-
કાશ્મીરનો પ્રવાસ અથવા સ્વર્ગનું સ્વપ્નું : પ્રકરણ ૬ – તા. ૬-૧૧-૯૧
સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી ગોહિલ ‘કલાપી’
તા. ૬-૧૧-૯૧
ચકવાકની લાંબી ચીસો કાગાનીંદરમાં કોઇ કોઇ વખતે કાને પડવા લાગી. માંજી લોકોનાં બગાસાં, ટુંકાં ગાયનો અને અવાજ સંભળાવા લાગ્યા. દીપજ્યોતિ જરા નિસ્તેજ થવા લાગી. પડખું ફેરવતી વખતે ટાઢથી બિછાનું જરા ભીનું અને ઠંડું લાગવા માંડ્યું. બહાર ઉજ્જવલ ભાસ નજરે પડવા લાગ્યો. પાણીના ખળભળાટથી કિસ્તીની આવજા શરૂ થઇ ગઇ છે, એમ લાગ્યું. કાગડા, ચકલાં, કાબર અને બીજાં પક્ષીઓ બોલવા લાગ્યાં.
ચોકીએ બેઠેલો સિપાઈ એક પછી એક રસોયાને ઉઠાડવા લાગ્યો. તેઓ ઉઠ્યા કે તુરત જ આળસ મરડી કોઈ ” હરિ, હરિ, હરિ “, કોઇ ” હે ! રામ તું ” કોઇ ” હે ! ભગવાન ” એમ બોલતા પથારીઓ સંકેલી કામે લાગ્યા; પરભાતીઆં ગાવા લાગ્યા અને ચુલા પાસે તાપવા બેસી ગયા. ધીમે ધીમે, અજવાળું ઓરડામાં આવ્યું એટલે અમે પણ ઉઠ્યા, બે ત્રણ માંજીઓને બોલાવી ” ડાક ઘરકું જાકે સબ કાગઝ જલદી લાઓ ઔર તાર હોવેતો વ્હોબી લાના “, બીજાને, ” બહાર જાકે જલદી ચિરાક તૈયાર કરો “, ત્રીજાને ” શિકારી તૈયાર રખો દુપેરકું બહાર ફિરને જાનાંહે “, આ પ્રમાણે જુદાં જુદાં કામ બતાવી દીધાં.
કમાડ ઉઘાડ્યાં. તેઓ ગયા. અમે બહાર ઓસરીમાં ખુરશીઓ નખાવી, ગરમ કપડાં પહેરી સગડી આસપાસ દાતણ કરવા બેસી ગયા. પૂર્વ દિશાની લાલાશ, પર્વતો પરનો ગુલાબી દીસતો બરફ, નાના પ્રકારના અવાજ કરતાં આમતેમ ઉડતાં પક્ષીઓ, ઝાકળથી ટપકતાં વૃક્ષો, જરા જરા ઉપડેલાં જળકણથી છવાયેલ પુષ્પ, ડાળીઓ પર પથરાઇ ગયેલી પાણીનાં મોતીયાથી ચળકતી કરોળિયાની જાળ, લીલું ઘાસ અને તે પર પડેલાં પાણીનાં ટીપાં, ધીમે ધીમે વિખરાતો ધુમ્મસ, ડુંગર પર ફરતાં હસ્તિદલ જેવાં દેખાતાં વાદળાં, નિર્મળ થતું આકાશ, શુક્ર અને બીજા વિરલ વિરલ રહેલા ઝાંખા તારા, પાણી પર ઉડતાં કલકલિયા, ખોરડામાંથી નીકળતા ધુમાડાના થોડાં રહેલા ધુમ્મ્સ સાથે મળી જતા ગોટા, અને પ્રભાત કાળના એવા અનેક સુખકર રમણીય કુદરતી દેખાવો જોઇ આનંદમાં દાતણ પાણી કરી લીધાં. એટલી વારમાં બે ઉંચા ડુંગરો વચ્ચે ખીણમાં ચળકાટ મારતાં, ચોતરફ ફેલાતાં, માણસોના અવાજ સાથે વધતાં જતાં સૂર્યના સોનેરી કીરણો નજરે પડ્યાં, અને આમ્રરસથી છકેલ કોકિલાની કીકી જેવાં લાલ વસ્ત્ર ધારણ કરી ભગવાન સૂર્ય દેવતાએ દર્શન દીધાં. સુવર્ણની રેતી જેવો, શરદીમાં વહાલો લાગતો, કમલ વનને વિકસિત કરતો, નદીના પાણીને રંગી નાખતો, બરફના લાલ રંગને ભુસી દેતો તડકો, પૃથ્વી, પહાડ, ઝાડ, અને સર્વ વસ્તુ પર પથરાઈ ગયો.
સૂર્યનો રથ ઊંચો ચડ્યો. પર્વતો નીચે આવી ગયા, જલની તરંગ પરંપરા ચળકવા લાગી અને ટાઢ જરા ઓછી થઈ તેથી અમે ન્હાવા લાગ્યા. કોઈએ કહ્યું કે ” કાગળ લઈ માંજી આવ્યો ” તેથી જલદી કપડાં પહેરી રસોયાને ” થાળીને જરા વાર છે ” એમ કહી લખવાની ઓરડીમાં દોડી જઈ જલદી જલદી પ્રિય સ્નેહીઓના પ્રિય કુશલ પત્રો વાંચ્યા, અને પછી જમી લીધું. મિત્રોને કાગળના જવાબ જલદી જલદી લખી નાખી, કિસ્તીમાં બેસી માંજી લોકોને કહી દીધું કે : તખ્તે સુલેમાન તરફ શીકારી ચલાવો. તેઓ શીકારી ચલાવ્યા પહેલાં ’ઓ પીર, દસ્તગીર, શહેનશાહ, બાદશાહ’ એવા એવા શબ્દો હલેસાંને એક સરખાં નિયમિત કરવા બોલી કિસ્તી સપાટાબંધ ચલાવવા લાગ્યા. રેસિડન્સિનું મકાન જે અમારા ઉતારાથી બહુ દૂર નહોતું ત્યાં આવી પહોંચ્યા. કિસ્તી ઉભી રાખી એક માંજીએ કહ્યું કે, ” સાબ, ઇધરસે ચલનાં પડેગા “, એક માંજીને રસ્તો બતાવવા સાથે લઈ તેની પાછળ પાછળ વૃક્ષ ઘટામાં ખાડા ખડીયા કૂદતાં કૂદતાં, એક નાની કેડીપર એક પછી એક આડા અવળા ચાલવા લાગ્યા. થોડા વખતમાં ટેકરીની નજદીક આવી ગયા.
શ્રીનગર દરિયાની સપાટીથી ૫૦૦૦ ફીટ ઉંચું છે અને શંકરાચાર્યનું મંદિર ૬૦૦૦ ફીટ ઉંચું છે, તેથી અમારે ૧૦૦૦ ફીટ ઉંચું ચડવાનું હતું. ભાંગી ગયેલાં પગથીયાં પર સંભાળી સંભાળી પણ ઝડપમાં પગ મૂકતા ઉંચા ચડવા લાગ્યા. વાઇસરોયના માન ખાતર આ ટેકરીપર રાતે રોશની થવાની હતી તેથી મજુરો કપાસિયાના કોડીઆંની હારો કરતા હતા અને નાની નાની લાકડીઓ આમ તેમ ખોડતા હતા. આ એક જાતના કાશ્મીરી ઝાડની સોટીઓ દિવાની માફક બળે છે અને તેથી તેને પણ રોશની કરતી વખતે વાપરવામાં આવે છે. ઘડીક ઉભા રહી આ રોશનીની તૈયારી અને નીચેની જમીન પર જરા નજર કરી પાછા ધીમે ધીમે ચાલવાનું શરૂ કર્યું. પગથિયાં છોડી દઇ એક નાની કેડી પર ચાલવા લાગ્યા. જમણી બાજુએ પથરા, ઝાડ, ડુંગર અને કામ કરતાં દાડિયાં હતાં, અને ડાબી બાજુએ વધારે વધારે ઉંડી થતી જતી ખાઇ હતી. લાંબી કાશ્મીરી લાકડીઓ હાથમાં રાખી લીધી હતી અને ખાઇ તરફ વારંવાર નજર કરતા, થાકી જવાથી ઘડીએ ઘડીએ પથરા પર બેસી વિસામો લેતા લેતા શ્રી શંકરાચાર્યના શિવાલય પર પહોંચી ગયા, અને “શંભો હર” કરી નીચે બેઠા. શ્રમથી પસીનો વળી ગયો હતો, અને મંદ શીતળ પવનની લહેરી આવતી હતી તેથી જરા વાર વિશ્રાંતિ લઈ મહાદેવના દર્શન કરવા ગયા.
મંદિરમાં એક મોટું શિવલિંગ અને બે પર્શિયન લેખ છે. અહિં એક બાવો હતો તેણે કહ્યું કે, “આ જગ્યાએ આર્ય ઉધ્ધારક શ્રી શંકરાચાર્ય અને મંડનમિશ્રનાં પત્નીનો સંવાદ થયો હતો.” વળી તેણે કહ્યું કે, “અહીંથી થોડે દૂર ઉગ્ર અંબરનાથ મહાદેવ છે. તેનો એવો મહિમા છે કે કોઈ ભાગ્યશાળી અને પુણ્યવાન જ તેનાં દર્શન કરી શકે છે. ત્યાં હજારો માણસો જાય છે પણ કેટલાક શિવાલયમાં ગયા પછી આંધળાભીંત થઈ જાય છે, અને શંકરનાં દર્શન કરી શકતા નથી. હાલ તો ત્યાં બરફ જામી ગએલો છે. આ અંબરનાથનું મંદિર અશોકના દીકરાએ ચણાવેલું છે.”
આ ઊંચા સ્થાનથી આખું શ્રીનગર અને ઘણે દૂર સુધીના સુંદર પ્રદેશો નજરે પડે છે. જો કે શહેરનાં દુર્દશામાં આવી પડેલાં જેવાં ઘર જોવાથી થોડોજ આનંદ મળે છે. પણ ઇશ્વરી કુદરત, ઈંદ્રજાળની માફક આંખને ખેંચી લે છે અને જાગતાં છતાં સ્વપ્નાવસ્થાનું ભાન કરાવે છે. એક બાજુએ નાનાં નાનાં દેખાતાં સફેદાનાં વૃક્ષોની આડી અવળી હારો, ચિનારના ઝાડની ઠેકાણે ઠેકાણે ઘટા, અહીં તહીં પથરાયેલાં લીલાં અને ભુરાં, ચોરસ, ત્રિકોણી, ગોળ અને એવા અનેક આકારનાં મેદનો, અને ભાજી પાલાથી ભરપૂર ખેતરો, તેમાં ફરતાં વેંતિયાં માણસ જેવા દીસતા ખેડુતો, ડાલ સરોવર, તેમાં તરતી નાની મોટી વનસ્પતિ, કીનારપરના બગીચા, વાદળાંથી વધારે કાળો દેખાતો પરિ મહેલ, શહેરમાંની આડી અવળી આસમાની પાણીની સડકો, ઘર બહાર નીકળતા ધુમાડાના ચાલ્યા જતા, ઊંચે ચડતા, વિખરાઇ જતાં થાંભલા, ઘાસથી છવાએલાં છાપરાં, અને બીજી બાજુએ ખીણમાં ધીમે ધીમે સર્પાકારે ચાલી આવતી જેલમ નદી, મુસાફરી બંગલા, વાદળાં અને બરફથી ઢંકાયેલી, દૃષ્ટિ મર્યાદા સુધી લાંબી લાંબી ચાલી જતી, ઊંચી નીચી ધાર અને અણીવાળી લીલી અને કાળી ટેકરીઓ વાળી પર્વત પરંપરા, અને તેની ઝાડીમાં જુદા જુદા અવાજ કરી ઉડતાં ચંડુલાદી પક્ષિઓ, દૃષ્ટિએ પડે છે. આ તે પૃથ્વિ ! સ્વર્ગ ! કે કૈલાસ છે ! તેનો સંકલ્પ વિકલ્પ કરાવે છે. ચારે દિશામાં આવાજ અદ્ભૂત, દૃષ્ટિને આલ્હાદન આપતા, સૌંદર્યના વિશાળ ભંડાર આવી રહેલા છે. તેથી ક્યાંથી આંખ ફેરવી ક્યાં જોવું તે સુજતું નથી.
આ ઋતુમાં પણ આ દેખાવ આટલું આશ્ચર્ય ઉત્પન્ન કરે છે તો ખેતરોને કેસર અને ઘીચ વનસ્પતિથી, દરેક વૃક્ષને ચળકતાં નવપલ્લવ અને ફળોથી, દરેક ઝરણને નિર્મળ, શીત, ખળખળતા જળથી, દરેક મેદાનને લીલા ઘાસથી અને દરેક પર્વતને પુષ્પ, પાન, અને ફળના નવરંગી ગાલીચાથી ભરી દેતી વસંતમાં આ પ્રદેશો હૃદય પર શું અસર નહિ કરતા હોય ! સર્વદા ધન્ય છે, આવી અનુપમ લીલાને સૃજનાર લીલાને, આવા અકળ અમાનુષી, અતીગહન, ઇશ્વરી ચમત્કારના રમણીય ભંડારનું પ્રેમ, આનંદ અને આશ્ચર્ય સહિત અવલોકન કરી, મહાદેવનાં ફરીથી દર્શન કરી, ચિત્તવૃત્તિને ત્યાંજ છોડી પાછા વળ્યા.
આ વખતે નીચે ઉતરવું હતું તેથી મહેનત ઓછી હતી પણ સંભાળ ઘણીજ રાખવી પડતી હતી, કેમકે પગ લપસ્યો કે, ’રામરામ’, ખાઇ પડખે ઘણીજ ઊંડી; તેમાં પડ્યા તો પાવળું પાણી પણ માગવાનો વખત મળે નહિ. ઢાળ ઘણો છે તેની સંભાળ રાખ્યા છતાં પગ લપસી પડતો હતો અને પાછા ઉભા થતાં પણ જરા મુશ્કેલી પડતી હતી. કેટલાક ખાઈ સામે નજર કરવાને પણ હિમ્મત ધરી શકતા નહોતા. ધીમે ધીમે બધા સાજા સમા ઇશ્વર કૃપાથી નીચે ઉતર્યા અને ’હાશ’ કરી કિસ્તીમાં બેસી ગયા. ઉતારે પહોંચ્યા તેટલી વારમાં રાત્રી આવી આવી પહોંચી તેથી વાળુ કરી થાક્યાપાક્યા જલદી બીછાનામાં પડ્યા અને ઘસઘસાટ ઊંઘ આવી ગઈ.
