Home

વાર્તાઃ અલકમલકની

ભાવાનુવાદઃ રાજુલ કૌશિક

હજુ તો ઈપ્સિતા મા અને પિતાજી સાથે ઘરનો ઉંબરો ઓળંગે ત્યાં કાળી બિલાડીએ રસ્તો ચાતર્યો.

“બિલાડી આડી ઊતરી છે. પાછાં અંદર ચાલો, થોડીવાર પછી વાર પછી જઈશું.” પિતાજીએ નીકળવાની મનાઈ ફરમાવી.

ઈપ્સિતા આવી અંધશ્રદ્ધામાં માનતી નહીં. વળી, આ તો આખો દિવસ ઘરમાં પડી રહેતી પાળેલી બિલાડી જેવી. એનાથી અપશુકન હોય?

ઈપ્સિતા પરીક્ષા માટે નીકળતી હતી એટલે એ સિવાય બીજો કોઈ વિચાર કરવો નહોતો છતાં, ક્ષણવાર માટે મનમાં શંકા થઈ કે આજે મનોજ સાથે મુલાકાત નહીં થાય કે શું?

ઘરમાં ઈપ્સિતા અને મનોજના પ્રેમસંબંધની સાથે કોર્ટમાં લગ્ન માટે મનોજે કરાવેલા રજીસ્ટ્રેશનની જાણ થઈ કે એની આસપાસ મા, પિતાજી, ભાઈ-બહેનની નજરોની અદૃશ્ય દીવાલ રચાઈ ગઈ. ઈપ્સિતાએ એ નજરકેદ નીચે બે મહિના પરાણે પસાર કર્યા. બહારની દુનિયાથી એનો સંપર્ક જ તૂટી ગયો. મનોજે લખેલા પત્રો પણ પિતાજી જ લઈ લેતા. પિતાજીની નજરે ન ચઢે એવો માંડ એકાદો પત્ર એના સુધી પહોંચતો.

હવે આ કેદમાં જ એનું જીવન જશે એવા વિચારે ઈપ્સિતાને હતાશા ઘેરી વળતી.

કૉલેજની અંતિમ પરીક્ષા આપવા મળશે કે નહીં એ માટે શંકા હતી,પણ મોટાભાઈની સલાહથી ઈપ્સિતાને પરીક્ષા આપવાની મંજૂરી મળી ખરી.

પરીક્ષા હૉલ માસીના ઘરની નજીક હોવાથી ઈપ્સિતા મા સાથે માસીના ઘેર રહેશે એવું નક્કી થયું.

‘હાશ, કમ સે કમ પરીક્ષા હૉલ સુધી તો એ જઈ શકશે. ત્યાં ગમે તેમ કરીનેય એ મનોજને મળી લેશે.’

ઈપ્સિતાના ઘરમાં  આ સંબંધ સામે વાંધો હતો, બાકી મનોજના ઘરનાં સૌ આ સંબંધથી ખુશ હતાં.

મનોજની યોજના મુજબ પરીક્ષા દરમ્યાન જ એની સાથે ચાલી નીકળવાનું હતું. ઈપ્સિતાને મનોજ પર વિશ્વાસ હતો, પણ આજે આડી ઊતરેલી બિલાડીએ એનું મન આશંકિત કરી દીધું.

છતાં, ઘરથી નીકળતાં પહેલાં એણે થોડી તૈયારી કરી લીધી. કોઈનેય જાણ ન થાય એમ બેગમાં એને ગમતી સાચા રેશમની સાડીઓ મૂકી. ઘરમાંથી માલ લઈને ગઈ છે, એવું કોઈને કહેવાનો મોકો આપવો નહોતો એટલે કાનમાં પહેરેલાં સોનાનાં ભારે ઝૂમકાં કાઢીને નાના ટોપ્સ અને ગળામાં પહેરેલી સોનાની ભારે માળા કાઢીને પાતળી ચેન પહેરી લીધી. હાથની બંગડીઓ બદલીને કાચની બંગડી ચઢાવી દીધી.

આજ સુધી આ ઘર એનું  હતું. ઘરની કેટલીય ચીજો એની હતી. પુસ્તકો, ભગવાનનો ફોટો, શોખથી ભેગાં કરેલાં પેન્ટિંગ અને ગ્રીટિંગ કાર્ડ્સ. કાશ, એ લઈ જઈ શકતી હોત !

