થઈ શકે છે, જે કરવાની કોઈ શિકારી પક્ષી પાસે ક્ષમતા નથી!
મત્સ્યભોજ માટે માછલી પકડવું કંઈ સહેલું નથી, પણ આ પક્ષીની પ્રજાતિએ માછલી પકડી જીવન ટકાવવાનું શીખી લીધું છે જેથી તેની ઉત્ક્રાંતિ પણ તે જ દિશામાં થઈ છે.
તે ઉપરથી પાણીનું નિરીક્ષણ કરે છે અને માછલી દેખાય ત્યારે પગ આગળ રાખીને પાણીમાં ડૂબકી મારે છે. માછલી પકડ્યા પછી તે ઘણીવાર તેને માથું આગળ રહે એ રીતે ગોઠવે છે. આમ કરવાથી ઉડતી વખતે હવાનો અવરોધ ઓછો થાય છે અને માછલીને લઈ જવી સરળ બને છે. ઘણી વખત તે એક સાથે બંને પગ વડે એક થી વધુ માછલીઓ પણ પકડે છે!
[એક મોટી માછલીના શિકાર સાથે ઊડતું મત્સ્યભોજ]શિકાર કરતું મત્સ્યભોજ
મસ્ત્યભોજ અને પ્રેગરીન ફાલ્કન વચ્ચે શિકાર માટે બાથંબાથી
એ રસપ્રદ વાત છે, કે દુનિયામાં મત્સ્યભોજ ની માત્ર એક જ જીવંત પ્રજાતિ છે. છતાં આ એક જ પ્રજાતિ વિશ્વના ખૂબ મોટા વિસ્તારમાં જોવા મળે છે, ઉત્તર અમેરિકા અને યુરોપથી લઈને આફ્રિકા, એશિયા અને ઓસ્ટ્રેલિયા સુધી.
મત્સ્યભોજ અત્યંત વિશિષ્ટ શિકારી છે કે જે ખાલી માછલી ખાવું જ પસંદ કરે છે, પરંતુ તે કોઈ એક ચોક્કસ સ્થળ પર નિર્ભર રહેતું નથી. જ્યાં યોગ્ય માછલીઓ ઉપલબ્ધ હોય ત્યાં, તે તળાવો, નદીઓ, જળાશયો, નદીના મુખ અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોનો ઉપયોગ કરી શકે છે. ઘણાં મત્સ્યભોજ લાંબા અંતરના પ્રવાસી પણ છે. ઠંડા ઉત્તરીય પ્રદેશોમાં પ્રજનન કરતા પક્ષીઓ શિયાળો પસાર કરવા માટે હજારો કિલોમીટર દૂરના ગરમ વિસ્તારોમાં સ્થળાંતર કરે છે. ભારત આવા ઘણા શિયાળુ પ્રવાસી મત્સ્યભોજ નું શિયાળુ આવાસ બને છે અને ગુજરાતમાં તેના માટે યોગ્ય એવા અનેક જળપ્લાવિત પ્રદેશો, જળાશયો, નદીઓ અને લાંબો દરિયાકિનારો છે.
તે પોતાનો ખોરાક ભલે પાણીમાંથી મેળવે છે, પરંતુ આરામ કરવા અને માળો બનાવવા માટે વૃક્ષો, ખડકો, વીજળીના થાંભલા, કૃત્રિમ પ્લેટફોર્મ અથવા અન્ય ઊંચી રચનાઓની જરૂર પડે છે. એટલે તેનું જીવન બે અલગ પર્યાવરણોની સીમા પર ચાલે છે. આ કારણે તેનું પર્યાવરણીય મહત્વ માત્ર “માછલી ખાનાર શિકારી” હોવા પૂરતું નથી.
માછલી પરની તેની નિર્ભરતા તેને પાણીમાં થતા ફેરફારો પ્રત્યે સંવેદનશીલ પણ બનાવે છે. કોઈ જળાશયમાં પાણી પૂરતું હોય અને બહારથી તે સ્વસ્થ દેખાતું હોય, છતાં જો માછલીઓ ઓછી થઈ જાય, પાણી પ્રદૂષિત થઈ જાય અથવા સરળતાથી ઉપલબ્ધ ન રહે, તો તે સ્થળ મત્સ્યભોજ માટે પહેલાં જેટલું ઉપયોગી ન રહે.
અહીં મત્સ્યભોજ ના ઇતિહાસમાંથી મળતો DDTનો બોધપાઠ ખૂબ મહત્વનો છે. વીસમી સદીમાં DDT નામનું કીટનાશક મોટા પ્રમાણમાં વપરાતું હતું. તે પર્યાવરણમાં પ્રવેશીને આહાર કડીમાં એકઠું થઈ શકતું હતું. તેની અસર ખાસ કરીને એવા શિકારી પ્રાણીઓમાં વધુ દેખાય છે જે આહાર-કડીમાં ઉપરના સ્તરે હોય.