ક્રમશઃ
હવે પછી : પ્રકરણ ૭ તા. ૭-૧૧-૯૧
સ્રોત સૌજન્યઃ વિકિસ્રોત
-
ભૂપેન ખખ્ખરની ચિત્રસૃષ્ટિ – રોગ અને રોગી
બીરેન કોઠારી
પોતાની કૃતિ પર જે તે સર્જકની માનસિક-શારિરીક સ્થિતિની થતી અસર વિશે અનેક ચર્ચા થતી રહે છે. વિન્સેન્ટ વાન ગોગ જેવા ચિત્રકારના આ પાસા વિશે અનેક અભ્યાસ થયા છે. સ્કીઝોફેનિયાથી પીડાતા વિન્સેન્ટે એ અવસ્થામાં પણ ચિત્ર ચાલુ જ રાખ્યું હતું, પણ તેમના રંગો અને બ્રશસ્ટ્રોકમાં દેખીતું પરિવર્તન જોઈ શકાય છે. ઉગ્ર રંગો અને આક્રમક સ્ટ્રોક્સ તેમના આ ગાળામાં દોરાયેલાં ચિત્રોમાં મુખ્ય બાબત છે. ‘wheatfield with crows’ શિર્ષકવાળા તેમના ચિત્રમાં તેમણે ચીતરેલા કાગડા તેમની આ મનોસ્થિતિના સૂચક છે, એમ આ અરસાનાં તેમણે ચીતરેલાં સેલ્ફ પોર્ટ્રેટમાં પણ એનો ખ્યાલ આવે છે.
આવું કદાચ કોઈ પણ સર્જક સાથે બની શકે.
ભૂપેન ખખ્ખરનું અવસાન ૨૦૦૩માં થયું એ અગાઉ ૧૯૯૮ની આખરમાં તેમને પ્રોસ્ટેટના કેન્સરનું નિદાન થયું. આ સાડા ત્રણ-ચાર વરસનાં તેમણે ચીતરેલા ચિત્રોમાં રોગ અને રોગીનો વિષય કેન્દ્રસ્થાને છે. એમાંનાં કેટલાંક ચિત્રો અહીં મૂક્યાં છે.
Dentist by Bhupen Khakhar 
Blind Babubhai by Bhupen Khakhar 
Beauty is skin deep only by Bhupen Khakhar 
Bullet shot in stomach by Bhupen Khakhar 
Injured head of Raju by Bhupen Khakhr
(તસવીરો નેટ પરથી કેવળ ચિત્રસંદર્ભ પૂરતી)
[ભૂપેન ખખ્ખરની સળંગસૂત્રી જીવનકથા ‘ભૂપેન ખખ્ખર (આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિપ્રાપ્ત, પદ્મશ્રી સન્માનથી વિભૂષિત ચિત્રકારના જીવનરંગોની ઝલક)’ લેખન-સંપાદન: બીરેન કોઠારી, પુસ્તકની કિંમત 450/, પૃષ્ઠસંખ્યા: 296, પુસ્તક મંગાવવા માટે સંપર્ક: કાર્તિક શાહ 98252 90796]
શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી -
બોણી
વાર્તાઃ અલકમલકની
ભાવાનુવાદઃ રાજુલ કૌશિક
મોટા શહેરોમાં દરેકનું હોય એવું મારું પણ એક નિશ્ચિત સમયચક્ર હતું. ઑફિસે સમયસર પહોંચવા માટે સવારે ઊઠીને ૮-૨૦ ની લોકલ પકડવાની રોજેરોજ મારે ઉતાવળ રહેતી.
ઘેરથી નીકળીને ટ્રેન પકડવા માટે એક પૂલ પરથી પસાર થવું પડતું. આ પૂલ પરથી પસાર થતી હોઉં ત્યારે ત્યાં બેઠેલા અપંગ ભિક્ષુકના ગંદા પાથરણા પર પર્સમાંથી જે સૌથી નાનો સિક્કો હાથમાં આવે એ મૂકીને આગળ વધી જવાનો એક નિશ્ચિત ક્રમ થઈ ગયો હતો. ઝાઝું વિચાર્યા વગર યંત્રવત ચાલતી ઘરેડમાં, ગમે એટલી ઉતાવળ હોય પણ આ કામ ક્યારેય ચુકાયું નહોતું.
હંમેશાં સિક્કો પાથરણાં પર ઉછાળીને હું વધી જતી અને મારી પાછળ પાછળ આઠ-દસ ડગલાં સુધી એ ભિક્ષુકનો અવાજ સંભળાતો. તદ્દન દીન દેખાતા એ ભિક્ષુકના હૃદયમાંથી નીકળેલા આશીર્વાદનો સૂર પણ એટલો જ દયામણો હતો. આ પણ જાણે રોજની ઘરેડનો જ એક ભાગ.
એક દિવસ શોધવા છતાં પર્સમાંથી સિક્કા ન નીકળ્યા તે ન જ નીકળ્યા. ટ્રેન પકડવાની ઉતાવળના લીધે પૈસા આપ્યા વગર જ આગળ ચાલી ગઈ.
બીજા દિવસે પર્સમાં સિક્કા હતા, પણ દિલમાં એક જાતની લાપરવાહીનો ભાવ ઉમટ્યો, ‘રોજ આપું છું. રોજેરોજ આપવા જ જોઈએ એવો મેં ક્યાં કોઈ નિયમ લીધો છે, નથી આપતી જા.’ વિચારીને એ દિવસે પૈસા આપ્યા વગર આગળ વધી ગઈ.
ત્રીજા દિવસે પણ એવું જ વિચારીને આગળ જવા જતી હતી ત્યાં એનો અત્યંત દયામણો અવાજ સંભળાયો.
“મા…ઓ મા, પૈસા ના આપ્યા ને? વધારે નહીં તો દસ પૈસાય આપતી જા.”
ટ્રેન ચાલી જવાની ચિંતા હતી એટલે થોભ્યા વગર આગળ ચાલવા માંડ્યું, પણ જાણે પૈસા લીધા વગર મને જવા નહીં જ દે એવું એણે નક્કી કરી લીધું હોય એમ ફરી જરા મોટેથી બૂમ મારી અને મારતો રહ્યો.
હવે મને ચઢી ચીઢ.
‘અરે, ખરો છે આ અને આ તો કોઈ રીત છે? અટક્યા વગર સતત બૂમો માર્યા જ કરે છે. રોજે પૈસા આપવાની જવાબદારીથી ક્યાં બંધાઈ છું તો આમ હકથી માંગ્યા કરે છે?
“મા…ઓ મારી મા.. મા…ઓ મારી મા..આજે તો પૈસો આપતી જા. ભગવાન તારું ભલું કરશે.” અતિ દીનહીન, અસહાય અવાજે ભિક્ષુકે ફરી યાચના કરી.
અકળાઈને હું એકદમ પાછી ફરી.
“આ શું માંડ્યું છે? હું કોઈ તમારી દેણદાર છું કે રોજે પૈસા આપવા જ પડે?”
“ના, મારી મા ના…. પણ, તું આપે છે તો સૌ આપે છે. જે દિવસે તું નથી આપતી એ દિવસે કોઈ નથી આપતું. તારા હાથે બોણી થાય છે તો ખાવા ભેગો થઉં છું. ત્રણ દિવસથી ખાવા નથી મળ્યું.” પેટ પર હાથ દાબતા ભિક્ષુકે આશાભરી નજરે મારી સામે જોયું.
હેં ! આ વળી નવી વાત. ભીખમાંય બોણી? આવું તો પહેલી વાર સાંભળ્યું.
એના દયામણા ચહેરા પર નજર પડી ને અચાનક ગુસ્સો ઓસરી ગયો. મનમાં એ ભિક્ષુક પ્રતિ અપાર કરૂણા ઉપજી. પર્સમાંથી સૌથી નાનો સિક્કો કાઢવાના બદલે એક રૂપિયાનો સિક્કો એના પાથરણાં પર મૂકીને, નખશિખ આશીર્વાદથી ભીંજાતી હું પ્લેટફોર્મ પર પહોંચી તો ૮-૨૦ ની લોકલ ટ્રેન પ્લેટફોર્મે પ્લેટફોર્મની બહાર નીકળી ગઈ હતી.
ટ્રેન નજરથી દૂર જતી હતી અને ઑફિસનું હાજરીપત્રક નજર સામે તરવરતું હતું.
હવે ?
હવે શું વળી..આજે પહેલી વાર ઑફિસનાં હાજરીપત્રકમાં ‘Late Entry’ ની નોંધ લેવાશે એની પરવા કર્યા વગર હું આગળ વધી.
ચિત્રા મુદ્ગલ લિખિત વાર્તા ‘બોહની’ને આધારિત ભાવાનુવાદ
સુશ્રી રાજુલબેન કૌશિકનો સંપર્ક rajul54@yahoo.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
-
એટલે કેવા ?
દરિયા-પારની વાર્તા
પ્રીતિ શાહ-સેનગુપ્તા
માલિની પહેલવહેલાં અમેરિકા આવી ત્યારે બહુ જ ગભરાયેલી રહેતી. બધું સાવ જુદું. કશાની સમજણ પડે નહીં. કૉલૅજ પૂરી કરેલી, ને અંગ્રેજી ભણેલી, પણ બોલવાની ટેવ નહીં, એટલે પ્રયત્ન કરતાં પણ ગભરાય. એને થાય કે અંગ્રેજી બોલતાં આવડશે જ નહીં. બધી બાબતમાં એને લાગે કે નહીં ફાવે. આથી સવારથી સાંજ એ અપાર્ટમૅન્ટમાં પુરાઈને રહેતી. મનોજ કામ પરથી આવે પછી બંને સાથે બહાર જતાં – ગ્રોસરી સ્ટોરમાં, શૉપિન્ગ સેન્ટરમાં, કોઈ વાર લાયબ્રેરીમાં. ચારે બાજુ લાઇટો અને નવી નવી વસ્તુઓ જોઈને માલિનીને અચરજ થતું, ખુશી થતી, પણ લાયબ્રેરીમાં એને સૌથી વધારે ગમતું.
આટલી બધી ચોપડીઓ! ખીચોખીચ ભરેલા ઘોડાઓની વચ્ચે થઈને જતાં જતાં માથું જમણે કે ડાબે નમાવી એ નામો વાંચતી. એક પણ નામ ઓળખીતું નહીં, કારણકે અંગ્રેજી ભણવા સિવાયનું કશું એણે વાંચેલું નહીં. પછી એ મૅગૅઝિન વિભાગમાં જતી. મનોજ છાપું વાંચતો હોય ત્યારે એ કોઈ ને કોઈ મૅગૅઝિન જોવા માંડતી. એમ કરતાં ટાઇમ, ન્યૂઝવીક, લેડિઝ જર્નલ, હાઉસ બ્યુટીફૂલ, નૅશનલ જિઓગ્રાફિક વગેરે સામયિકોથી એ થોડી પરિચિત થતી ગઈ.
શનિ-રવિ તો સૌથી સારા લાગતા. ત્યારે તો જાણે બહાર ને બહાર! મંદિરે જવાનું હોય, હિન્દી સિનેમા જોવા જવાનું હોય, ઓળખીતાંને ત્યાં મળવા જવાનું હોય. કોઈ પોતાને ત્યાં આવે એની માલિની રાહ જોતી. એનું કોઈ ઓળખીતું નજીકમાં નહોતું, પણ મનોજનાં બહેન થોડે જ દૂર રહેતાં હતાં. એમની અવરજવર રહેતી. એમણે માલિનીને ઘણું શિખવાડેલું – રસોડામાં ઇલેક્ટ્રિક સ્ટવ વાપરતાં, કપડાં ધોવાનાં મશિન ચલાવતાં, કૉફીમેકરમાં કૉફી બનાવતાં.
એક વર્ષ નીકળી ગયું. માલિની હજી હિન્દી સિનેમા, ઇન્ડિયન રેસ્ટૉરાઁ અને ગુજરાતી ઘરો સિવાય ક્યાંય ગઈ નહોતી. અમેરિકન સિનેમા તો બહુ ‘ ફાસ્ટ ’, બીજા ખાવાનામાં તો ‘બાસ’ આવે, અમેરિકનો સાથે શું વાત કરવાની?, એવું એવું મનોજ માનતો અને બોલતો. માલિની મનમાં એ વિષે વિમાસતી, પણ કશું બોલતી નહીં. જેને વિષે બહુ સમજણ ના હોય એને માટે માથાકૂટ ક્યાં કરવી?, એ વિચારતી.
બાબો જન્મ્યો પછી માલિનીના જીવનમાં ફરીથી એક પરિવર્તન આવી ગયું. ડૉક્ટર, નર્સ, ચેક-અપ, કેમિસ્ટ, હૉસ્પિટલ, કસરત – કેટલા બધા નવા લોકોને મળવાનું થયું. એમની સાથે બોલવું પડ્યું; કેટલુંયે પૂછવું ને સમજવું પડ્યું. બાળક આવે તે પહેલાં કેટલું બધું વાંચવું પડ્યું. એ મહિનાઓ દરમ્યાન માલિનીનો ખોટો ગભરાટ ઘટતો ગયો. બાબાનું નામ પાડ્યું ‘નિજ’. પહેલેથી જ મનોજ કહ્યા કરતો હતો, કે “નાનું જોઈએ, અહીં બધાંને ફાવે એવું જોઈએ.” ફોઈએ થોડાં નામ સૂચવ્યાં હતાં. માલિનીએ પણ થોડાં વિચાર્યાં હતાં. મનોજે એમાંથી આ એક પસંદ કર્યું, અને ફોઈએ વાંધો ના લીધો, એટલે ઊંડે ઊંડે સુધી ખુશી માલિનીને સ્પર્શી ગઈ. “નિજ. મારો પોતાનો”. બાળકને હૈયે ચાંપતાં એ વિચારી રહી, “ આવતાંની સાથે કેટલા બધા દીવા પ્રગટાવી દીધા મારા જીવતરમાં.”
પછી તો દિવસો ક્યાંયે પૂરા થઈ જવા માંડ્યા. નિજને બાબાગાડીમાં ગોઠવીને માલિની બહાર નીકળતી થઈ. પણ ના, “બાબાગાડી નહીં, સ્ટ્રોલર, સ્ટ્રોલર”, મનોજે ઘણી વાર એને સુધારેલી. ઍપાર્ટમેન્ટ-બિલ્ડિંગમાંની બીજી માતાઓ સાથે ઓળખાણ થઈ, અને એક-બે જણને ત્યાં પણ એ બપોરે બપોરે જતી થઈ. લિન્ડા સાથે તો એને બહેનપણાં જ થઈ ગયાં. લિન્ડાની મૂળ ભાષા સ્પૅનિશ, તેથી એનું અંગ્રેજી પણ જરાક કાચું. એની સાથે વાતો કરતાં માલિનીનો સંકોચ જતો રહેતો.
શરૂઆતમાં મનોજ જરા આભો બની ગયેલો. આવું બધું થશે, એવું જાણે એણે ધાર્યું નહોતું. પછી જ્યારે માલિની લિન્ડા અને એની બેબી સાથે બસ લઈને લાયબ્રેરી ગઈ ત્યારે તો મનોજ એને સહેજ લડ્યો. “ના, છોકરાને લઈને બસમાં તે કાંઈ જવાતું હશે? પડી-બડી જાય તો? આંચકો આવે ને એને વાગી જાય તો?” એણે માલિનીનો ઊધડો લીધેલો, પણ માલિનીએ શાંતિથી એને સમજાવેલો.