નીકળવાની આગલી સાંજે એણે અગાશી પર જઈને જ્યાં સુધી નજર પહોંચે ત્યાં સુધી એનું શહેર મન ભરીને જોઈ લીધું. અતીતની કેટલીય યાદો અહીં મૂકીને જવાનું હતું. આ શહેર, અહીંની ગલીઓ, રસ્તાઓ, દુકાનો ફરી જોવા મળે કે ન મળે એ વિચારે એનું મન ભારે થઈ ગયું હતું. લગ્ન પછી વિદાય લેતી કન્યા રડે, એમ એ રડી પડી.

ઘરમાંથી નીકળતી વખતે પિતાજીની સામે જોતાં એનું મન અપરાધ બોજથી ભારે થઈ ગયું, પણ, મા અને ઈપ્સિતાને બસમાં બેસાડીને પિતાજી પાછા વળ્યા ત્યારે એણે અત્યંત હળવાશ અનુભવી. કેટલાય દિવસો પછી એ ઘરની બહાર નીકળી હતી. પ્રાકૃતિક હવામાં શ્વાસ લેતા સારું લાગ્યું. રસ્તા પરનાં વૃક્ષો, પર્વતની હારમાળા, ખુલ્લું આસમાન જોઈને એ ખુશ થઈ ગઈ.

કટકના બસ-સ્ટેશને પહોંચતાં સુધીમાં સાંજ પડી ગઈ હતી. જેવી બસ ઊભી રહી કે સામે એક દુકાન પાસે ઊભેલો મનોજ નજરે ચઢ્યો. એને મનોજ પર ગુસ્સો આવ્યો. ‘અહીં કેમ આવ્યો હશે?’

જો મા મનોજને જોઈ જશે તો જે બખેડો થશે અને એને પરીક્ષા સુદ્ધાં આપવા નહીં જવા દે એ  કલ્પનાથી એ કાંપી ઊઠી.. મનોજ પર ઉતાવળી નજર નાખીને એણે બસ-સ્ટેશનથી માસીના ઘેર જવા રિક્ષા ઊભી રાખી. ભાડું નક્કી કર્યા વગર જ હાથ ખેંચીને માને રિક્ષામાં બેસાડી દીધી.

માસીના ઘેર પહોંચીને શ્વાસ હેઠો બેઠો. માસીનું ઘર મોટું હતું. માસી અને માસા સિવાય હાલ આ ઘરમાં કોઈ નહોતું. શહેરની વચ્ચોવચ્ચ આવેલા આ ઘરમાં ખામોશી હતી ! ઉનાળામાં કે પ્રસંગોપાત દીકરો-પુત્રવધૂ અને પોતરાંઓ આવે એ સિવાય અન્ય રૂમનો વપરાશ ઓછો હોવાના લીધે એ બંધ જેવા હતા. આવું ખાલી મોટું ઘર એને ખાવા ધાતું હોય એવું લાગ્યું. આખી રાત પડખાં ઘસતી રહી, પણ ઊંઘ એનાથી આઘી જ રહી. મનોજ સાથે જવા એ માનસિક રીતે તૈયાર હોવા છતાં આ ક્ષણે શું થશે એ વિચારે એને બધું જ આકરું અને અકારું લાગવા માંડ્યું.

સવારે ઊઠીને બારી બહાર ફરી મનોજને ઊભેલો જોયો.

“આ શું માંડ્યું છે એણે? શા માટે આમ સામે આવીને ઊભો રહેતો હશે? એને મારી દશાનો વિચાર સુદ્ધાં નહીં આવતો હોય?”

કોઈ બહાને બહાર જઈને મનોજને મળવા માંગતી હોય તો એ શક્ય નહોતું. જાણતી હતી કે મા એની સાથે આવશે જ. મા મનોજને જાણતી હતી. એને ઈપ્સિતાની પસંદ સામે વાંધો નહોતો, પણ પિતાજીની મરજી નહીં હોય તો મા સાથ નહીં જ આપે એ ઈપ્સિતા જાણતી હતી.

પરીક્ષા આપવા જતી ઈપ્સિતાને મા બારણાં સુધી મૂકવા આવી. સાંજે ક્યારે પાછી આવશે એ પણ પૂછી લીધું. પરીક્ષાના ચારેચાર દિવસ સમયસર એની આવનજાવન રહી.

આ ચાર દિવસમાં એણે મનોજને ક્યાંય ન જોયો. એને ચિંતા થઈ. પહેલાં દિવસે એને મળવા બહાર ન ગઈ એનાથી એ ગુસ્સે થયો હશે?