આ પ્રક્રિયાને સમજવા માટે એક સરળ ઉદાહરણ લઈએ. પાણીમાં રહેલી એક નાની માછલીમાં પ્રદૂષકની માત્રા ખૂબ ઓછી હોઈ શકે. પરંતુ મોટી માછલી પોતાના જીવનકાળમાં આવી ઘણી નાની માછલીઓ ખાય છે. પરિણામે તેના શરીરમાં તે પદાર્થની સાંદ્રતા વધી શકે છે. હવે આવી ઘણી મોટી માછલીઓ ખાનાર ઓસ્પ્રે જેવા શિકારી પક્ષીમાં તેની સાંદ્રતા હજુ વધી જાય છે. આ પ્રક્રિયાને Biomagnification કહેવામાં આવે છે.
DDTના એક વિઘટન પદાર્થ DDEને કારણે ઇંડાની છાલની રચના પર અસર થતી હતી. કેટલીક જગ્યાએ મત્સ્યભોજના ઇંડાં એટલાં પાતળાં અને નાજુક બન્યાં કે સેવન દરમિયાન જ તૂટી જતાં હતાં. તેના કારણે બચ્ચાંના વિકાસમાં નિષ્ફળતા અને પ્રજનનક્ષમતામાં ઘટાડો થયો અને કેટલીક વસ્તીઓમાં ભારે ઘટાડો જોવા મળ્યો.
આ ઘટનાએ એક મહત્વની વાત સમજાવી: પર્યાવરણમાં છોડવામાં આવેલું રસાયણ મૂળ સ્ત્રોતથી ઘણું દૂર જઈ શકે છે અને ખાદ્યજાળના વિવિધ સ્તરોમાંથી પસાર થઈને અંતે સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમને નુકસાન પહોંચાડે છે.
DDT પર નિયંત્રણો આવ્યા પછી ઘણા વિસ્તારોમાં મત્સ્યભોજની વસ્તી ફરી વધવા લાગી.
મત્સ્યભોજ આપણને જળપ્લાવિત પ્રદેશો અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોને થોડા અલગ દૃષ્ટિકોણથી જોવા માટે પ્રેરણા આપે છે. જળપ્લાવિત પ્રદેશોની આસપાસ છીછરું પાણી, કાદવ, વનસ્પતિ, ઘાસ, ઝાડ અને ખુલ્લી જમીન હોય શકે છે. દરેક ભાગ અલગ-અલગ જીવો માટે અલગ સંસાધનો પૂરા પાડે છે. દરિયાકાંઠે પણ નદીઓ, ખાડીઓ, ચેરનાં જંગલો અને છીછરું દરિયાઈ પાણી એકબીજાની નજીક જોવા મળે છે.
જ્યાં અલગ આવાસો મળે છે ત્યાં અલગ પ્રકારના સંસાધનો પણ ભેગા થાય છે. માછલીઓ પાણીનો ઉપયોગ કરે છે, જંતુઓ છીછરા પાણીમાં વિકાસ પામે છે, પક્ષીઓ કાદવમાંથી અળસિયાં અને અન્ય જીવો શોધે છે અને જમીન પરનાં પ્રાણીઓ આસપાસની વનસ્પતિનો ઉપયોગ કરે છે. આ કારણે આવાસોની સીમાઓ ખૂબ મહત્વની હોય છે. તે બે પર્યાવરણ વચ્ચેની ખાલી જગ્યા નથી. ઘણીવાર ત્યાં બંને પર્યાવરણની વિશેષતાઓ એકસાથે જોવા મળે છે અને તેથી જૈવવૈવિધ્ય માટે નવી તકો ઊભી થાય છે.
મત્સ્યભોજ આ સમગ્ર જોડાણને સરળતાથી સમજાવી શકે છે. તે પાણીમાં શિકાર કરે છે, પોતાના શિકારને હવામાંથી પસાર કરીને જમીન પર લઈ જાય છે અને સ્થળાંતર દરમિયાન હજારો કિલોમીટર દૂર આવેલા જુદા જુદા જળપ્લાવિત ક્ષેત્રોને પોતાના જીવનચક્ર દ્વારા જોડે છે.
રસોડામાંથી કાચ ફૂટવાનો અવાજ આવ્યો અને નેહા સફાળી ઊઠીને તે તરફ દોડી.
કદાચ જ તમારું ધ્યાન ગયું હશે કે રોટલી વણતી વખતે તેને વારંવાર સૂકા લોટમાં ઝબોળો છો (કે ચકલા પર અટામણ સ્વરૂપે પાથરો છો) તે પણ એક પ્રકારનું ઊંજણ જ છે. રોટલી વણવી એટલે લુવાનો વિસ્તાર વધારી ચકલા પર પ્રસરાવવી. આ એક પ્રકારની ગતિ જ છે ને? જો સૂકો લોટ ન હોય તો રોટલી ચકલાને ચોંટે છે, તેમાં રોટલીની અને ચકલાની સપાટીઓ એક થઈ જાય છે. લોટની હાજરીમાં રોટલી તેના ઉપર સરકતી આગળ વધે છે અને ચકલાની સપાટીથી વેગળી રહે છે. આ ઊંજણનું કામ થયું. નિપૂણ ગૃહિણીઓની રોટલી તો વણતે વણતે ગોળ પણ ફરે છે, તે માત્ર અટામાણની હાજરીમાં જ શક્ય છે.