“નિજને કશું પણ હું થવા દેતી હોઈશ કાંઈ? અરે, અહીં તો બાળકને જુએ કે તરત બધાં મદદ કરવા માંડે છે. રમાડવા યે લાગે.”
“ કોઈને હાથ લગાડવા તો ના જ દેતી”, મનોજ કચવાઈને બોલેલો.
માલિની મીઠું હસેલી, “આપણો દીકરો વહાલો લાગે એવો હોય તો લોકો બિચારા શું કરે?”
લાયબ્રેરીમાં જવાનું નિયમિત બની ગયું. બીજાં બાળકો સાથે નિજ હળતો ગયો. માલિની એને પ્લે-રૂમમાં મૂકીને થોડો વખત પુસ્તકોની વચ્ચેથી ચાલવા કે મૅગૅઝિન વાંચવા જતી રહેતી. દીકરાની સાથે સાથે એ પણ જાણે મોટી થવા લાગી.
ઉનાળાની શરૂઆતે માલિનીને આસિસ્ટન્ટ લાયબ્રેરિયન મિસિસ સેમોકોવ તરફથી અચાનક એક સરસ તક મળી. એમની સાથે વાતચીતનો સાધારણ સંબંધ થયેલો. જતાં-આવતાં હંમેશાં એ હસતાં, હલો કહેતાં, નિજને જરા રમાડતાં. એમણે માલિનીને કહ્યું, “પુસ્તકોની ગોઠવણી થોડીક બદલવાનું અમે નક્કી કર્યું છે. છાજલીઓ ખાલી કરવી પડશે. પછી થોડી જુદી રીતે પુસ્તકો પાછાં ગોઠવવાં પડશે. તને હું છાજલીઓની વચ્ચે થઈને જતી, શીર્ષકો વાંચતી જોઉં છું. મને થયું કે કદાચ તને આ કામ ગમશે.”
માલિનીના મનમાં પહેલો વિચાર તો એ જ આવ્યો, કે ફાવશે મને? પછી મિસિસ સેમોકોવની સામે જોઈને એ બોલી, “ગમશે તો ખરું, પણ…”
“તું વિચારી જો. અઠવાડિયામાં ત્રણ દિવસ ચારેક કલાક જેવું આવીશ તો ચાલશે, અને હા, અમે તને પૈસા નહીં આપી શકીએ, પણ બદલામાં એ વ્યવસ્થા કરી આપીશું કે બાળકો માટે ઉનાળાનો જે કૅમ્પ થવાનો છે એમાં તારા દીકરાને મોકલવાના પૈસા તારે ના આપવા પડે.”
નિજ અઢી વર્ષનો થવામાં હતો. એને બીજાં બાળકો સાથે નવું નવું જોવા ને શીખવા મળે તે તો જરૂરી જ હતું, ને પોતાને પુસ્તકો સાથે સમય ગાળવા મળશે એ ખ્યાલથી જ માલિનીને રોમાંચ થયો. તરત એણે મિસિસ સેમોકોવને હા પાડી દીધી. મનોજને એમાં વાંધો નહીં જ આવે, એને ખાતરી હતી. નિજને લઈને લાયબ્રેરીમાં તો એ જતી જ હતી. ટેવ પ્રમાણે મનોજે ચિંતા વ્યક્ત કરેલી, પણ આમાં કોઈને ગેરલાભ નહોતો, એ જોતાં એને વાર નહોતી લાગી.
આ કામમાં કિમ અને ડૉટ નામની બે હાઈસ્કૂલની વિદ્યાર્થિનીઓ મદદ કરવાની હતી. બદલામાં એમને અમુક માર્ક મળવાના હતા. ચોથો હતો ડેવિડ. એને આ કામનો અનુભવ હતો, ને લાયબ્રેરીએ એને આગળથી જ રોકી લીધેલો. માલિની તરત જોઈ શકી કે ચોપડીઓની પાછળ એ ગાંડો હતો, અને એણે વાંચેલું પણ ખૂબ. દેખાવે જ એ “ચોપડીઓના કીડા” જેવો હતો – પાતળો, સહેજ લાંબા વાળ, જાડાં જેવાં ચશ્માં, અને ક્યાંતો બેધ્યાન હોય, ક્યાંતો બબડતો હોય એવો લાગે. પેલી છોકરીઓ એને જોઈને અંદર અંદર હસવા માંડે. પણ માલિની આભી બની ગયેલી. “આટલું બધું યાદ રહી જાય કોઈને?”
કોઈ પણ કવિનું નામ આવે ને ડેવિડ એમનાં કાવ્યોની પંક્તિ બોલવા માંડી જાય, નાટ્યકારની યાદ આવે ને એ સંવાદો બોલવા માંડે. માલિનીને શ્રોતા બનેલી જોઈ એટલે જે સર્જકની પંક્તિઓ એ ઉચ્ચારતો હોય, એની કૃતિ માલિનીના હાથમાં મૂકે. વાંચવાનો સમય તો ના જ હોય ને, પણ માલિની પાનાં ફેરવી લેતી. કેટલાંક સર્જકોનાં જીવનના પ્રસંગો પણ ડેવિડ વર્ણવતો. માલિનીને એ વાર્તા સાંભળવા જેવું લાગતું. અંગ્રેજી અને અમેરિકન સાહિત્ય વિષે વધારે જાણવાની ઇચ્છા એના મનમાં જાગવા લાગી.
“આ બધું ભણવું બહુ અઘરું હોય?”, એક દિવસ એણે પૂછેલું.
“શું? શેક્સપિયર? થૉમસ હાર્ડી? વૉલ્ટ વ્હિટમૅન? એમિલિ ડિકિન્સન? અલબત્ત, ના.” ડેવિડે જોશભેર જવાબ આપેલો. “અઘરું કશું હોતું જ નથી. આપણે જે ધારીએ તે કરી શકીએ.”
એ છેલ્લા વાક્ય સાથે માલિની સંમત નહોતી થઈ, પણ અમેરિકામાં ક્યારેક ભણવા જવાનું બીજ એનામાં ત્યારે રોપાયું હતું. પેલી છોકરીઓ ચીંધેલું કામ કરતી ખરી, પણ એમની ગુસપુસ ચાલુ રહેતી. માલિની માટે પુસ્તકોના સંગમાં વીતતો એ સમય આનંદનું કારણ બની ગયો હતો. ડેવિડ એને માટે એક મિત્ર હતો – જેવી લિન્ડા હતી. ફેર એ જ, કે ડેવિડ પાસેથી એને હંમેશાં કશું શીખવા, કશું જાણવા મળતું હતું.
બાકીનો સમય તો પહેલાંની જેમ – સાફસૂફ, રસોઈ, ઓળખીતાં, દુકાનો, મનોજ, નિજ. એ માટે કશી ફરિયાદ નહોતી, પણ હવે માલિનીને ખબર હતી કે બહાર એક જુદી, બહુ મોટી દુનિયા વિસ્તરેલી હતી.
એક શનિવારે બપોરે રિગલ ઇન્ડિયા પૅલૅસ નામની નજીકની રૅસ્ટૉરાઁમાં મનોજના કોઈ મિત્ર તરફથી જમવાનું હતું. પ્રવેશતાં જ આગલા રૂમમાં બૂફે માટેના લાંબા ટેબલ પર બધી વાનગીઓ ગોઠવેલી હતી. માલિની એ જોવા રોકાઈ, ને નિજને ઊંચકીને મનોજ સીધો અંદરના રૂમ તરફ ગયો. પ્રાઇવેટ પાર્ટી ત્યાં હતી. બૂફે જોઈને માલિની અંદર તરફ જતી હતી ને કોઈએ એને બોલાવી. એક ટેબલ પર ડેવિડ એકલો બેઠેલો હતો. કંપનીમાં હતી બે-ત્રણ ચોપડીઓ. એને જોઈ સ્નેહથી હસીને માલિનીએ પૂછ્યું, “ઓહો, તમે અહિંયાં ક્યાંથી?”
“છાપામાં વખાણ વાંચ્યાં એટલે ટ્રાય કરવાનું મન થયું.” ઉતાવળે એટલું કહી ડેવિડ બોલ્યો, “યૂ લૂક વેરી બ્યુટીફૂલ.”
પહેલી જ વાર એણે માલિનીને સાડીમાં જોઈ હતી. ઘેરા જાંબલી પોત પર ફૂલગુલાબી રંગનાં કિનાર-પાલવ હતાં. સોનાનાં ઘરેણાં પહેરેલાં, અને જાંબલી ચાંદલો ચોંટાડેલો. શરમાઈને એ નીચું જોઈ ગઈ. પછી ઓળખાણ કરાવવા માટે એણે મનોજને શોધ્યો, પણ એ દેખાયો નહીં. હજી ડેવિડ એની સામે જોઈ રહેલો. આંખો મળતાં ફરી એ બોલ્યો, “માલિની, યૂ લૂક સો બ્યટીફૂલ.”
પ્રશંસા એને ગમી, પણ સંકોચ વધારે થયો. “થૅન્ક યૂ, બાય”, કહીને એ અંદરના રૂમમાં જતી રહી. ત્યાં મનોજની પાસે જઈ એણે કહ્યું, “જરા બહાર આવો ને. એક ઓળખાણ કરાવું.”
અમેરિકન સાથે ઓળખાણ કરવામાં મનોજને રસ નહોતો, ને આ બાજુ આટલાં ઓળખીતાં હતાં. બારણા પાસે આવી, દૂરથી ડેવિડને જોઈ એણે કહ્યું, “કોણ, પેલો? સાવ મૂજી જેવો લાગે છે, ને ચોપડીઓ લઈને જમવા આવે એવા વેદિયાને મારે નથી મળવું.”
એ પાછો અંદર જતો રહ્યો. સારું હતું કે ડેવિડે મનોજને જોયો નહોતો – માલિનીની સાથે, નહીં તો કેવું ખરાબ લાગત. મનોજના શબ્દો માલિનીને કઠ્યા હતા, પણ એ કશું કહી શકવાની નહોતી.
પાસે આવી ફરી મનોજ બોલ્યો, “માલુ, તું ક્યારે સમજવાની? આવા લોકો સાથે બહુ લપ્પન-છપ્પન નહીં કરવાની, ઓ.કે.?”
“ આવા લોકો – એટલે કેવા વળી?”, મુંગાં મુંગાં માલિની વિચારી રહી. સદ્ભાગ્યે લાયબ્રેરીમાં જવાની ના પાડવાનું મનોજને સૂઝ્યું નહોતું.
સોમવારે ડેવિડે રૅસ્ટૉરાઁમાં મળ્યા વિષે કોઈ વાત કાઢી નહીં, પણ ઇન્ડિયન વાનગીઓ બનાવવાની રીતોની ચોપડી વિષે પૂછ્યું. એવી કોઈ અંગ્રેજી ચોપડીની જાણ માલિનીને હતી નહીં. એણે કહ્યું, “થોડી રીતો હું તમને લખાવીશ. તમે ઘેર બનાવી શકશો.”
“અઘરું ના પડે? ફાવે જાતે બનાવતાં?”
“અઘરું શેનું?”, માલિની ઉત્સાહ સાથે બોલી. પાકશાસ્ત્રમાં એ નિષ્ણાત હતી! ડેવિડે એને અજાણ્યે જે આપ્યું હતું તેનો થોડો બદલો એ આ રીતે વાળી શકે તેમ હતી. પછી એમ નક્કી થયું કે શુક્રવારે લાયબ્રેરીમાંથી છૂટીને નિજને લઈને માલિની ડેવિડની ગાડીમાં ઇન્ડિયન ગ્રોસરી સ્ટોરમાં જશે, અને થોડા જરૂરી મસાલા ખરીદી આપશે. મનોજ જાણશે તો બહુ ચિડાશે, એ જાણતી હતી, પણ ત્યારની વાત ત્યારે, એણે વિચાર્યું.
બુધવારથી નિજને ઉધરસ થઈ ગઈ, ને કશું ખાવાની ના પાડવા માંડ્યો. પરાણે દૂધ પાયું તો ઊલટી કરી નાખી. રાતે તાવ જણાયો. માલિનીને ગભરાયેલી જોઈ બીજે દિવસે મનોજે રજા લીધી. શુક્રવારે ફોઈ સાથે રહેવા આવી ગયાં. ડૉક્ટરે ફોનથી અમુક દવા આપવાનું કહી દીધું. એથી ફેર ના પડ્યો, એટલે શનિવારે નિજને લઈને બધાં ડૉક્ટરની ઑફીસે ગયાં. જોતાં સાથે એમણે કહ્યું, કે નિજને અછબડા નીકળવાની શરૂઆત હતી. “કોઈનો ચેપ લાગી ગયો હશે, પણ ગભરાવાનું કોઈ કારણ નથી”, એમણે ખાતરી આપી. માલિની વારંવાર આંસુ લૂછતી રહી.
કેટલા દિવસો આમ ને આમ ગયા, કશો ખ્યાલ એને રહ્યો નહીં. એને નહોતી રહી ભૂખ, કે નહોતી રહી ઊંઘ. નિજની પાસે ને પાસે એ બેસી રહેતી. એ અઠવાડિયું ઘર ફોઈએ સંભાળી લીધું. સાતમે દિવસે તાવ ઊતર્યો હશે, તે આંખો ખોલીને નિજ જરા હસ્યો. પછી ધીરે ધીરે લાલ ડાઘા ઓછા થવા માંડ્યા. દૂધ, પૉરિજ ને પછી ખીચડી જેવું થોડું એ ખાવા માંડ્યો. ત્યાર પછી જ માલિની પણ કશું ખાઈ શકી. મનોજે મોઢા પરથી બતાવ્યું નહોતું, પણ એનો જીવ હવે જ શાંત થયો.
પંદર દિવસ પછી નિજ હસતો-રમતો થઈ ગયો ત્યારે માલિનીને યાદ આવ્યું, કે લાયબ્રેરીમાં જણાવવાનું રહી જ ગયું હતું. મિસિસ સેમોકોવ પાસે જઈને એક વાર માફી માગી આવવી જોઈએ, એમ એણે વિચાર્યું. એક-બે કલાક માટે એણે નિજને લિન્ડા પાસે મૂક્યો. લાયબ્રેરીમાં પહોંચીને જોયું તો ઓળખીતું કોઈ દેખાયું નહીં. મિસિસ સેમોકોવ વાર્ષિક રજા પર હતાં. કિમ અને ડૉટનું નિર્ણિત કામ પૂરું થઈ ગયું હતું. ડેવિડ તો હોવો જોઈએ ને? માલિની છાજલીઓની વચ્ચે ફરી આવી. વાંચન-વિભાગમાં જોઈ આવી.
લાયબ્રેરીમાં આવતાંની સાથે માલિનીને બીજી એક વાત પણ યાદ આવેલી – ડેવિડને મસાલા અપાવવાની વાત. હાય રામ, એ પણ સાવ ભુલાઈ જ ગયેલું. શું માનતો હશે એ? ક્યાંયે એ દેખાતો નહોતો. ક્યાં હશે? ને ક્યાં સુધી રાહ જોવી એની? નિજને મૂકીને નીકળેલી, એટલે પાછાં જવાની ઉતાવળ હતી.