ઈપ્સિતાને કટક આવેલું વ્યર્થ લાગ્યું. પરીક્ષા માટે મળેલી આઝાદી એળે ગયેલી લાગી.

આજે પરીક્ષાનો અંતિમ દિવસ હતો. આજે પણ મનોજ નહીં આવે તો શું? મન મક્કમ કરીને પેપર લખવામાં મન પરોવ્યું.

પેપર આપીને બહાર નીકળી તો સામે મનોજ.

મનોજ એને લેવા આવ્યો હતો. એને ખાતરી હતી કે, કોઈ કાળે ઈપ્સિતાના ઘેરથી આ લગ્ન માટે મંજૂરી નહીં મળે. જો આજે ઈપ્સિતા પાછી ઘેર જશે તો પ્રેમ પ્રકરણનો અંત નિશ્ચિત.

ઈપ્સિતાને પણ આ વાસ્તવિકતાની જાણ હતી.

એ મનોજ સાથે ચાલી નીકળી. ગોઠવણ મુજબ કોર્ટમાં લગ્ન સંપન્ન થયા. ન શરણાઈ, ન આતશબાજી, ન મંત્રોચ્ચાર, ન યજ્ઞવેદિ .

એનાં નામ સાથે એક બીજું નામ જોડાયું. મનોજ.

અને અચાનક એનાથી કેવોય મોટો અપરાધ થઈ ગયો હોય એમ એ ધ્રુસકે-ધ્રુસકે  રડી પડી.

ઈપ્સિતાને એની કુશળતા માટે ભગવાનને પ્રાર્થનાઓ કરતી મા યાદ આવી. ભોળી એવી એની મા જમવા માટે રાહ જોતી ઘરની અંદર-બહાર આંટા મારતી હશે. ઈપ્સિતાને ન જોઈને ઘરમાં પાછી જશે ત્યારે માસીના, ઘેર જશે ત્યારે પિતાજીના સવાલોના કેવી રીતે જવાબ આપશે? ઈપ્સિતાનાં આ પગલાં માટે પિતાજી માને જવાબદાર ઠેરવશે?

‘ઓ ભગવાન, આ એણે શું કર્યું?’

ઈપ્સિતાને થયું, કાશ એ પાછી વળી જાય. ભલે પછી એ ન રહે ઘરની કે ન રહે બહારની. ભલે ને માત્ર ઘર અને બહારની વચ્ચેનો ઊંબરો બનીને રહી જાય, પણ એ પાછી વળી જાય.

સરોજિની સાહુ લિખિત દિનેશ કુમાર માલી અનુવાદિત ઉડિયા વાર્તા ઓતરંગને આધારિત ભાવાનુવાદ

સુશ્રી રાજુલબેન કૌશિકનો સંપર્ક rajul54@yahoo.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.

આલેખનઃ રાજુલ કૌશિક

જેવી એમની રચનાઓ અનોખી એવા વ્યક્તિ તરીકે પણ અનોખા.

કહેવાય છે કે અવિનાશ વ્યાસ એટલા તો મોકળા અને ઉદાર મનના હતા કે ક્યાંક એમની ટીકા થઈ છે એવું લાગવા છતાં કોઈની સાથેના એમના સંબંધમાં ઊણપ કે ઓટ આવી નહોતી. સુગમ સંગીતની વ્યક્તિ હોવા છતાં ફિલ્મના પ્રોડ્યૂસર કે દિગ્દર્શકને પણ ક્યારેય નિરાશ કર્યા નહોતા.

આજ સુધી ઘણીવાર એવું સાંભળ્યું છે કે અવિનાશ વ્યાસે ‘રાખના રમકડાં’ની રચના કરી એ એક માત્ર રચના આપી હોત તો પણ એ અમર થઈ ગયા હોત.