સંકોચ ટાળીને એ આગલા ડેસ્ક પરની કારકુન પાસે ગઈ. અવાજને સ્વાભાવિક બનાવીને એણે પૂછ્યું, “ડેવિડ ક્યાં હશે?, કે આજે નથી આવ્યા?”
પેલીએ મોઢું બગાડીને કહ્યું, “કોણ, એ બોચિયો ડેવિડ? એ તો ક્યારનો છૂ થઈ ગયો. આવા લોકોનો ભરોસો કરાય જ નહીં.”
ફરીથી એ જ શબ્દો. “આવા લોકો – એટલે કેવા? ને એવો તે કેવો હતો ડેવિડ?” એ ધૂની હશે, પણ મૂરખ તો નહોતો જ. વાંચનનો બહુ જ શોખ હતો એને. એ કાંઈ વાંક કહેવાય?
માલિની નિરાશ થઈ ગઈ. “ક્યાં જતો રહ્યો હશે? કેમ જતો રહ્યો હશે? પોતે તો કારણભૂત નહીં હોય ને?” પોતે વચન પાળી નહોતી શકી. અરે, કશા ખબર આપવાનું પણ ભૂલી ગઈ હતી. “ખરાબ લગાડીને, અપમાન પામીને, દુઃખી થઈને તો નહીં જતો રહ્યો હોય ને?” આ બધા પ્રશ્નોના જવાબ ક્યારેય માલિનીને મળવાના નહોતા.
ફરી ક્યારેય કદાચ એ ડેવિડને મળવાની નહોતી. માફી માગવાનો, કે શું બન્યું હતું એ કહેવાનો પ્રસંગ પણ કદાચ આવવાનો નહોતો. ને આભાર માનવાની તક પણ માલિનીને મળી નહીં.
કામ પૂરું થઈ ગયું હતું, ને પુસ્તકો નવેસરથી ગોઠવાઈ ગયાં હતાં. પણ માલિનીના મનમાં એક અધૂરપ રહી ગઈ. કશા સ્પષ્ટ કારણ વગર એ ઉદાસ થઈ ગઈ. ફરીથી એ સાહિત્યની છાજલીઓ પાસે ગઈ. હાથમાં માય એટલાં પુસ્તકો એ કાઢતી ગઈ. ઈચ્છા તો થઈ કે એમને એક પછી એક ચોતરફ ફંેકે, બધું પાછું અસ્તવ્યસ્ત કરી દે, છાજલીઓ ખાલી કરી નાખે.
વાસ્તવમાં, પુસ્તકોનો ભાર બાથમાં લઈને, સમયનું ભાન ભૂલીને, નિજનો ખ્યાલ ભૂલીને, વ્યવસ્થિત છાજલીઓની વચ્ચે એ સ્તબ્ધ ઊભી રહી ગઈ.
સુશ્રી પ્રીતિ શાહ-સેનગુપ્તાનો સંપર્ક preetynyc@gmail.com વીજાણુ સરનામે થઇ શકે છે.
-
ગીતબિતાન (“Garden of songs”) গীতবিতান – ૧૮
રબીન્દ્રસંગીતમાં છલકાતી મેઘધનુષી સંવેદનાઓનું આચમન…
અલ્પા શાહ
નમસ્કાર મિત્રો, “ગીતબિતાન” શ્રેણીમાં ફરી એક વાર આપ સૌનુંભાવભર્યું સ્વાગત છે. રબીન્દ્રસંગીત દ્વારા માનવ મનની મેઘધનુષી સંવેદનાઓની સફર આગળવધારતા, ચાલો આજે એક નવી રચનાને જાણીએ અને માણીએ.
આપણે જાણીએ છીએ તેમ કવિવરની કવિતાઓ આધ્યાત્મિકતાના આધાર પર રચાયેલી હતી. પ્રકૃતિ અને પરમેશ્વરને સતત કેન્દ્રમાં રાખીને જીવન પસાર કરનાર કવિવરની રચનાઓમાં પરમેશ્વર પરત્વેની આસક્તિની સાથે સાથે શરણાગતિનો ભાવ પણ સ્પષ્ટ પણે ફલિત થાય છે. કવિવરની પૂજા પારજોયની લગભગ મોટાભાગની રચનાઓમાં દીનતાના ભાવ સાથે કવિવર પરમેશ્વરના સતત સામીપ્યની ઝંખના કરે છે. આ રચનાઓમાં માનવસહજ સ્વભાવની પોતાની વક્રતાઓની કબૂલાત કરવામાં કવિવર ક્યારેય અચકાયા નથી. આવીજ એક દીનતા અને નમ્રતાના ભાવ સાથે પ્રભુના સતત સાંનિધ્યની પ્રાર્થના કરતી એક રચનાને આજે આપણે જાણીશું અને માણીશું. 1901માં રચાયેલીઆ રચનાનું શીર્ષક છે যদি এ আমার হৃদয়দুয়ার (jadi e amar hridayduyar) જેનું ભાવાનુવાદિત શીર્ષક છે “હરિવર, હાથ મારો સદા…”. જેનું સ્વરાંકન કવિવરે રાગ કાફીમાં કર્યું છે અને તેને ઝપતાલ દ્વારા તાલબદ્ધ કરેલ છે. આ રચનાનીબંગાળી પંક્તિઓની ગોઠવણ કવિવરે શાસ્ત્રીય સંગીતની દ્રુપદ શૈલી પ્રમાણેકરી છે. મેંઆ રચનાનો ગુજરાતીમાં પદ્ય સ્વરૂપે ભાવાનુવાદ કરવાનો નમ્ર પ્રયત્ન કર્યો છે તે દ્વારાઆપણે આ રચનામાં રહેલી સંવેદનાઓમાં ભીંજાવાનો પ્રયત્ન કરીશું. આ રચનાને કવિવરે પૂજા વિભાગમાં વર્ગીકૃત કરી છે.
હરિવર, હાથ મારો સદા…
અજ્ઞાનનું અંધારું મુજ અંતરે જો છવાય,
દ્વાર મારા હૃદયના જો સજ્જડ બિડાય
તો, ફંગોળી દ્વાર વેગે ભીતર પધારજો
હરિવર, હાથ મારો સદા ઝાલી રાખજો.મારી જીવન વીણા જો બેસૂરા ગીત ગાય,
જીવનસંગીતના લય અને તાલ ખોરવાય
તો,એ સૂરને સાધવા વેગે દોડી આવજો
હરિવર, હાથ મારો સદા ઝાલી રાખજો.ઈશારો તમારો મને ક્યાંક ન સમજાય,
આ આતમ જો માયાના બંધને લપેટાય
તો, આફતની એરણે ચઢાવી ઢંઢોળજો
હરિવર, હાથ મારો સદા ઝાલી રાખજોમંદમતિ મારી ક્યારેક તમને વિસરી જાય
પગલાં મારા ક્યારેક અવળે મારગે ફંટાય
તો હળવેથી પથ પર પાછો મને લાવજો
હરિવર, હાથ મારો સદા ઝાલી રાખજો©અલ્પા શાહ
ગુરુદેવની પૂજા પારજોયની દરેક રચનામાં તેમના હૃદયની પારદર્શિતા (transperancy) ના દર્શન થાય છે. ખુબ સરળ શબ્દોમાં હરિવર સાથેની એક નિખાલસ પ્રાર્થના આ રચનામાં રજુ કરેલ છે.આ પ્રાર્થના, તેમનો અને તેમની અંતરમાં રહેલ પરમાત્મા વચ્ચે છે. તેઓ અહંકારનો અંચળો બાજુમાં મૂકીને પોતાનામાં રહેલી માનવ સહજ વક્રતાઓને સહજ રીતે સ્વીકારે છે અને એક દ્રઢ વિશ્વાસ સાથે પ્રભુને પોતાનો સાથ ન છોડવા વિનંતી કરે છે.
આવોજ કોઈક અરજી કદાચ હું, તમે, આપણે સૌ – આપણામાં રહેલા પરમાત્મા સાથે કરતા હોઈશું, આવીજ કોઈક પ્રાર્થના આપણે સૌ પણ આપણી આસ્થા, શ્રદ્ધા અને વિશ્વાસ પ્રમાણે આપણા ઈષ્ટને કરતા હોઈશું. પરમાત્માનો પ્રેમતો સમગ્ર સૃષ્ટિ માટે એક સમાન અને અનંત છે તેની પ્રતીતિ આપણે ક્ષણે ક્ષણે કરી રહ્યા છીએ.
कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवतिના નાતે પરમાત્માતો આપણા સર્વ અપરાધોની પર જઈને આપણને સ્વીકારવા તૈયાર છે. આપણે પરમાત્માને જે પ્રમાણે સાદ કરીશું તેવો અને તેટલો પ્રતિસાદ આપણને સાપંડશે. શ્રીમદ ભગવદ્ ગીતામાં પણ ભગવાને કહ્યું છે કે
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् |
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्या: पार्थ सर्वश:અર્થાત પ્રત્યેક જીવ જે રીતે મને સાધશે તેજ રીતે હું પણ તેમને માટે હાજર થઈશ. જો આપણે મોહ, મદ અને અહંકારનો અંચળો ઓઢીને પ્રભુને બોદો સાદ કરીશું તો પ્રભુ પણ બોદો પ્રતિસાદ આપશે. પણ જો આપણે સ્વચ્છ અને ખુલ્લા મન અને હૃદયથી પ્રભુને પોકારીશું તો પ્રભુ પણ ખુલ્લા હાથે આપણને આલિંગન આપવા દોડી આવશે…
નરસિંહ મહેતા અને મીરાંબાઈના જીવન ચરિત્ર આ હકીકતનું સમર્થન કરે છે અને એટલેજ કદાચ નરસિંહ મેહતાએ આ સુપ્રસિદ્ધ પદમાં લખ્યું છે કે
પ્રાણ થકી મુને વૈષ્ણવ વા’લા, અહર્નિશ એને ધ્યાવું રે;
જપ તપ તીરથ વૈકુંઠ પદ મેલી, ભક્ત બોલાવે ત્યાં જાવું રે…તો ચાલો, આજે આ રચનામાં કવિવરે પરમાત્માને કરેલી પ્રાર્થનાનું ચિંતન કરતાં કરતાં હું મારી કલમને વિરામ આપું છું. આશા રાખું છું કે તમે પણ આ ગીતમાં રજુ થતી સંવેદનોની સરવાણીમાં ભીંજાયા હશો. તમારા માર્ગદર્શન અને પ્રતિભાવોની અપેક્ષા સહ,
સુશ્રી અલ્પાબહેન શાહનો સંપર્ક alpadipeshshah@gmail.com વિજાણુ ટપાલ સરનામે થઈ શકે છે.
-
‘દિયા જલાકર…’ (શેષ)
સંગીતની કેડીએ જિપ્સીનો વિસામો
કેપ્ટન નરેન્દ્ર ફણસે
આપે હાલ પાકિસ્તાનમાં આવેલ કસૂર શહેરનું નામ જરૂર સાંભળ્યું હશે. હા, આ એ જ શહેર છે જેને ભારત/પાકિસ્તાનની (અને યુરોપ અમેરિકામાં વસતી આપણી) ગૃહિણીઓ ત્યાંની પ્રખ્યાત કસૂરી મેથીને કારણે જાણે છે. પંજાબની વૃદ્ધ માતાઓ ત્યાંની પ્રસિદ્ધ મોજડી (‘જૂતી કસૂરી’ ગીત સાંભળ્યું છે?)ને હજી યાદ કરે છે.
સંગીતના જાણકારો કસૂરને ખાનસાહેબ બડે ગુલામ અલીખાંસાહેબના વતન તરીકે જાણે છે. આ કસૂર શહેરમાં જ નૂરજહાંનો જન્મ થયો હતો. મજાની વાત છે, તેમનું જન્મનામ જુદું હતું: અલ્લાહ વસઇ! નૂરજહાં તેમનું ફિલ્મી નામ હતું. તેમનાં માતાપિતા બન્ને ખાનદાની ગાયક હતા અને તેમની વિનંતિથી બડે ગુલામ અલીખાંસાહેબે નૂરજહાંને પતિયાલા ઘરાણાનું સંગીત શીખવ્યું. મૂળભૂત પાયો એટલો મજબૂત થયો કે કોઇ પણ ગીતની ગમે તેવી મુશ્કેલ તાન હોય, નૂરજહાં જાણે સ્મિત કરતા હોય તેવી સહજતાથી ગાઇને ગીતને ચાર ચાંદ લગાવી દેતાં.આજની વાત તેમના જીવન ચરિત્ર વિશે નથી. નથી તેમની સિનેસૃષ્ટીમાં થયેલા પ્રવાસની કથા. કેવળ તેમની કલાનો આપની સાથે મળીને રસાસ્વાદ કરવાનો આશય છે.
નુરજહાંનું જીવન બે ભાગમાં વહેંચાયું. પહેલું ભારતમાં, જ્યાં તેમની કલા સાચા અર્થમાં ઓળખાઇ. અહીં તેમના ગાનકૌશલ્યની કલા શાસ્ત્રીય અંગના ગીતો તથા પંજાબી લોકગીત ટપ્પાના ‘ઠેકા’ પર આધારીત સંગીતમાંની તેમની માહેરીયત પ્રકાશમાં આવી. એક તરફ દત્તા કોરગાંવકર જેવા સંગીતકારના દિગ્દર્શન નીચે ગાયેલા ગીતો અને ત્યાર બાદ ગુલામ હૈદર જેવા પંજાબી સંગીતકારોના સર્જનમાં રચાયેલા ગીતોના પ્રસ્તુકરણમાં. બન્નેમાંનો ફરક આપ જોઇ શકશો:
દત્તા કોરગાંવકરનું ગીત: ‘એક અનોખા ગમ એક અનોખી મુસીબત હો ગયી’ જે સાંભળી આપણા ગુજરાતના જ પણ વિશ્વમાં પ્રસિદ્ધ થઇ ગયેલા (‘મધર ઇન્ડીયા’) મહેબુબખાન દત્તાને ખાસ મળવા ગયા અને કહયું, “ભાઇ દત્તા, યહ ગાના તો આપને ખુદાકે દરબારમેં બૈઠે હુએ બનાયા લગ રહા હૈ!” (આ વાત સ્વ. કોરગાંવકરે એક પત્રકારને કહી હતી.)
હવે સાંભળીએ ગુલામ હૈદરનું ‘ગાંવકી ગોરી’નું ગીત: ‘બૈઠી હું તેરી યાદમેં …”
https://youtu.be/c4hxaFgPGkM?si=HiAdPESxCvFruOYO
તથા અન્ય ગીત, “ઉમંગે દિલકી મચલી..”
https://youtu.be/sb-vtx1y4IY?si=Vg_NW4cIYiR_16vS
બન્ને ગીતો ભારતમાં ફિલ્માયા-ગવાયા હતા. તેમની ખુબસુરતી અને મધુરતા વિશે કોઇ બે મત નથી. હવે સાંભળીએ પાકિસ્તાન ગયા બાદ થતા ગયા પરિવર્તનમાં. પહેલાં સાંભળીએ શરૂઆતની ફિલ્મ ‘ગાલીબ’નું ‘યહ ન થી હમારી કિસ્મત’,
અને ઢળતી ઋતુમાં જનતાને ગમતું રૉક-સ્ટાઇલ નું પંજાબી લોકગીત “સાનું ન્હેરવાળે પૂલ-તે બુલાકે” (અમને નહેર ઉપરના પુલ પર બોલાવીને વ્હાલમ તમે ક્યાં રહી ગયા!) સાંભળીએ.
આપને તેમાં બદલાયેલા નૂરજહાં નજર આવશે. ગમે તે હોય, તેમની છટા (style)માં જે ફેર છે તે જરૂર જણાશે. પરંતુ જે લગનથી, પ્રસંગની નજાકતને સમજી નૂરજહાંએ આ ગીતો ગાયા, શ્રોતાઓની સ્મૃતીમાં હંમેશ માટે અંકાઇ ગયા. જો કે આજે નુરજહાંનું નામ નીકળે તો તેમના ચાહકો તરત બોલી ઉઠશે, “ઓહ નૂરજહાં? વાહ, તેમનું ‘આવાઝ દે કહાં હૈ’ હજી પણ હૃદયમાં કંપન ઉત્પન્ન કરે છે.”
અને કેમ નહિ? તેમના પ્રખ્યાતી આજે પણ આ ગીત સાથે સંકળાઇ છે. કદાચ તેઓ તેમના ચાહકોને આ ગીતથી સાદ પાડી રહયા હતા: ક્યાં છો તમે મારા ચાહકો? એક આવાઝ તો દો! ત્યાર પછી તો ભારતના ભાગલા પડી ગયા અને કોણ જાણે કોના કમભાગ્યે નૂરજહાંએ પાકિસ્તાન જવાનો નિર્ણય લીધો. તેઓ તો ગયા, પણ ગીતનો પ્રતિધ્વની પાછળ છોડતા ગયા.
તેમના પાકિસ્તાન જવાના નિર્ણયનાં પરિણામ અનેક રીતે અનુભવાયા. નૂરજહાં શું ગયા, સંગીતકાર કે. દત્તાનાં સૂર ખોવાઇ ગયા. જાણે પરમાત્માએ નૂરજહાં માટે જ સંગીત સર્જવા તેમને પૃથ્વી પર મોકલ્યા હતા. થોડા જ વર્ષોમાં તેમનું અવસાન થયું. ‘નાદાન’ અને ‘બડીમા’ જેવું સંગીત તેઓ ફરી આપી ન શક્યા.
પાકિસ્તાન ગયા બાદ નૂરજહાંને શરૂઆતમાં જે મળી તે ફિલ્મમાં કામ કરવું પડ્યું. તે સમયે (અને હજી સુદ્ધાં) પાકિસ્તાનના સ્ટુડીઓઝમાં આધુનિક યંત્રો નહોતાં, અને જે ફિલ્મોનું નિર્માણ થયું તેમાં ટેક્નીકલ ક્ષતિઓ હતી. તેમ છતાં તેમની પહેલી ફિલ્મ ‘ચન્ન વે’ થોડી ચાલી, પણ ત્યાર બાદની ‘દુપટ્ટા’ સુપર હિટ થઇ ગઇ. બાકીની ફિલ્મો (અનારકલી, પાટેખાં વ.) ચાલી, પણ તેનું કારણ એક જ હતું. પાકિસ્તાનમાં કોઇ અન્ય નાયિકાઓ કે ગાયીકાઓ નહોતી. જો કે આ ફિલ્મોની કક્ષા નિમ્ન પ્રકારની હતી. શરૂઆતી ફિલ્મોમાં જે પ્રકારના નૃત્યો નૂરજહાંને કરવા પડ્યા તેવા તેમને ભારતની કોઇ ફિલ્મમાં કરવા પડ્યા નહોતા. એક વાત જે ત્યાંની જનતાના માનસ પર છવાઇ ગઇ તે હતી તેમની સંગીત પ્રતિભાની. તેમણે ઘણાં ગીતો, લોકગીતો, ગઝલ, નાટ ગાયા અને યાદગાર બની ગયા. તેમણે એક લોરી પણ ગાઇ છે! સાંભળી છે આપે? ‘ચંદાકી નગરીસે આજા રે નિંદીયા’….
નૂરજહાંનું સાચું નૂર તેમના અવાજમાં હતું. ઉચ્ચ ‘સોસાયટી’માં, પાકિસ્તાનના સત્તાકેન્દ્ર એવા સૈનિક શાસકો – ખાસ કરીને જનરલ યાહ્યા ખાન – દ્વારા યોજાતા ખાસ કાર્યક્રમોમાં તેમને આમંત્રવામાં તેમનું ગૌરવ થતું. તેમણે ગાયેલી ગઝલ, પંજાબી અને ઉર્દુમાં ગાયેલા ગીતોને દેશ પરદેશમાં વસતા પાકિસ્તાની અવામે વધાવી લીધા. લંડનમાં BBC એ ખાસ કાર્યક્રમો રાખ્યા. તેમની કલાએ તેમને એટલી શોહરત અપાવી તેઓ નૂરજહાં મટીને મલિકા-એ-તરન્નૂમ બની ગયા. લોકો તેમને મૅડમ નૂરજહાં કહીને બોલાવવા લાગ્યા. તેમના એક એક સ્વરને, સૂરને તેઓ ખોબે ખોબે વધાવવા લાગ્યા. આટલી ખ્યાતિ મળ્યા બાદ પણ તેમની નમ્રતામાં એક અણુમાત્રનો ફેર ન પડ્યો. કોઇએ તેમને લતા મંગેશકરની ગાયનકલા વિશે પ્રશ્ન પૂછ્યો ત્યારે તેમનો જવાબ હતો, “ભાઇ લતા તો લતા હૈ! વહ બેમિસાલ હૈ.” એવીજ રીતે લતાદીદીએ નૂરજહાં વિશે કહ્યું, “ઉનકે ગલેમેં તો ભગવાન રહતે હૈં!”
ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગની ૧૨૫મી વર્ષગાંઠના ઉપલક્ષ્યમાં ભારત સરકાર તથા ફિલ્મ ઉદ્યોગે તેમને ભારત આવવાનું નિમંત્રણ આપ્યું. મૅડમ નૂરજહાં ભારત આવ્યા અને આખા દેશે, દેશના તમામ અખબારોએ જાણે તેમના પગની સામે લાલ મખમલનો ગાલીચો બિછાવી દીધો હોય તેવું સ્વાગત કર્યું. નૂરજહાંના જીવનનો તે યાદગાર પ્રસંગ બની ગયો.
ગઝલની વાત નીકળી તો અહીં ફૈઝ અહમદ ફૈઝની કૃતિ અહીં રજુ કરીશું. આપણે સાંભળીએ મલિકા-એ-તરન્નૂમના અવાજમાં ગઝલ ‘મુઝસે પહલીસી મુહબ્બત મેરે મહેબૂબ ન માંગ..’ ફૈઝસાહેબની ગઝલ તેમણે ભારતમાં ‘live’ પેશ કરી હતી.
નૂરજહાં ૨૩ ડિસેમ્બર ૨૦૦૦ના રોજ જન્નતનશીન થયા. તેઓ ગયા, પણ આસમંતમાં હજી તેમના શબ્દો સંભળાય છે, ‘આવાઝ દે કહાં હૈ...’
કેપ્ટન નરેંદ્ર ફણસેનાં સંપર્ક સૂત્રો –વીજાણુ ટપાલ સરનામુંઃ captnarendra@gmail.com -
હજારો કિલોમીટરના પ્રવાસની ક્ષમતા ધરાવતું અદ્ભૂત તટપક્ષી : પટા-પૂંછ ગડેરા
પ્રકૃતિની પાંખો
હીત વોરા
દરિયાકિનારે આવેલો કાદવભર્યો વિસ્તાર આપણને નિર્જીવ લાગતો હોય છે, પરંતુ તેની સપાટી નીચે અળસિયાં, છીપલાં અને નાનાં કરચલાંથી ભરેલી એક દુનિયા વસે છે. ભરતીનું પાણી ઓસરે ત્યારે આ જીવ દરિયાકાંઠે ખોરાક શોધતાં પક્ષીઓ માટે સહેલાઈથી ઉપલબ્ધ બને છે. આવા તટપક્ષીઓને અંગ્રેજીમાં શોરબર્ડ્સ અથવા વેડર્સ કહેવામાં આવે છે.
જંગલો કે ખેતરોમાં ખોરાક શોધતાં ઘણાં પક્ષીઓથી વિપરીત, અનેક શોરબર્ડ્સનું જીવન ભરતી અને ઓટ વચ્ચે ખુલ્લા થતા દરિયાકાંઠાના સાંકડા વિસ્તારમાં નિર્ભર હોય છે. લાંબા પગ તેમને છીછરા પાણીમાં ચાલવામાં મદદ કરે છે, જ્યારે તેમની વિશિષ્ટ ચાંચ કાદવ અને રેતીમાં છુપાયેલા જીવોને શોધવામાં ઉપયોગી બને છે. તેમનું જીવન ભરતી-ઓટના ચક્ર સાથે જોડાયેલું છે. આ ઉપરાંત, પ્રજનન અને ખોરાક મેળવવાના વિસ્તારો વચ્ચે પહોંચવા માટે તેમાંનાં ઘણાં પક્ષીઓ હજારો કિલોમીટરની મુસાફરી કરે છે.
આવા અદ્ભૂત પ્રવાસીઓમાં એક છે પટા – પૂંછ ગડેરા (બાર-ટેઇલ્ડ ગોડવિટ), જેની મહાસાગર પાર કરવાની ક્ષમતાએ વૈજ્ઞાનિકોને પણ આશ્ચર્યચકિત કર્યા છે.
પટા – પૂંછ ગડેરા (બાર-ટેઇલ્ડ ગોડવિટ) બાર-ટેઇલ્ડ ગોડવિટ (Limosa lapponica) લાંબા પગ ધરાવતું એક શોરબર્ડ છે. તે યુરોપ, એશિયા, આફ્રિકા અને ઑસ્ટ્રેલિયા-ન્યૂઝીલેન્ડના વિવિધ વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. પ્રજનનકાળ દરમિયાન તેના માથા, ડોક અને શરીરના નીચેના ભાગમાં ઘેરો લાલાશ પડતો ભૂખરો રંગ જોવા મળે છે. અન્ય ઋતુઓમાં તેનો રંગ રાખોડી-ભૂખરો બની જાય છે, જે તેને દરિયાકાંઠાના કાદવભર્યા વિસ્તારોમાં ભળી જવામાં મદદ કરે છે. સહેજ ઉપરની તરફ વળેલી ચાંચ, લાંબા પગ અને પૂંછડી પરની આડી કાળી પટ્ટીઓ તેની ઓળખ માટે ઉપયોગી લક્ષણો છે. તેની નજીકની પ્રજાતિ કાલી -પૂંછ ગડેરા (બ્લેક-ટેઇલ્ડ ગોડવિટ)થી વિપરીત, તેની પાંખ પર સ્પષ્ટ સફેદ પટ્ટો હોતો નથી.
કાલી -પૂંછ ગડેરા (બ્લેક-ટેઇલ્ડ ગોડવિટ) પરંતુ તેની સૌથી અદ્ભુત વિશેષતા છે તેની લાંબી વાર્ષિક યાત્રા.
તેની કેટલીક વસ્તીઓ ઉત્તર ધ્રુવીય પ્રદેશોમાં આવેલા પ્રજનનસ્થળોથી દક્ષિણ ગોળાર્ધના દૂરના દરિયાકાંઠા સુધી પ્રવાસ કરે છે. અલાસ્કામાં પ્રજનન કરતાં બાર-ટેઇલ્ડ ગોડવિટ ખાસ કરીને પ્રશાંત મહાસાગર ઉપરથી અટક્યા વિના ઉડાન ભરવા માટે જાણીતાં છે. વર્ષ ૨૦૨૨માં સેટેલાઇટ ટૅગ લગાવેલા એક પક્ષીએ આશરે અગિયાર દિવસમાં લગભગ ૧૩,૫૬૦ કિલોમીટરનું અંતર કાપીને ટાસ્માનિયા પહોંચવાનો વિક્રમ નોંધાવ્યો હતો. આ સમગ્ર સફર દરમિયાન તે ખોરાક લેવા કે આરામ કરવા માટે ક્યાંય અટક્યું નહોતું.
એક કિલોગ્રામથી પણ ઓછું વજન ધરાવતું પક્ષી આટલી લાંબી સફર કેવી રીતે કરી શકે?
સ્થળાંતર પહેલાં ગોડવિટ્સ ખૂબ ખોરાક ખાઈને શરીરમાં ચરબીનો સંગ્રહ કરે છે. આ ચરબી લાંબી ઉડાન માટે જરૂરી ઊર્જા પૂરી પાડે છે. આ સમય દરમિયાન તેમના શરીરમાં કેટલાક શારીરિક ફેરફારો પણ થાય છે, જે તેમને લાંબી ઉડાન માટે તૈયાર કરે છે. અનુકૂળ પવન અને દિશા ઓળખવાની તેમની ક્ષમતા તેમને દૂરના સ્થળો સુધી પહોંચવામાં મદદ કરે છે.
જોકે, તેમની દરેક યાત્રા અટક્યા વિના થતી નથી. ઉત્તર તરફ પાછા ફરતી વખતે ઘણાં પક્ષીઓ પૂર્વ એશિયાના દરિયાકાંઠાના ભેજવાળા વિસ્તારો, ખાસ કરીને યલો સી આસપાસના કાદવિયા પ્રદેશોમાં, આરામ કરવા અને ફરીથી ઊર્જા મેળવવા માટે રોકાય છે.
પ્રજનનકાળ સિવાયના સમયમાં બાર-ટેઇલ્ડ ગોડવિટ ભરતી-ઓટથી ખુલ્લા થતા કાદવિયા વિસ્તારો, નદીમુખો, રેતાળ દરિયાકિનારાઓ અને અન્ય દરિયાકાંઠાના ભેજવાળા વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. તેઓ મુખ્યત્વે દરિયાઈ અળસિયાં, છીપલાં અને નાનાં કરચલાં જેવા અપૃષ્ઠવંશી જીવોનો ખોરાક લે છે. તેમની લાંબી ચાંચ કાદવમાં ઊંડે સુધી પહોંચીને આ જીવોને શોધવામાં મદદ કરે છે.
આ પક્ષીઓ ઘણી વાર ટોળાંમાં જોવા મળે છે. ઓટ વખતે ખુલ્લા થયેલા કાદવભર્યા વિસ્તારોમાં ખોરાક શોધે છે અને ભરતી વખતે ઊંચાણવાળા સ્થળોએ આરામ કરે છે. ખોરાક મેળવવા અને આરામ કરવા માટેના આ બંને પ્રકારના વિસ્તારો તેમના જીવન માટે આવશ્યક છે.