પણ આ ‘રાખના રમકડાં’ એમના માટે લાખના પૂરવાર થયા એવું એમની વાતમાં પડઘાય છે. એ કહે છે કે “ આ ગીત તો મને ગીત તરીકે ગમે જ છે પણ આ ગીતે તો મારી પર જે ઉપકાર કર્યો છે એના લીધે પણ ગમે છે.” એમના કહેવા મુજબ એમનું આ ગીત એટલું તો લોકપ્રિય, લોકભોગ્ય બન્યું હતું કે ને ૧૯૪૯ની સાલમાં એટલે કે ૭૬ વર્ષ પહેલાં આ ગીતે એમને રોકડા પચીસ હજાર રૂપિયા અપાવેલા એટલે એમના માટે રાખના રમકડાં લાખના રમકડાં નિવડ્યા એટલું જ નહીં ‘મંગળફેરા’ ફિલ્મમાં રજૂ થયેલા આ ગીતનું તો વિક્રમી વેચાણ થયું. એ.એમ.વી કંપનીએ તેમને દસ તોલાનો સુવર્ણચંદ્રક અને સાડા ત્રણ હજાર રોકડા રૂપિયા એ જમાનામાં આપ્યા.

સૌને યાદ તો હશે જ એ ભજન..

રાખનાં રમકડાં મારા રામે રમતાં રાખ્યાં રે
મૃત્યુલોકની માટીમાંથી માનવ કહીને ભાખ્યાં રે
રાખનાં રમકડાં, રમકડાં …

આજે અચાનક આ ભજન કેમ યાદ આવ્યું હશે? ખબર નહીં કેમ પણ ગમે એટલો પ્રયત્ન કર્યા પછી આજે આ ભજન મનને ઘેરી વળ્યું છે કદાચ આપણી આસપાસના ઉદ્વિગ્ન વાતાવરણની મન પર અસર થઈ જ જતી હશે એટલે?

ચારેકોર સત્તાની સાઠમારીને લઈને યુદ્ધ, હિંસા, વિશ્વને ભરડામાં લેતા આતંકની મન પર છવાયેલી અસર હશે? એવું જ હશે..

અવિનાશ વ્યાસ કહેતા કે, “સુખ કે દુઃખની પારાકાષ્ઠાથી પીડાતી કોઈ એક વ્યક્તિનું કાળજું ચીરીને   ચિત્કાર ફાટી પડે, કોઈ અજંપાનો ઉજાગરો વેઠીને વેદનાની વાણી ઘાયલ થઈને ગાય ત્યારે જ ઍબ્સોલૂટ પોયેટ્રી (પૂર્ણ કાવ્યસૌંદર્ય)નો જન્મ થાય. બાકી બધા ફાંફા.”

હવે આપણને એ તો ખબર નથી કે સુખ-દુઃખની કઈ પારાકાષ્ઠાની અનુભૂતિ એમને થઈ હશે કે કેવા અજંપાની, વેદનાની ઘાયલ ક્ષણો એમના જીવનમાં આવી હશે ત્યારે આ ભજનનો આવિર્ભાવ થયો હશે? પણ, આજે આ ક્ષણે એ વાત કેટલી તથ્યવાળી બની રહી છે એ સમજાય છે. આપણે પણ સહુ રાખના રમકડાં જ છીએ અને આ સંસારમાં છીએ એ પણ આપણાં કારણે તો નથી જ. આ ઉપર બેઠેલા રામે આપણને જ્યાં સુધી રમતાં રાખ્યા છે ત્યાં સુધી જ આપણું અસ્તિત્વ. એ પછીની ક્ષણે તો આ માનવદેહ પણ રાખનો ઢગલો. આપણી રમતો પણ એણે જ નિર્ધારેલી. આપણે તો ખાલી અમથા જ એવા ભ્રમમાં રહ્યા કે જે કંઈ છે એ આ સંસારમાં આપણે માંડેલી રમત છે. જ્યારે એક સામટો, ઓચિંતો એ ભ્રમ ભાંગી ગયો કે આપણે તો માત્ર આ નિશ્ચિત કરેલો સમય પસાર કરી રહ્યા છીએ. નિશ્ચિત કરેલા જીવનપથ પરથી સાવ અજાણભાવે પસાર થઈ રહ્યા છીએ બાકી કાળ તો એની પાંખો આમતેમ વીંઝતો ભમ્યા જ કરતો હોય છે. ભલેને એ કોઈ પણ સ્વરૂપે કેમ ન હોય? આજે એ આતંક સ્વરૂપે એની પાંખ વીંઝવા માંડ્યો છે ત્યારે એ કોને અને ક્યારે એની અડફેટમાં લઈ લેશે એની જ આપણને જરાય જાણ નથી હોતી પણ એની ઝપટમાં જે આવે એ તો પળવારમાં રાખ, એ વાત નિશ્ચિત.

આજે તો બસ આટલું જ……

સુશ્રી રાજુલબેન કૌશિકનો સંપર્ક rajul54@yahoo.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.