કાદવનો એક સામાન્ય ટુકડો આપણને કદાચ ખાસ મહત્ત્વનો ન લાગે, પરંતુ સ્થળાંતર કરતાં ગોડવિટ માટે તે ઊર્જાનો અગત્યનો સ્ત્રોત હોઈ શકે છે. પ્રવાસના માર્ગમાં આવેલો એક મહત્ત્વનો ખોરાકસ્થળ નષ્ટ થાય તો તેની પહેલેથી જ મુશ્કેલ સફર વધુ પડકારજનક બની શકે છે.
બાર-ટેઇલ્ડ ગોડવિટ અલાસ્કા અને સાઇબેરિયા જેવા ઉત્તરીય પ્રદેશોમાં પ્રજનન કરે છે. અહીં ઉનાળો ટૂંકો હોય છે, પરંતુ આ સમય દરમિયાન ખોરાકની ઉપલબ્ધતા ઘણી વધારે હોઈ શકે છે. તેઓ સામાન્ય રીતે ખુલ્લા ટુંડ્રા પ્રદેશો અથવા ભેજવાળી જમીન પર જમીનમાં નાનો ખાડો બનાવી માળો બનાવે છે.
માદા સામાન્ય રીતે ચાર ઈંડાં મૂકે છે અને નર તથા માદા બંને ઈંડાં સેવવામાં ભાગ લે છે. બચ્ચાં ઈંડાંમાંથી બહાર આવ્યા પછી થોડા જ સમયમાં માળો છોડી શકે છે અને પોતાનો મોટાભાગનો ખોરાક જાતે શોધવાનું શરૂ કરે છે. ઉત્તર ધ્રુવીય પ્રદેશોમાં ઉનાળો ટૂંકો હોવાથી તેમણે ઝડપથી વૃદ્ધિ પામવી પડે છે, જેથી બદલાતી ઋતુ અને આગામી સ્થળાંતરનાં પડકારોનો સામનો કરી શકે.
પ્રજનનનો સમય અહીં ખૂબ મહત્ત્વનો છે. જો પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ બદલાય અને ખોરાકની ઉપલબ્ધતા સમય કરતાં વહેલી કે મોડી થાય, તો બચ્ચાંને પૂરતો ખોરાક મેળવવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે. આમ, સ્થળાંતર કરતાં પક્ષીનું અસ્તિત્વ તેની આગામી સફર શરૂ થાય તે પહેલાં જ તેના પ્રજનનસ્થળની પરિસ્થિતિઓથી પ્રભાવિત થઈ શકે છે.
બાર-ટેઇલ્ડ ગોડવિટને હાલમાં IUCNની રેડ લિસ્ટમાં નિયર થ્રેટન્ડ (લુપ્ત થવાના જોખમની નજીક) શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવ્યું છે. તેની વૈશ્વિક વસ્તી ઘટતી જણાય છે, જોકે જુદી જુદી વસ્તીઓની સ્થિતિ અલગ છે.
તેના માટેના સૌથી મોટા પડકારોમાંનો એક છે દરિયાકાંઠાના ભેજવાળા વિસ્તારોનો નાશ. જમીન પુનઃપ્રાપ્તિ, બંદરો, ઔદ્યોગિક વિકાસ અને જળકૃષિને કારણે અનેક મહત્ત્વના કાદવભર્યા વિસ્તારો અને નદીમુખો નષ્ટ થયા છે અથવા તેમની પ્રાકૃતિક સ્થિતિ બદલાઈ છે.
અન્ય જોખમોમાં માનવ પ્રવૃત્તિઓથી થતી ખલેલ, કેટલાક વિસ્તારોમાં શિકાર અને આબોહવા પરિવર્તનને કારણે દરિયાકાંઠાના આવાસોમાં થતા ફેરફારોનો સમાવેશ થાય છે. આ પરિબળો પક્ષીઓ માટે ખોરાકની ઉપલબ્ધતા ઘટાડે છે અને આરામ કરવા માટેનાં સલામત સ્થળો પણ ઓછાં કરી શકે છે.
ગોડવિટની સફર આપણને એક મહત્ત્વની વાત સમજાવે છે: કોઈ સ્થળાંતર કરતાં પક્ષીનું સંરક્ષણ કરવું હોય તો માત્ર તેના પ્રજનનસ્થળ કે શિયાળાના નિવાસસ્થાનનું રક્ષણ પૂરતું નથી. આ બંનેને જોડતા તમામ મહત્ત્વના ભેજવાળા વિસ્તારોનું સંરક્ષણ પણ એટલું જ જરૂરી છે.
આગલી વખત જ્યારે તમે દરિયાકિનારે ખોરાક શોધતાં શોરબર્ડ્સને જુઓ, ત્યારે યાદ રાખજો કે તેમાંથી કેટલાંક કદાચ બીજા કોઈ ખંડમાંથી અહીં પહોંચ્યાં હશે.
બાર-ટેઇલ્ડ ગોડવિટ પોતાની વાર્ષિક સફર દ્વારા દૂરનાં પ્રદેશોને જોડે છે. હજારો કિલોમીટરના અંતરે આવેલા વિસ્તારો તેના જીવન માટે એકબીજા સાથે સંકળાયેલા છે.
કુદરત આપણે નકશા પર દોરેલી સરહદોને અનુસરતી નથી. બાર-ટેઇલ્ડ ગોડવિટ માટે એક નાનકડો દરિયાકાંઠાનો વિસ્તાર પણ એટલો જ મહત્ત્વનો હોઈ શકે છે જેટલો વિશાળ મહાસાગર, જેને તે પાર કરે છે. આ આવાસોનું સંરક્ષણ કરવું એટલે માત્ર એક અદ્ભુત પ્રવાસી પક્ષીને બચાવવું નહીં, પરંતુ તેની અસાધારણ સફરને શક્ય બનાવતી સમગ્ર પર્યાવરણીય વ્યવસ્થાનું રક્ષણ કરવું.
શ્રી હીત વોરાનો સંપર્ક heetvora21@gmail.com વીજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
-
ખેડૂતોના “બળ” સાથે વિજ્ઞાનની ભળે “કળ” – પછી….. ઉત્પાદનમાં જોઇ લ્યો એનાં ફળ !
કૃષિ વિષયક અનુભવો
હીરજી ભીંગરાડિયા
ખેતીના વિજ્ઞાનને જરા ઊંડાણથી સમજીને ખેતી કરનારા મારા ખેડૂત ભાઇઓને એક વાત એ પૂછવી છે કે આપણે આપણા પાલતુ ખેતીપાકો પાસેથી ઓછા ખર્ચે વધુ ઉત્પાદન કેમ લેવું એ જ આપણું લક્ષ હોય છે બરાબરને ? પણ એ લક્ષ સિદ્ધ કરવામાં આપણા ખેતીપાકો કેમ ઊણા પડે છે તે બાબતે આપણે ક્યારેય વિચાર કર્યો છે ? મારી દ્રષ્ટિએ એ લક્ષ તો જ સિદ્ધ થાય જો આપણા ખેતીપાકોના મૂળિયાં જમીનમાં રહેલ પોષક ઘટકોને પૂરી તાકાતથી ચૂસી શકવા શક્તિમાન હોય ! આ બાબતે આપણે ખેડૂતોએ આપણા ખેતીપાકોના મૂળિયાંઓને પૂછવું જોઇએ કે “ અમને ઉત્પાદન ઓછું મળે છે એમાં ક્યાંક તમે બધાં તો કારણભૂત નથીને ? જમીનમાંથી રસકસ ચૂસવામાં તમને કોઇ તકલીફ તો નથી પડતીને ? અને જો તકલીફ પડતી હોય, તો શું તમારા એ કાર્યમાં મદદગારી કરવા તમારી ભેરે ચડી શકે એવા તમારા કોઇ મિત્રો તમારી જાણમાં છે ? અને જો હોય તો જણાવો, અમે એને પણ કોઇ જાતની સવલતની જરૂર હશે તો પૂરી પાડશું, પણ અમારે ઉત્પાદન તો પૂરેપૂરું જોઇશે, એમાં ઢીલપ ચાલે એવું નથી ભાઇ !” આવું આપણે તો આપણા ખેતીપાકોને ક્યારેય પૂછ્યું જ નથી.
પણ…. આ સવાલ ખેતીપાકોને કર્યો છે એક મહારાષ્ટ્ર-પૂણેના કૃષિ વિજ્ઞાની ડૉ. આનંદ કર્વે એ. એમણે વનસ્પતિનો મૂળથી તે માથા સુધીનો ઝીણવટથી અભ્યાસ કર્યા પછી જણાવ્યું છે કે વનસ્પતિ પોતાના જીવન વિકાસ માટેના જરૂરી ઘટકો પૈકી ઓક્સીજન, હાઇડ્રોજન અને કાર્બન તો હવા અને પાણીમાંથી મેળવી લેતી હોય છે.એટલે જુઓને આપણે કોઇ ખેડૂતો આ ઘટકો ખાતરના રૂપમાં આપવાનું વિચારતા નથી.
પણ આ સિવાય પણ જે કેટલાક જરૂરી ખનીજ ઘટકો તેણે જમીનમાંથી લેવા પડતાં હોય છે, પણ એ મેળવવામાં મૂળિયાંને બહુ ભારે અતિશય તકલીફ પડતી હોય છે. જોકે અતિશય મુશ્કેલી અનુભવવાનું કારણ એ નથી, કે જરૂરી ખનીજો બધા જમીનમાં ખૂટી ગયેલા છે. ડૉ.કર્વેનું કહેવા નું તો એવું છે કે એ બધા ખનીજોના જથ્થાના તો ભંડાર ભરેલા પડ્યા જ છે: સાધારણ એક મીટરની જાડાઇના માટીના થરમાં લગભગ પચીસ ત્રીસ હજાર વરસો બહારથી કશુ ઉમેરણ કર્યા વિના જ સતત ખેતી કરી શકાય એટલા ખનીજો ઉપલબ્ધ છે. અને આપણને ભલે પહેલી નજરે એમ લાગતું હોય કે “ પથ્થર-કાંકરા-રેતીમાં સંગ્રહાઇ પડેલા ખનીજ ઘટકો કંઇ પાણીમાં થોડા ઓગળી શકે ?” છતાં પણ બધા ખનીજો ઓછા વત્તા પ્રમાણમાં પાણીમાં ઓગળે છે, એ એક શાસ્ત્રીય સત્ય છે.
આ બધાં ખનીજ ઘટકો તો જમીન માહ્યલાં પાણીમાં જ્યાં ને ત્યાં દરેક જગ્યાએ નહીં, પણ માટીના કણ કણ વચ્ચે જે કેશાકર્ષણનું પાણી ભરાઇ રહેલું હોય છે એ પાણીમાં એની હાજરી જોવા મળતી હોય છે. અને નવાઇની વાત તો એ છે કે એ પાણીમાંથી મૂળિયાં ભલેને શોષ્યા જ કરે, તો પણ ત્યાં ચલ-સમતોલના સિદ્ધાંત પ્રમાણે ઘટતા ખનીજો ઓગળીને હાજર થઈ જતા હોય છે.એટલે ખનીજના જથ્થાની ખેંચ ધરતીમાં તો પડવાની વાત જ કરવાની રહેતી નથી.
તો પછી કારણ શું છે કે ધરતીમાં ખનીજ ઘટકોની તાણ્ય ન હોવા છતાં ઉત્પાદન કેમ વધતું નથી ? બસ, કારણ એ જ છે કે આપણા ખેતીપાકોના મૂળિયાં એ ખનીજ ઘટકો બરાબર ચૂસી શકવામાં ઊણાં ઉતરી રહ્યાં છે. અને એ કારણની વાત કરતા ડૉ. કર્વે કહે છે, કે તમે વિચારો ! વનસ્પતિ બે સ્થળે પાંગરે છે.
[૧].. સમૂદ્રમાં એટલે કે પાણીમાં થાય અને
[૨]….ધરતી પર પણ થાય.
પાણીમાં થતી વનસ્પતિ મુખ્યત્વે શેવાળ જૂથની હોયે છે, એટલે પોતાના શરીરની સપાટી દ્વારા પાણીમાં ઓગળેલા ખનીજ દ્રવ્યો શોષી લેવા સમર્થ છે.
જ્યારે આપણા ખેતીપાકો તો ધરતી પર થનારા પાકો છે, અને એ છોડવા કે ઝાડવાના શરીરનોનો મોટો ભાગ પ્રકાશ સંષ્લેશણ માટે જમીનથી અદ્ધર ઉચકાયેલો હોય છે, જમીનનાં સંપર્કમાં હોય છે માત્ર એનાં મૂળિયાં ! અને ખોરાક ખેંચવાનું કામ કાંઇ મૂળિયાની આખે આખે સપાટી તો કરતી હોતી નથી. એ કામ તો કરે છે એ મૂળિયાંને છેડે આવેલ કોષપેશિકાઓ જ ! એટલે ખોરાક ભલેને જમીનમાં પડ્યો હોવા છતાં – એના ચૂસાણ માટેનો એરિયા નાનો હોવાના કારણે છોડ કે ઝાડ એનો જોઇએ એટલો ઉપયોગ કરી શકતા નથી.અને પરિણામે જોઇએ એટલું ઉત્પાદન મેળવી શકાતું નથી.
તો પછી આનો કોઇ ઉપાય ખરો ? હા, ઉપાય છે. આપણા ખેતીપાકોના મૂળિયાંને જમીનમાં વાસતાં સુક્ષ્મજીવાણુંઓની ભેર લેવરાવવાનો. આંખે ભલે નથી દેખાતાં પણ એક ગ્રામ માટીમાં એક અબજ જેવી મોટી સંખ્યામાં વસનારાં એ બધાંની ખનીજ્દ્રવ્યો ખેંચવાની તાકાત મૂળિયાં કરતાં અનેકગણી વધારે છે. એટલે એની સંખ્યા વધે એવું કર્યું હોય તો આ કામ સુપેરે પાર પડે એવું છે.
આપણે એ જીવાણુંઓને પૂછીએ કે “આ કામમાં અમારી ભેર કરશો ?” તો કહે છે કે “હા ! પણ અમારી એક અરજ છે કે આ કામ અમે તો જ સારી રીતે કરી શકીએ જો અમોને ખાવામાં તૂટો રહે છે તેવા “સેંદ્રીય કાર્બન યુક્ત પદાર્થ”ની પૂર્તિ તમે કરતા રહો !” મેં તો એની સામે દલીલ પણ કરી જોઇ કે “અલ્યા કેમ ? આ વનસ્પતિ તો એને જરૂરી કાર્બન એની મેળે પ્રાપ્ત કરી લે છે, તમે કેમ નથી કરી લેતા ?” તો એ સામો જવાબ વાળે છે કે “ વનસ્પતિને તો પ્રકૃત્તિએ હરિતરંગ આપેલો છે, એટલે એના વડે સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં હવા માહ્યલા કાર્બંડાયોકસાઈડમાંથી પ્રકાશસંષ્લેષણ દ્વારા મેળવી લે છે. પણ અમને લીલો રંગ પ્રકૃતિએ આપ્યો જ નથી. એટલે હવામાંના કાર્બનડાયોકસાઈડમાંથી અમે કાર્બન મેળવી શકતા જ નથી. અમારે તો વનસ્પતિના માત્ર સૂકાં પાન, ફૂલ,છાલ અને ડાંખળાં જે ધરતી પર પડે છે એમાંથી જ કાર્બનયુક્ત પદાર્થ મેળવવાનો રહે છે. પણ એમાંથી તો વનસ્પતિએ ચૂસાય એટલા ખનીજ દ્રવ્યો ચૂસી લીધા પછી જ નીચે પાડ્યા હોય છે, એટલે આમ ગણીએ તો એ બધાં કસ વિનાનાં ફોફાં જ ગણાય ! એટલે એમાંથી ખનીજદ્રવ્યનું પ્રમાણ કંઇ પૂરતું મળી રહેતું હોય એવું બનવા પામતું નથી, એટલે અમને પૂરતો ખોરાક મળતો નથી અને અમારી [સુક્ષ્મજીવાણુની] સંખ્યા વધી શકતી નથી.”
તો પછી ખેડૂતો આવું ઉમેરણ કરી શકીએ ? હા, ડો. કર્વે એ આવું ઉમેરણ કરવાનો પ્રયોગ કર્યો છે. એક કિલો માટીમાં પાણી સાથે માત્ર અરધો ગ્રામ શુદ્ધ સાકર નાખી. અને ઉપરથી કોઇપણ દ્રવ્ય અંદર ઉમેર્યા વગર જ ચોવીસ કલાકમાં માટી માહ્યલાં બેક્ટેરિયાની સંખ્યા ૫૦૦ ગણી વધી ગયેલી જોઇ ! એનો અર્થ એ થયો કે બહારથી સેંદ્રીય કાર્બન ઉમેરવામાં આવે તો પોતાને જરૂરી એવા બધા ખનીજદ્રવ્યો માટીના કણો વચ્ચેના કેશાકર્ષણના પાણીમાં જે ઓગળેલા છે એમાંથી ખેંચી લેવા શક્તિમાન છે. અને સુક્ષ્મજીવો એ પાણીમાંથી ગમે તેટલા ખનીજદ્રવ્યો ખેંચ્યા કરે તો પણ તે પાણીમાં એનો તૂટો કદિ પડવાનો નથી. આમ આપણા પાલતુ પાકો અને જમીન માહ્યલાં જીવાણુઓના એકબીજાના અવલંબન તત્વનો લાભ લેનારા મહારાષ્ટ્રના ખેડૂતો કોઇપણ જાતના ખાતરો નાખ્યા વિના ખેતી કરે છે.
જમીનના સુક્ષ્મજીવાણુંઓની સંખ્યા વધે, એવું આયોજન એજ ઉત્તમ ઉપાય = જો જમીનમાં વસતાં સુક્ષ્મજીવાણુંઓની સંખ્યા વધારવાનું વિજ્ઞાન ખેડુત પાસે આવી જાય, તો તેણે હવે મબલખ ઉત્પાદન લેવા ગાડા મોઢે કંપોસ્ટ ખાતરો અને થેલા મોઢેરા ખાતરો જમીનમાં નાખ્યા કરવાની જરીકે ય જરૂર રહેતી નથી ભાઇઓ ! જરૂર છે જમીન માહ્યલા જીવાણુંઓની સંખ્યામાં થઇ શકે તેટલો વધારો કરવાની ! કારણકે આ બધા સુક્ષ્મ જીવો પોતાનું ટુંકું આયુષ્ય ભોગવી જ્યારે મરી જવાનાં છે, ત્યારે તેનું આખે આખું શરીર વનસ્પતિને સુપાચ્ય એવા ખનીજ ઘટકો અને સેંદ્રીય કાર્બનથી તડાતૂમ હશે ! અને ત્યારે એના પર તૂટી પડી વનસ્પતિના મૂળિયાના અગ્રભાગો એને જોઇએ એટલા તત્વો બહુ જ આસાનીથી શોષી શકશે અને મન-ઇચ્છિત પરિણામ – ઉત્પાદનના રૂપમાં બક્ષી શકશે.
સુક્ષ્મ જીવાણુંની સંખ્યા વધારવા માટે શું કરવાનું ? એક ટાંકીમાં અઢી કીલો ગૉળ, પચીસ કીલો ગોબર, પચીસ કીલો ગોમૂત્ર અને આશરે ૫૦૦ લીટર પાણીનું મિશ્રણ કરી, બેત્રણ દિવસે આથો આવ્યે-ગાળીને એક હેક્ટર ખેતરમાં છાંટવું, કે પિયતમાં પીવરાવવું. આવા દ્રાવણને એ લોકો “ અમૃતપાણી ” કહે છે. આનો ઉપયોગ જમીન માંહ્યલાં સુક્ષ્મજીવોના ‘અન્ન’ તરીકે થાય છે. દર ત્રણ મહિને આ પ્રયોગ કરતા રહી, જમીનમાં સુક્ષ્મ જીવાણુંઓનો વધારો કરતા રહી, તેના દ્વારા જમીનમાંના ખનીજ દ્રવ્યો વધુમાં વધુ ખેંચાવી તેની કોષ પેશિકાઓમાં જમા કરાવતા રહી, જીવાણુંઓના મરી ગયા પછી તેના શરીરમાં જમા થયેલ ખનીજોનો ઉપયોગ હાજર ખેતીપાકને કરાવતા રહી, અન્ય કોઇ રાસાયણિક કે દેશી –કોઇ પણ ખાતર નાખ્યા વિના મબલખ ઉત્પાદન લઇ શકાય છે એવો મહારાષ્ટ્ર-પૂણેના કૃષિ વિજ્ઞાની ડૉ. આનંદ કર્વેનો દાવો છે ભાઇ !
સારનો સાર = સારનો સાર એ થયો કે વનસ્પતિના મૂળિયાં જમીનમાંથી રસ કસ ચૂસવામાં નબળાં પડે છે, એટલે સુક્ષ્મ જીવાણુંઓની ભેર લેવાનું ગોઠવવું જોઈએ. અને એને વધુમાં વધુ સેન્દ્રીય કાર્બન મળી રહે તેવું ગોઠવવાનું.
સંપર્ક : શ્રી હીરજી ભીંગરાડિયા , પંચવટીબાગ, માલપરા જિ.બોટાદ [મો.+91 93275 72297] ǁ ઈ-મેલઃ : krushidampati@gmail.com
-
ચંઘીસખાનનું સામ્રાજ્ય – મૉન્ગોલિયા : ૨
પ્રીતિ શાહ-સેનગુપ્તા
મને તો પહેલેથી આ નામ જ બોલવું ગમી ગયેલું -ઉલાનબાતૉર. પરદેશીઓ શહેરનું નામ આ રીતે બોલતાં હોય છે, પણ સ્થાનિક લોકો જરા જુદું બોલતા હતા -ઉલાનબાત્ર જેવું. એટલેકે ઉલાનબાતર ઉચ્ચાર જ દેશમાં વધારે પ્રચલિત છે, એમ એક મૉન્ગોલિયન યુવકે મને સમજાવ્યું.
સૉયૉલબોલ્ડ નામનો આ યુવક અંગ્રેજી બરાબર જાણતો હતો, અને દુભાષિયા તરીકે કામ કરતો હતો. એણે મને કેટલીક બહુ સરસ માહિતી આપી. એક તો એ, કે મૉન્ગોલિયામાં પ્રાચીન-કાળથી ઇન્ડિયા, કૈંક ધ્યાન-ગ્નાનના સંદર્ભમાં, “ચક્રોની ભૂમિ” તરીકે ઓળખાતું આવ્યું છે. ત્યાંની પ્રાચીન પોથીઓમાં એનો ઉલ્લેખ “જાગારિન ઑરૉન” તરીકે થયેલો છે. કાળક્રમે, અપભ્રંશ થઈને ‘ચક્ર’ શબ્દ ‘જાગારિન’ બન્યો છે. સામાન્ય મૉન્ગોલિયનો માટે ઇન્ડિયા માટેનો શબ્દ “ઍનૅથૅગ” છે. એ પણ જાણે અપભ્રંશ થયેલો લાગે છે. ઉપરાંત, એ લોકોનો પ્રાચીનતા માટેનો સંદર્ભ છે -“આલિ દિવાન્ગારિન”, એટલેકે “દેવનાગરી જેટલું પ્રાચીન”. મેં ચકિત થઈને સૉયૉલબોલ્ડને પૂછ્યું, શું વાત છે! ખરેખર?
મૉન્ગોલિયામાં ભાષા માટે રશિયાની સિરિલિક કહેવાતી લિપિ વપરાતી આવી છે. ૧૯૨૦ના દાયકામાં રશિયાની હકુમત દરમ્યાન એ મૉન્ગોલિયામાં દાખલ થયેલી, અને ત્યારથી સમગ્ર દેશમાં એ પ્રચલિત થયેલી છે. લિપિ એકસરખી, પણ બંને ભાષાઓ જુદી છે. એમાંના અંગ્રેજી લિપિ જેવા છે તેવા માંડ બે-ચાર અક્ષર આપણે ઓળખી શકીએ. કાનને તો એટલું પણ ના ઓળખાય.
પ્રજાના શિક્ષિત લોકોનો તેમજ વિદ્વાનોનો આગ્રહ છે, કે મૉન્ગોલિયાની પોતાની, ૧૩મી સદીમાં ચંઘીસખાન દ્વારા દાખલ કરાવાયેલી, જે લિપિ છે તેને જ મુખ્ય ગણવી જોઇએ, અને પ્રજાના જીવનમાં પ્રાધાન્ય પામવી જોઇએ. એ લિપિ ઉપરથી નીચે, અને પછી જમણેથી ડાબે જતી લીટીઓમાં લખાય છે. આ પરંપરાગત મૉન્ગોલિયન ભાષા છે, અને ખૂબ સુંદર દેખાય છે. મને તો જાણે એનામાં કોઈક રીતે આપણી પાલી-પ્રાકૃત ભાષાની છાંટ દેખાતી રહે છે. આ લિપિ અત્યારે મૉન્ગોલિયાની શિક્ષણ-સંસ્થાઓમાં શીખવાડાઈ રહી છે.
સાંદર્ભિક તસવીરઃ નેટ પરથી ૧૭મી-૧૮મી સદી દરમ્યાન મૉન્ગોલિયન ભાષામાં બીજી ઘણી ભાષાઓના શબ્દો ઉમેરાતા ગયા. સંસ્કૃત, પર્શિયન, ચીની, ને પછી આધુનિક કાળમાં રશિયન, ઇંગ્લિશ વગેરે. સંસ્કૃતમાંથી બૌદ્ધ ધર્મને લગતા સંસાર, આનંદ, વજ્ર જેવા શબ્દો સીધેસીધા આવ્યા, અને બીજા અનેક અપભ્રંશ પણ થયા, જેમકે, અવ્યાસ(અભ્યાસ), બુયાન(પુણ્ય), અગ્શિન(ક્શણ), ગારિગ(ગ્રહ), ત્સાદિગ(જાતક), શુલેગ(શ્લોક), બદક(પદક), શાસ્તિર(શાસ્ત્ર), બાર્હાસ્વડિ (બૃહસ્પતિ), સન્ચિર(શનિચર) વગેરે. બહુ રસપ્રદ લાગે છે ભાષાનો આ ઇતિહાસ.
એ સ્પષ્ટ જોઈ શકાય છે કે મૉન્ગોલિયામાં શિક્ષણને ઘણું મહત્ત્વ અપાય છે. સરકાર ત્રીસેક ટકા જેટલું બજેટ ફાળવે છે, પ્રાથમિક શિક્ષણ ફરજિયાત તેમજ ફ્રી હોય છે, અસંખ્ય કૉલૅજો-યુનિવર્સિટીઓમાં વિભિન્ન વિષયો ભણાવાય છે, અને કમ્પ્યુટર જેવાં આધુનિક સાધનોનો વપરાશ છૂટથી થતો રહે છે. યુનાઇટેડ નેશન્સના કહેવા પ્રમાણે મૉન્ગોલિયામાં ૯૮ ટકા અક્ષરજ્ઞાન પ્રવર્તે છે. આ દેશ અત્યંત ગરીબ ગણાય છે, અને ચાલીસ ટકા પ્રજા ખેતી તથા પશુપાલનમાં પ્રવૃત્ત છે, તે છતાં; તે છતાં.
ઍન્જિનિયરિન્ગ, સાયન્સ, મૅડિકલ અને લૉ જેવા વિષયોમાં ડિગ્રી કૉર્સ છે, અને મૉન્ગોલિયન યુવાપ્રજા ભણી-ગણીને દેશમાં રહીને જ એ ક્શેત્રોમાં કામ કરતી જણાય છે. સંગીત, ચિત્ર, શિલ્પ વગેરે કળાઓમાં પારંગત સ્ત્રી-પુરુષોનો પરિચય રોજ થતો રહ્યો. ચાર યુવાનોનું બનેલું એક મ્યુઝીક-બૅન્ડ સાંભળવાની તક મળેલી. એમણે, અમેરિકામાં શરૂ થયેલું અને વિકસેલું, જાઝ મ્યુઝીક તો ખૂબ સરસ વગાડ્યું, ને પછી એમણે અમેરિકન સ્ટાન્ડર્ડ કહેવાતાં, પચાસ-સાઠના દાયકાના લોકપ્રિય ગીતો ગાયાં. ઘણાં હું જાણું. એમાંયે ફ્રૅન્ક સિનાટ્રાનો અવાજ તો બહુ જ પસંદ.
એ યુવકે એટલું સરસ ગાયું કે પછી મેં એને પૂછ્યું, કે એ ક્યાં શીખ્યો. તો એ કહે, એ મ્યુઝીક-કૉલૅજમાં ભણે તો છે જ, પણ અમેરિકન પૉપ્યુલર ગીતો એ સાંભળી-સાંભળીને શીખ્યો. મને બહુ ખુશી થઈ, કારણકે ગાતી વખતે એના ઉચ્ચાર પણ બરાબર અમેરિકી હતા. હા, મારી સાથે વાત કરતાં એના અંગ્રેજી ઉચ્ચારમાં મૉન્ગોલિયન છાંટ હતી. પછી તો ઉલાનબાતરના રસ્તા પર ચાલતાં આ મ્યુઝીક-કૉલૅજ જોઈ પણ ખરી.
મેં એ પણ જોયું, કે સાહિત્યનો શોખ ધરાવનારાં, કાવ્યો તથા સર્જનાત્મક લેખન કરનારાં, તથા સાપ્તાહિક છાપાં કે પત્રિકાઓ બહાર પાડનારાં મૉન્ગોલિયન મોટી સંખ્યામાં છે. ખૂબ સુંદર રીતે છપાયેલા, ક્યારેક સુંદર આલેખન સાથેના કાવ્ય-સંગ્રહો જોઈને બહુ આનંદ થયો. બધાં પોતાની માતૃભાષામાં લખે છે. વળી, અનેક જણ એ ભાષાને ‘કૅલિગ્રાફી’ કહેવાતી ચિત્રાત્મક શૈલીમાં પણ મૂકી જાણે.
એક મૉન્ગોલિયન બહેન મને ઇન્ડિયન જોઈને ખાસ મારી પાસે આવ્યાં. એમના હાથમાં એમની લખેલી એક ચોપડી હતી. કોઈની મદદ લઈને મને કહે, કે એમણે ઇન્ડિયા પર આ નવલકથા લખી છે. આવરણ પર તાજમહેલનો ફોટો હતો. એ નકલ મને ભેટ આપવા માગતાં હતાં. આવી રીતે બીજાં પણ પોતાનું પુસ્તક ભેટ આપવા ઉત્સુક હતાં- એ ભાષા આપણાંથી બીલકુલ વાંચી શકાય તેમ નથી, તે છતાં. દેખાવે પુસ્તકો હોય ખૂબ સરસ, પણ ક્યારેક હું સ્વીકારું, ક્યારેક ના પાડું. પુસ્તકોનું વજન ઉચકીને ફરવું બહુ અઘરું પડે છે.
ઇન્ડિયાની બહારના બીજા કેટલાક દેશોમાં કળા અને સાહિત્યની દેવી સરસ્વતીની ઉપાસના થતી આવી છે -તિબેટ, નેપાલ, બાલી, જાપાન, ચીન વગેરે. અલબત્ત, નામ એમની ભાષાનાં થઈ જાય, સ્વરૂપ પણ બદલાઈ જાય, અને ક્યારેક દેવી થોડું જુદું સ્થાન ધારણ કરે. એક જમાનામાં મૉન્ગોલિયામાં સરસ્વતીની પ્રતિમાઓ બનતી. એમાં કોઈના હાથમાં વીણા હોય, પણ આસપાસ મોર ક્યારેય ના હોય. હવે બૌદ્ધ ધર્મમાંની શ્વેત તારાના સ્વરૂપને સરસ્વતીની સાથે જોડી લેવામાં આવતું લાગે છે.
એક વાર તાઇવાનના એક બૌદ્ધ મઠના પ્રદર્શન-ખંડમાં મેં સરસ્વતીની ધાતુમાંથી બનાવેલી ખૂબ સુંદર મૂર્તિઓ જોયેલી. એ બધી મૉન્ગોલિયામાં સદીઓ પહેલાં બનાવાયેલી હતી, એમ વિગત મૂકેલી હતી. પણ અહીં મૉન્ગૉલિયામાં આવ્યા પછી એવી મૂર્તિઓ જોવા મળી નથી. પૂછતાછ કરતાં એમ જાણવા મળ્યું, કે આપણને પરિચિત એવાં શિલ્પ અને ચિત્ર, વિખ્યાત સ્થાનિક કવિ ઝાનાબાઝારના નામે જાણીતા એવા, રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલયમાં સચવાયેલાં રહ્યાં છે, ને ક્યારેક પ્રદર્શિત થતાં હોય છે.
કોઈ રીતે કળા અને સાહિત્યનું વરદાન મૉન્ગોલ પ્રજા પર અવશ્ય છે, એમ સ્પષ્ટ થતું રહે છે. ઉલાનબાતર શહેરમાં ચાલતાં ચાલતાં કેટકેટલાં શિલ્પ જોવા મળે છે. ચંઘીસખાનનાં તો ખાસ જગ્યાઓએ ખરાં જ, ને માર્કો પોલોનું એક આગવું શિલ્પ પણ ફૉરેન મિનિસ્ટ્રીની વિશાળ ઇમારતની સામે મૂકેલું છે, પણ આ સિવાય, પોતાની ભાષામાંના કેટલા બધા વિખ્યાત કવિઓ અને સર્જકોને જાહેરમાં ઉપસ્થિત કરેલા છે.
એ દરેક શિલ્પ સર્જકને મોભાદાર રીતે દર્શાવે છે. જેમકે, યાવુઉહુલાન્સ કવિના નામ પર બનાવેલો એક નાનો ગાર્ડન. આખો દિવસ ત્યાં લોકોની અવરજવર રહે છે. બધે ઝાડપાન, ફૂલો, એક ગોળ ફુવારો છે, અને કાસ્ટ આયર્નમાંથી બનાવેલું, સૂટ ને બૂટમાં સજ્જ, એક બેન્ચ પર આરામથી બેઠેલા કવિનું આબેહૂબ શિલ્પ છે. જાણે કવિ હાજરાહજૂર લોકચર્યા માણી રહ્યા છે.
આ શિલ્પમાં કવિ જે બેન્ચ પર બેઠા છે ત્યાં બાકીની જગ્યા ખાલી છે. ત્યાં ફરવા આવતા સ્થાનિક લોકોમાં ત્યાં બેસીને કવિની સાથે ફોટો પડાવવાનો બહુ શોખ દેખાય છે. જ્યારે જોયું ત્યારે બે-ત્રણ જણ લાઇનસર બેન્ચ પર બેઠેલાં જ હોય, ને ચોથું કોઈ એમનો ફોટો પાડતું હોય. છેવટે એક વાર બેન્ચ ખાલી પડેલી જોઈ. જલદીથી મેં ફોટો લઈ લીધો, જેમાં કવિ યાવુઉહુલાન્સ એકલા જ બેઠેલા દેખાય છે.
સાંદર્ભિક તસવીરઃ નેટ પરથી
ક્રમશઃ
સુશ્રી પ્રીતિ શાહ-સેનગુપ્તાનો સંપર્ક preetynyc@gmail.com વીજાણુ સરનામે થઇ શકે છે.
-
હાથી અને માણસનો સંઘર્ષ નહીં, સહઅસ્તિત્ત્વ જરૂરી
ફિર દેખો યારોં
બીરેન કોઠારી
કેરળના મુન્નારનું નામ લઈએ એટલે આંખ સામે ચાના બગીચા, ધુમ્મસમાં ઢંકાયેલા પહાડો, લીલાં જંગલો અને રસ્તા પર ક્યારેક અચાનક દેખાઈ જતા હાથીનાં દૃશ્યો આવી જાય. એક પ્રવાસી માટે રસ્તાની કોરે ઊભેલો હાથી અદ્ભુત દૃશ્ય હોઈ શકે, પણ એ જ હાથી કોઈ સ્થાનિક વ્યક્તિ માટે જીવનું જોખમ બની શકે છે. મુન્નારમાં હાથી અને માણસ વચ્ચેનો વધતો સંઘર્ષ એ વાતનો સંકેત છે કે માણસ અને વન્યજીવન વચ્ચેનું સંતુલન કેટલું નાજુક છે.
ઑગસ્ટના અંતમાં મુન્નારના થાલક્કુલમ વિસ્તારનો એક બનાવ છે. અહીંના ખેડૂત એસ. ઓચપ્પન પોતાની પુત્રીના એલચીના ખેતરમાં પાક જોવા ગયા ત્યારે જંગલી હાથીએ તેમના પર હુમલો કર્યો. હોસ્પિટલ લઈ જતી વખતે રસ્તામાં તેમનું મૃત્યુ થયું. એના થોડા મહિના પહેલાં ચિન્નાકનાલમાં ૩૬ વર્ષની મારીનું હાથીના હુમલામાં મૃત્યુ થયું હતું અને તેમનો ૧૧ વર્ષનો પુત્ર ઘાયલ થયો હતો. એ જ સમયગાળામાં એક હાથી મુન્નાર શહેરમાં ઘૂસી ગયો અને ચર્ચ સુધી પહોંચી ગયો હતો. આવી ઘટનાઓ હવે અપવાદ રહી નથી.
વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ઇન્ડિયાના તાજેતરના અભ્યાસે આ સમસ્યાને વિશાળ ફલકમાં દર્શાવી છે. કેરળમાં ૨૦૦૮થી ૨૦૨૫ દરમિયાન હાથી-માનવ સંઘર્ષની ૧,૭૮૧ ઘટનાઓ નોંધાઈ, જેમાં ૫૮૧ લોકોનાં મૃત્યુ અને ૧,૨૦૦ લોકો ઘાયલ થયા. મુન્નારનો વિસ્તાર ૧૦૩ માનવમૃત્યુ સાથે કેરળમાં સૌથી આગળ રહ્યો. બીજી તરફ, આ જ સમયગાળામાં કેરળમાં ૬૯૫ જંગલી હાથી મૃત્યુ પામ્યા હતા અને તેમાંના ૨૨૬નાં મૃત્યુનું કારણ માનવસર્જિત હતું. માત્ર વીજ કરંટથી ૧૫૪ હાથીનાં મૃત્યુ થયાં હતાં.
એટલે સવાલ કેવળ એ નથી કે હાથી માણસ પર કેમ હુમલો કરે છે. મૂળ પ્રશ્ન એ છે કે માણસ અને હાથી માટેની જગ્યા સતત ઘટી રહી છે, ત્યારે બંનેને વારંવાર એકબીજાની નજીક આવવાની ફરજ કેમ પડી રહી છે?
મુન્નારનો આજનો વિસ્તાર એક જ દિવસમાં ઊભો થયો નથી. અહીં આદિવાસી સમુદાયો વસતા હતા. પછી અંગ્રેજો આવ્યા, ચાના વાવેતરો ઊભાં થયાં, રસ્તા અને વસાહતો વિકસ્યાં. ત્યાર પછી પ્રવાસન વધ્યું. હોટેલ, રિસોર્ટ, હોમસ્ટે, દુકાનો, પાર્કિંગ અને રસ્તાઓ વધતા ગયા. એક જ વિસ્તારમાં ચા ઉગાડવી, લોકોને વસાવવા, પ્રવાસીઓને આવકારવા અને જંગલી પ્રાણીઓને જીવવા દેવા-આ બધી બાબતો એકબીજા સાથે ટકરાવા લાગી.
હાથી માટે જંગલ, ચાનો બગીચો, ખાનગી જમીન કે સરકારી જમીન એવી અલગ-અલગ સરહદો હોતી નથી. પાણી, ખોરાક અને ઋતુ પ્રમાણેના રહેઠાણ સુધી પહોંચવા માટે તેના માટે જે માર્ગ છે, તેના પર આપણે રસ્તો બનાવી દીધો હોય કે વસાહત ઊભી કરી હોય, હાથીને તેની ખબર નથી. આથી હાથીને ‘ઘૂસણખોર’ માનીએ તો તેના માર્ગમાં ઊભી કરાયેલી દરેક માનવીય વસાહતને ગેરકાયદેસર ગણવી પડે. મુન્નારના ઘણા લોકોની જમીન સાથે કાયદેસર માલિકી, ઐતિહાસિક હક અને રોજગાર જોડાયેલા છે. સંરક્ષણના નામે તેમને હાંકી કાઢવા એ તેનો ઉકેલ નથી. પરંતુ એ સાથે નવી વસાહતો, રસ્તાઓ અને બાંધકામો વન્ય પશુઓના માર્ગને વધુ ને વધુ સંકુચિત કરતા જાય, એ પણ સ્વીકારી શકાય નહીં.
મુન્નારની સમસ્યા પ્રવાસનની છે. પ્રવાસન પર હજારો લોકોની આજીવિકા છે. એટલે પ્રવાસન બંધ કરી દેવું એ પણ કોઈ ઉકેલ નથી. સવાલ એ છે કે પહાડોની કુદરતી ક્ષમતા કરતાં તેના પર વધુ બાંધકામ અને વાહનવ્યવહાર તો નથી થઈ રહ્યાં ને? હાથીને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ ખસેડી દેવાથી સંઘર્ષનું મૂળ કારણ દૂર થતું નથી. જો ખોરાક, પાણી અને હાથીના પરંપરાગત માર્ગોની સમસ્યા યથાવત્ હોય તો સ્થળાંતર માત્ર તાત્કાલિક ઉપાય બની રહે છે.
અલબત્ત, વહેલી ચેતવણી આપતી વ્યવસ્થા બહુ જરૂરી છે. હાથીની હાજરીની જાણ સ્થાનિક લોકોને સમયસર થાય, મોબાઇલ સંદેશ સાથે સાઇરન, પેટ્રોલિંગ, સ્થાનિક સ્વયંસેવકો અને ઝડપી પ્રતિસાદ ટીમો કામ કરે-તો અનેક જીવ બચાવી શકાય. પરંતુ એમ કરવા માટે વૉટ્સઍપ દ્વારા મળતો સંદેશ પૂરતો નથી. ખેતરમાં કામ કરતો માણસ કદાચ મોબાઇલ ફોન જોતો ન હોય, વૃદ્ધ ખેડૂત સ્માર્ટફોન વાપરતો ન હોય અને બહારથી આવેલો પ્રવાસી સ્થાનિક ચેતવણીથી અજાણ હોય એમ પણ બની શકે.
સાંદર્ભિક તસવીરઃ નેટ પરથી એટલે ઊપાય એ છે કે હાથીના પરંપરાગત માર્ગોને સુરક્ષિત રાખવા. રસ્તાઓની રચના એવી કરવી કે વન્યજીવો માટે માર્ગ રહે. વીજ વાડ માણસને સુરક્ષિત કરે પણ હાથી માટે મૃત્યુનું કારણ ન બને તેની ખાતરી કરવી પડશે. અતિ જોખમી વસાહતો માટે પુનર્વસન જરૂરી બને તો તે પૂરતા વળતર અને રોજગારની ખાતરી સાથે કરવું.
સૌથી મહત્ત્વની વાત એ છે કે હાથીને સમસ્યા માનવાનું બંધ કરીને સમગ્ર પરિસરના સંકટને સમજવાનો પ્રયત્ન કરવો. મુન્નારની સમસ્યા માત્ર હાથીની નથી; તે જંગલ, ખેતી, પ્રવાસન, રસ્તા, બાંધકામ અને માનવ વસાહતો વચ્ચેનું સંતુલન ખોરવાઈ જવાની સમસ્યા છે.
હાથીને પકડીને ખસેડી દેવાનો ઉપાય સહેલો લાગે. હુમલા પછી થોડા દિવસો માટે લોકોમાં રાહત પણ થાય. પરંતુ ફરી કોઈ હાથી એ જ વિસ્તારમાં આવી જાય તો સમસ્યા પાછી ઊભી થાય. એટલે માણસ અને હાથી બંને ક્યાં અને કેવી રીતે રહી શકે એ વિચારવાનો સમય આવી ગયો છે.
એટલું યાદ રાખવું જરૂરી છે કે જંગલને આપણે નકશામાં રેખાઓ દોરીને ટુકડાઓમાં વહેંચી શકીએ, પરંતુ હાથી એ રેખાઓને માનતો નથી. કુદરતને માનવીય સરહદો સમજાતી નથી. એટલે આપણે હાથી સાથે સહઅસ્તિત્વ ઇચ્છતા હોઈએ તો પહેલાં આપણે આપણા વિકાસની સરહદો નક્કી કરવી પડશે.
‘ગુજરાતમિત્ર’માં લેખકની કૉલમ ‘ફિર દેખો યારોં’માં ૭- ૧૦– ૨૦૨૬ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.
શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી
