-
હિરણ્યગર્ભનું વિજ્ઞાન શું છે?
સ્વરૂપ સંપટ
વર્ષોથી આપણે ઘરને આપણું વિશ્વ માનતાં આવ્યાં છીએ. પછી કોઇએ એવું કહ્યું કે એ પૂંછડિયા તારા (ધૂમકેતુ) જેવું હતું. હવે વૈજ્ઞાનિકોએ આપણને જાણ કરી છે કે આપણે એવી કોઇક વસ્તુમાં રહીએ છીએ જે બ્રહ્માંડીય ગોળાકાર જેવી લાગે છે. આ વિચિત્ર, વળાંકવાળી, સોનેરી-કથાઇ તસવીર છે. તેને કેટલાક ભૌતિકશાસ્ત્રીઓ એ રીતે વર્ણવે છે કે તેનો આકાર સૂર્યમંડળનો છે- વિશાળ ચુંબકીય ગોળો સૂર્યે રચ્યો છે, તેને અવકાશમાં અબજો કિલોમીટર સુધી સ્ટ્રેચ કરી શકાય છે. તે એકદમ ગોળાકાર નથી. એકધારું પણ નથી. તે તીક્ષ્ણ, ઇલેક્ટ્રિક, સતત સૌરપવનો અને તારાઓના દબાણ વચ્ચે આકાર બદલે છે. તેની મર્યાદા આપણી વચ્ચે છે અને એક અચોક્કસ અંધકારનું દબાણ રચાય છે.
આ વાંચતાં સ્મૃતિપટ પર એક શબ્દ ઊપસી આવે : હિરણ્યગર્ભ. ઋગ્વેદમાં ‘હિરણ્યગર્ભ સૂક્ત’ એક તેજસ્વી બ્રહ્માંડીય ગર્ભ વિશે જણાવે છે. તે બ્રહ્માંડમાંથી સર્જાયો છે. પૃથ્વી અને સ્વર્ગ જુદાં પડ્યાં હતાં, તે પહેલાં, જીવનની શરૂઆત થતાં પહેલાં એક સોનેરી, તેજસ્વી બીજ વિશાળતામાં તરતું હતું. તે એક સુંદર ચિત્ર છે. ન તો વિસ્ફોટ, ન ઘોંઘાટ, પણ ઉદર, ધારણ કરનાર. એક સુરક્ષાત્મક શરૂઆત. સૂર્યમંડળ સૌર પવનો-જે સૂર્યની બહારની તરફથી પોતાની સાથે લાવેલા અણુઓ દ્વારા બનેલ છે. તે તારાઓના પ્રવાહના માધ્યમથી તેની મર્યાદાઓ રચે છે. આ મર્યાદા એક ચોક્કસ પ્રકારનો ભાગ રચે છે, જે કોસ્મિક રેડિએશનનો હાનિકારક હિસ્સો છે. તેના વિના પૃથ્વી પર જીવન કદાચ અલગ જ હોત – લગભગ તમામનું. આપણે એક સોનેરી, સુરક્ષાત્મક પરપોટાની અંદર રહીએ છીએ.
વિજ્ઞાન પ્રતિદિન કંઇક ને કંઇક કહે છે. તે આપણા પૂર્વજોએ પ્રતીકાત્મક ભાષામાં જણાવેલું છે : જીવન માટે મર્યાદા જરૂરી છે. રચના માટે નિયંત્રણ જરૂર છે, ઊર્જા માટે ઉદરની જરૂર છે. વૈદિક દૃષ્ટાઓ પ્લાઝમાના પ્રવાહની ગણતરી અથવા ચુંબકીય ક્ષેત્રોનું મૂલ્યાંકન નથી કરતા, પરંતુ તેઓ તેની રચનાનું નિરીક્ષણ કરે છે. તેઓ માળખાંનો અનુભવ કરે છે. તેઓ સમજે છે કે અસ્તિત્વ સૂર્યમંડળ અને એવા સંબંધિતોમાંથી ઉદભવે છે. આધુનિક અવકાશશાસ્ત્રીઓ પ્લાઝમા ફિઝિક્સ અને સૌરપવનોની વાતો કરે છે. જ્યારે હિરણ્યગર્ભના વેદોમાં તેજસ્વી, સ્વ-અસ્તિત્વ ધરાવતા, પૃથ્વી અને સ્વર્ગની સાથે રહેલાની વાત જણાવી છે. શબ્દો અલગ, અર્થ સમાન. એવું કંઇક છે જે આની સમાંતર ઊંડાણમાં ફરે છે.
સદીઓથી આપણે સ્વીકારીએ છીએ કે પ્રાચીન બ્રહ્માંડ વિજ્ઞાનોએ તે સમજાવવાના પ્રથમ પ્રયત્નો કર્યા હતા. આપણે એ પુરાણશાસ્ત્રોને અભેરાઇએ ચડાવી દીધાં, પણ કદાચ તેમાંથી કેટલાક મતો સાવ અણઘડ નહોતા. તે આત્મચિંતન હતું. તે અસ્તિત્વના બંધારણમાં માનતા હતા. બ્રહ્માંડ એટલે બ્રહ્મનું ઇંડું. ભારતમાં આ મત અનોખો નથી. ઘણી સંસ્કૃતિઓમાં કલ્પના કરવામાં આવી છે કે બ્રહ્માંડ અંડાકાર છે, પરંતુ વૈદિક સ્વરીકરણ રેડિયન્સ પરના દબાણનું પાત્ર છે – હિરણ્ય એટલે સોનેરી. નહીં ઝાંખું, નહીં ઘેરું, પણ સોનેરી. પ્રકાશ સહિત જીવંત. બસ. અહીં જ સંશોધનો અનુસાર આપણું સૌરમંડળ એક વિશાળ, સૂર્યમંડળ પ્લાઝમા માળખાંનો આકાર તારા દ્વારા બનેલો છે. તેનું માળખું એટલે આપણા માટે પ્રકાશ છે. આપણે વિચારીએ છીએ કે અવકાશ ખાલી છે, પરંતુ તેમ નથી. તે સુગઠિત, ગતિશીલ અને સ્તરીય છે. તે એટલું ઝડપી છે કે સૂર્યના અંતથી પ્રભાવિત થાય છે અને આકાશગંગાની શરૂઆત થાય છે. આ ઝડપ આપણી સુરક્ષા કરે છે. તે બ્રહ્માંડના વાત વરણને વર્ણવે છે.
આપણે આજે જ્યારે હિરણ્યગર્ભ અંગે વાત કરીએ છીએ ત્યારે આપણે જબરદસ્તીથી સાહિત્યના પાનાં ઉથલાવવાની જરૂર નથી પડતી. તે વેદના ‘સંભવિત’ પ્લાઝમા ફિઝિક્સના પુરાવા રૂપ નથી. તે વિજ્ઞાન અને પુરાણો બંનેને એકસાથે પ્રસ્તુત કરે છે. તેના બદલે આપણે એમ કહી શકીએ કે માનવજાતે સૈકાંઓ પહેલાં એ અનુભવ કર્યો હતો કે સૂર્યમંળમાં જીવન અસ્તિત્વ ધરાવે છે. આપણે માત્ર અનંતની જ વાત નથી કરતાં. સૌરમંડળ કહે છે કે આપણે સૂર્યના ચુંબકીય પવન દ્વારા સુરક્ષિત છીએ. હિરણ્યગર્ભ કહે છે કે આપણે સોનેરી ઉદરમાંથી તેની જાતે ઉદભવેલું અસ્તિત્વ છીએ. કોઇ સમાનતાની વાત કરે છે. અન્ય લોકો મંત્રોમાં કહે છે. બંને એકસરખી ચોકસાઇની ચર્ચા કરે છે. રચના એ માત્ર ઘોંઘાટ નથી. તે ઊર્જાનું બંધારણ છે. તે જીવનની આસપાસનો પ્રકાશ છે. કદાચ એટલે જ આ ગોળાકાર પરપોટો મને વિચિત્ર રીતે આરામદાયક લાગે છે, કેમ કે બ્રહ્માંડમાં તે વિશાળ અને અલગ નહીં એવો લાગી શકે છે. તે ફરતો રહે છે તે જાણીને આપણે તેની અંદર ક્યાક જીવીએ છીએ. સુરક્ષિત-પ્રકાશિત રીતે. મારા ચહેરા પર સ્મિત તરવરતું હતું કેમ કે કેટલીક વાર આધુનિક વિજ્ઞાન પ્રાચીન શાણપણને બદલી શકતું નથી. તે પાછું ગોળ ફરે છે – અનપેક્ષિત, રમતિયાળ રીતે, જાણે કે કોઇ કોસ્મિક ટુકડો હોય જે આપણને યાદ કરાવે છે કે આપણે હજી એક સોનેરી ઇંડાની અંદર છીએ.
સાભાર સ્વીકાર: ‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની પૂર્તિ ‘રસરંગ’માં લેખિકા, ડૉ. સ્વરૂપ સંપટ,ની કોલમ ‘સ્વરૂપ Says ’ માં પ્રકાશિત લેખ
-
માલની મૂલ્યવૃદ્ધિ – ખેડૂતોની બને સમૃદ્ધિ !
કૃષિ વિષયક અનુભવો
હીરજી ભીંગરાડિયા
ખેતીને લગતી કોઇ ચર્ચાસભા હોય કે હોય ખેડૂતો વચ્ચેની સંગોષ્ટિ, હોય કોઇ જાહેર મોટું ખેડૂત સંમેલન, કે હોય ભલેને કોઇ સામાજિક સંસ્થા દ્વારા ગોઠવાયેલ નાના-મોટા ખેડૂત મેળાવડા ! “ મૂલ્ય વૃધ્ધિ ” [વેલ્યુ એડીશન] શબ્દ વક્તાઓની વાતોમાં સંભળાતો રહે છે. આ મૂલ્ય્વૃધ્ધિ વળી કઇ બલા છે ભલા !
મિત્રો ! આપણ ખેડૂત ભાઇઓને જરા અજાણ્યા જણાતા આ શબ્દનો ભાવાર્થ સમજીએ તો જરાયે અજાણ્યો નહીં લાગે.” મૂલ્ય ” એટલે કોઇ જણસનું “મૂલ” કે “ભાવ”. અને “વૃધ્ધિ” એટલે કે વધારો. અર્થાત એની કિંમતમાં ઉમેરણ. માલની મૂળ કિંમતમાં વધારો કરવા માટે જે પ્રયત્નો કરવામાં આવે છે એને મૂલ્યવૃધ્ધિની પ્રક્રિયાઓ કે વસ્તુના રૂપાંતરણનાનામે ઓળખવામાં આવે છે.
આ કોઇ નવી વાત નથી. મૂલ્યવૃધ્ધિ કરવાનું કામ અન્ય ધંધાર્થીઓ કરતાં જ આવ્યા છે. અને આજેય કરી જ રહ્યા છે. તમે જૂઓ ! સુથારનો દીકરો ઘનફૂટના ભાવે પૈસા ખરચી લાકડું લાવે.એને રંધો મારી સોરણ કરે.કરવતીથી કટકા કરે. અરે ! કુહાડા કે વાંહલાથી ધારો સોરી ગોળાઇ પકડાવે. અને વિંધણા કે શારડીથી વિંધા પાડી , ખરીદી લાવેલ લાકડામાંથી છોડિયાં અને છોલ દ્વારા પાર વિનાની વજન ઘટ કર્યાં છતાં એની મૂળ કિંમતમાં પોતાની મજૂરીનું ઉમેરણ કર્યા પછી પણ તૈયાર કરેલ ફર્નીચરના એવા મૂલ ઉપજાવે કે એના છોકરાંના રોટલા એમાંથી નીકળે ! અરે ! દરજીની જ વાત કરોને ! પાંચ વાર કાપડ વેચાતું લાવી , કાતરથી વેતરતાં વેતરતાં ખૂણિયા-ત્રાંસિયામાં કેટલુક કપડું બિનુપયોગી ભલેને બની રહે, પણ એના પર સોય-દોરો ફેરવી એવો શૂટ બનાવે કે એની કાપડઘટ અને પોતાની મજુરી બાદ કર્યા પછી પણ નફારૂપે સારીએવી રકમ મેળવે.
આ બધા દરજી, સુથાર, સોની, મોચી જેવા ધંધાર્થીઓ બહારથી બીજા પાસેથી માલ ખરીદી, ગ્રાહકની જરૂરિયાતોને ધ્યાને લઇ, જરૂરી વસ્તુઓ બનાવી, કમાણી કરી શકતા હોય તો આપણે તો ખેડૂત છીએ- પાયાના માલને પકાવવા વાળા ! આપણો વ્યવસાય તો એક દાણામાંથી ૧૦૦-૨૦૦ કે ૫૦૦-૧૦૦૦ દાણા કરી બતાવનારો ખેતીનો છે. આપણને એમાંથી ઓછું વળતર મળતું હોય તો ખામી આપણી છે- ધંધાની નહીં !
પણ આજે તો પરિસ્થિતિ સાવ ઉલટી છે.આપણને ક્યારેય એવા સમાચાર છાપામાં વાંચવા મળ્યા છે કે સોની, મોચી, દરજી, સુથાર કે કોઇ તેલની મીલ કે કપાસના જીનવાળાના કુટુંબ માથે લેણું વધી જતાં આપઘાત કર્યો હોય ? હા, એવા સમાચાર તો નિત્ય વાંચવા મળે છે કે ‘ ફલાણા રાજ્યમાં કે જિલ્લામાં આટલા સેંકડોની સંખ્યામાં ખેડૂતોએ કરજનો ભાર વધી જતાં કરેલો આપઘાત !’ આ બાબત ખૂબ ગંભીર અને તેના કારણોના મૂળમાં લઇ જનારી ગણાય.
આવું માત્ર ખેડૂતના ભાગે જ કેમ ?
બીજા કોઇને નહીં અને આપઘાત કરવાનો વારો કેમ ખેડૂતને જ આવે છે ? અરે ! બીજા ધંધાર્થીઓ તો બહારથી વેચાતો કાચો માલ લાવી , તેના પર પ્રક્રિયાઓ કરી , ગ્રાહકની જરૂરિયાત મુજબનો બનાવી દોઢા-બમણા, અરે ! ક્યારેક તો દસગણા દામ મેળવી શકતા હોય તો આપણે તો પોતે જ કાચો માલ પેદા કરીએ છીએ. મગફળી અને તલ, સોયાબીન કે સૂરજમુખી, કપાસ આપણે પકાવીએ, ઘઉં,બાજરો,મકાઇ,ડાંગર આપણી વાડીઓમાં તૈયાર થાય , અરે,જાત જાતના શાકભાજી અને ભાત ભાતના ફળો ખેડૂતના બગીચામાં ઈચ્છિયે ત્યારે અને જોઇએ એટલા ઉતરતા હોય-તો એના એજ ઉત્પાદનોમાંથી આપણે જ કેમ તેલના ડબા ભરી ન શકીએ ? અરે ! કેરીના રસના પેકીંગ કે આમળાની કેંડી અને ચ્યવંપ્રાશના પેકીંગ તથા ફળ-શાકભાજીમાંથી બનતા સરબત,જામ,મુરબ્બ,અથાણા બનાવી મોં માગ્યા મૂલ આપણે કેમ ન મેળવી શકીએ ભલા !
જરૂર છે લક્ષ બદલવાની
આ માટે આપણે જરૂર છે આપણી રૂઢ પરિપાટી બદલવાની. અત્યાર સુધી આપણું લક્ષ માત્ર માલ ઉત્પાદન કરવાનું જ રહ્યું છે. ખેતર કે વાડીમાંથી ઉત્પાદન મેળવવા ધૂળ સાથે ધૂળ બની જઇએ, છોડવા કે ઝાડવાની ગોવાળી કરવામાં રાત કે દિવસ, અરે ! ટાઢ-તડકો કશુ ગણ્યા વિના, ખર્ચ કરવામાં પણ પાછુવાળી જોયા વિના, કહોને ચોકિયાબળદ જેટલું બળ કરીને ઉત્પાદન તો પ્રમાણમાં ઘણું મેળવી લઇએ છીએ. પણ એ જઉત્પાદનને એમને એમ વેચવાને બદલે ગ્રાહકની આંખને ગમે – અરે, એની જરૂરિયાત કેવા પ્રકારની છે તે જાણીને, તેના પર ઘટતી પ્રક્રિયાઓ કરી , તેને પહોંચતી કરીએ તો આપણને પણ મોં માગ્યા મૂલ મળી જ રહે ભલા ! પણ ખાટલે મોટી ખોટ કે પાયા જ ન મળે !આપણને એવું કરવાનો વિચાર સુધ્ધાં ન આવેને ! એવી નવરાય જ નથી ખરું ને ? આપણે તો બસ ! માલ તૈયાર થયો ન થયો –કરો ઘરભેળો ! અને બોલાવો વેપારીને,બોલો ભાવ ને તોળી લ્યો માલ. આપી દ્યો હિસાબ. અમેય છૂટ્ટા અને તમેયે છૂટ્ટા ! ઘરમાંથી આ માલ જાય તો ઘર થાય ખાલી, કપાસ નાખવા માટેય જગ્યા તો જોયશેને ? આવું આવું વિચારીએ છીએ.
બની જઇએ વેપારી
આપણે ખેડૂત તરીકે માલ ઉત્પન્ન કરીને સંતોષ માની લઇએ છીએ. પણ એજ માલનું જો વેપારી બની વેચાણ કરવાનું વિચારીએ એટલે કેમ કરીને એ માલના નાણાં વધારે મેળવવા એની યુક્તિ-પ્રયુક્તિ આપણા મગજમાં આવતી જ રહેવાની. સો વાતની એક વાત-એકવાર આપણે મનથી નક્કી કરવું પડે.પછી જોઇલ્યો મજા !
મૂલ્યવૃદ્ધિની રીતો :
[૧] ગ્રેડીંગ અને પેકીંગ
અનાજ હોય કે કઠોળ, ફળ હોય કે શાકભાજી, અરે ! ઇમારતી લાકડાનો હોય ભલેને મોટો ગંજ ! પણ ઝીણું-મોટું, કાચું-પાકું, જાડું-પાતળું, કુણું-ઘરડું કે સારું- સળેલ બધું જ ભેળું ભેળું- જાણે ઊંટ-બકરાંનું ભેગું ટોળું- એક જ ઢગલો કરી વેચવા કાઢ્યું હોય તો કોઇ વેપારી કે ગ્રાહક એવો નહીં હોય કે આપણા માલને સારું-મોળું ગણ્યા વિના :” ઉત્તમ માલ” તરીકે પરખ કરી આપણે કહીએ એવા નાણા ચૂકવે. અંદર સાવ નબળો માલ હોય માત્ર એકાદ ટકા જેટલો જ. અરે ! બહુ બહુ તો આઠ-બાર આની માલ હોય પાંચ ટકાથી પણ કમ. પણ એ તો આખા જથ્થાને “નબળો” કહીને સંબોધે અને સાવ નાખી દેવાના ભાવે માગે બોલો !
એટલે શાકભાજી હોય તો તેના રંગ અને કુણપ પ્રમાણે, ફળો હોય તો તેના કદ, રંગ. ચળકાટ અને પરિપક્વતા પ્રમાણે. દાણા હોય તો ઝીણા, મધ્યમ અને મોટા એવા વકલ પ્રમાણે વર્ગીકરણ કરેલ હોય અને અંદર કોઇ તૂટેલ-ફૂટેલ, સળેલકે કાચા ફળ-દાણા ન હોય એટલે પેકીંગ ખોલતાં જ આંખને ગમી જાય અને ગ્રાહક પ્રસન્નચિતે થોડા વધારે દામ આપી માલ ખરીદવા પ્રેરાય છે.
અને એવું જ, ખૂબ જ સારા ફળો કે શાકભાજી, અનાજ, કઠોળ, તેલીબિયા સામે નજર પડતાં જ આંખને ન ગમે તેવા ફાટલા-તૂટલા અને લઘર વઘર કોથળા, કંતાન કે સાદરા-ખોખામાં ભરેલા ભળાય એટલે “સારો માલ ” ખરીદનાર કોઇ વેપારી કે ગ્રાહક એની સામુ પણ જૂએ નહીં ! ક્યા ફળોને કેવા કેરેટ-પેટીઓમાં પેક કર્યા હોય કે કઇ શાકભાજીને કેવા સુતરાવ ચલાખામાં બાંધ્યા હોય કે ક્યા ધાન્યને પ્લાસ્ટિક થેલીઓ કે કંતાનની કોથળીઓમાં પેક કર્યા હોય તો ગ્રાહકની નજર એમાં નોંધાશે. એનો બરાબર અભ્યાસ કરી એવું જ પેકીંગ કરવું જોઇએ. શિયાળાની સિઝનમાં અમરેલીના માર્કેટયાર્ડમાં આણંદ વિસ્તારમાંથી ઝીણા-મોટા,કાચા-પાકા અને ડાઘા-ડૂઘી વાળા ભેળા ભેળા જ કોથળામોઢે આવતા આમળાની સરખામણીએ પંચવટીબાગના अ, ब, क એમ ત્રણ વકલના ૪૦ કિલોના વજન વાળી ઓર્ગેનિક આમળાની પેટીઓ-“ અંદરની ગુણવત્તાએક સમાન જ હોય ” એવા વેપારીને બંધાઇ ગયેલા વિશ્વાસ થકી કાયમખાતે સારા ભાવે વેચાય છે. એનું કારણ બસ મૂલ્યવૃધ્ધિની આ પ્રક્રિયા જ છે.
[૨] માલને લાંબો સમય ટકાવી રાખવો
મોટાભાગે એવું બનતું હોય છે કે જે તે પાકની સીઝનમાં માલનું ઉત્પાદન એકીસાથે જથ્થાબંધ રીતે તૈયાર થતું હોય તે ટાણે બજાર સાવ બેસી જતા હોય છે. પણ તેને જો થોડો સમય ટકાવી શકાય તો ભાવો તો પાછા સુધરી જતા હોય છે. એવે ટાણે કેટલાક કોલ્ડસ્ટોરેજમાં રાખી શકાય તેવા હોય તેને તેમાં અને કેટલાક કે જેને શિતાગારની જરૂરત ન હોય પણ માત્ર જીવાતો કે ઉંદર-ભેજથી રક્ષણ પુરું પાડીને થોડો સમય સંગ્રહી રાખ્યા હોય તો પાણીના મૂલે વેચવા પડતા નથી. જૂઓને ! બટેટા, સફરજન, સૂકામેવા અને મસાલા જેવા પાકોને શહેરની નજીક અને અંદર રહેનાર વેપારીઓ આવો લાભ લેતા જ હોય છે. ખેડૂતો પોતાની સહકારી સંસ્થા દ્વારા આવી સુવિધા ઊભી કરી શકે છે.
[૩] પેદાશ પર પ્રક્રિયાઓ કરવી
કેટલાક ફળો, ફૂલો, શાકભાજી, દૂધ જેવી પેદાશો લાંબો સમય ટકી શકતી નથી.એમાં અંદરથી જ ફૂગ લાગી જતાં બગડવાનું શરુ થઇ જતું હોય છે. એવી પેદાશોને તેના પર કેટલીક પ્રક્રિયાઓ કરી જુદી જુદી બનાવટો બનાવી દેવામાં આવે તો પછીથી ગમે ત્યારે ઓફ સિઝનમાં ઉપયોગમાં લઇ વધારે નાણા મેળવી શકાતા હોય છે. દા. ત. કેરી, આમળા, જામફળ, બટેટા, ટમેટા,ચીકુ, દ્રાક્ષ વગેરેમાંથી રસ, જામ, જીવન, કેંડી, ચીપ્સ, પતરી, વેફર, તેલ અથાણાં અને દૂધમાંથી દહીં,માખણ, ઘી, છાશ, પનીર, માવો, શીખંડ જેવી કૈંક ખાવા લાયક વસ્તુઓ બનાવી શકાય છે. અરે ! મગફળી, તલ, રાયડો, સૂરજમૂખી અને દિવેલા જેવા તૈલી પાકો અને રૂ-રેસાના કપાસ જેવા પાકો માટેતો મોટી મોટી તેલની મીલો અને કપાસના જીન વેપારીઓ દ્વારા જે ચાલી રહ્યા છે તેવા ખેડૂતો દ્વારા જો ચાલતા થાય તો ?
ઈતિહાસ પરથી ધડો લઇએ
કેટલીક મૂલ્યવૃધ્ધિની પ્રક્રિયા દરેક ખેડૂત માટે કરવી સંભવ નથી. એમાં જોયતું મોટું મૂડી રોકાણ અને સમય રોકાણ સહકારી ક્ષેત્રે ઊભું કરવું પડે તેમ છે. દુનિયાના તમામ અર્થકારણોમાં સહકારી પધ્ધતિ સર્વશ્રેષ્ઠ પૂરવાર થઇ છે. પરંતું એમાટે આપણે સૌએ સંકુચિત કુટુંબભાવનાની જગાએ સામૂહિક જીવનભાવના લાવવી જરૂરી થઇ પડે છે. આપણા સમાજમાં તે હોવાનું પરિણામ મિલ્કોદ્યોગક્ષેત્રે શ્વેતક્રાંતિ છે. અને તે નહીં હોવાનું પરિણામ સૌરાષ્ટ્રમાં તે વિશ્વક્ષેત્રે સમૃધ્ધિનું દ્વાર ખોલી આપનાર ઉદ્દાત ગ્રોફેડની નિષ્ફળતામાં જણાયું છે.
મુરગી રોજ એકેક ઇંડું આપતી હતી. તે બધા એકસાથે મેળવી લેવા જે મૂરખે મૂરગીનું પેટ ચિર્યું, તેના પર આપણે ખેડૂતોએ હસવું નહીં. કારણ કે એ ચિરનારા આપણે જ હતા.અને એની ભાગીદારીમાં ગ્રોફેડના કર્મચારીઓ હતા. મગફળીના ઉતારા અને વજનમાં ગોલમાલ કરી ગ્રોફેડ દ્વારા ખેડૂતોને સમૃધ્ધ કરવાનું વર્ગિસ કુરિયનનું સ્વપ્નું આપણે તોડી નાખેલું.
હવે ફરી એવા જ કુરિયન સનત મહેતાના રૂપે આપણને મળ્યા છે. કે જેઓ એ વિશ્વમાં કપાસ ઉત્પાદન ક્ષેત્રે ડંકો વગાડનાર ગુજરાતને કપાસના રૂપે નહીં પણ રૂ ની ગાંસડીઓના પ્રમુખ નિર્યાત કરનાર કંપનીના રૂપે ઘડવાનું બીડું ઉઠાવ્યું છે. પરંતુ સહકાર કોઇ એક વ્યક્તિના સ્વપ્ને નહીં, સૌની સહભાગિતાથી સફળ થાય છે. આગળ કહી તેવી અનેક પાકોની મૂલ્યવૃધ્ધિ માટે આપણી સામે કેવામોટા પુરુષાર્થનો પડકાર છે એ સમજણ આજે હવે શિક્ષિત બની રહેલા ખેડૂતોને શું આપવી પડે તેમ છે ?
છોગું ચડી જાય તો તો
મિત્રો ! ખેતર કે વાડીમાં ઉત્પન્ન થતી તમામ પેદાશોને જો લાંબો સમય સારી સ્થિતિમાં ટકી શકે તેવી તેની અંદરની જ તાકાત વધી જાય તેવું ગોઠવવું હોય, અરે ! પેદાશો પર પ્રક્રિયાઓ થયા પછી એની સોડમ અને મીઠાશનો કુદરતી સ્વાદ માણવો હોય, અને એના ઉપયોગ પછી બિમારીઓ દૂર રહે તેવું ગોઠવવું હોય તો આપણે ખેડૂતોએ બે-ત્રણ બાબતો ડાબા કાળજે લખી રાખવી જોયશે.
[૧] ફળ, શાકભાજી, અનાજ, કઠોળ, તૈલીપાક સુધ્ધાંમાં ઈચ્છિત કદ, આકાર, રંગ અને પૌષ્ટિકતાની દ્રષ્ટિએ ઉત્તમ હોય તેવી જ જાતના બીજના ઉપયોગથી મોલાતનું વર્ધન કરવું.
[૨] વાડીની મોલાતને બને ત્યાં સુધી રા.ખાતરોથી પોષણ પુરું પાડવાને બદલે સે.ખાતરોનો જ સહારો લેવો. અને એ માટે ગોપાલનને સાથી વ્યવસાય બનાવવો.
[૩] પાક પરના રોગ-જીવાતના હુમલા વખતે ઝેરી પેસ્ટીસાઇડ્ઝનો ઉપયોગ બંધ રાખી કુદરતી અને હર્બલ ઉપચારોથી મોલાતનું રક્ષણ કરવું.
આજે મોટા શહેરો અમદાવાદ, સુરત, વડોદરા, મુંબઇ જેવામાં સજીવ ખેતીથી પકવેલ બધી જ ખાદ્યચીજોને ચાલુ ખેતી પધ્ધતિથી તૈયાર કરેલ ખાદ્યચીજોની સરખામણીએ વધારે નાણા ખર્ચીને પણ પોતાના આરોગ્યની ખેવના કરનારા વપરાશકારો છે. વળી ગેટ- WTO ના અમલ પછી દરેક ચીજ મુક્ત બજારમાં સ્પર્ધાનાત્મક બની છે ત્યારે વિશ્વબજારમાં ટકી રહેવા અને ઈચ્છિત ભાવો મેળવવા જે તે ચીજ વસ્તુની ગુણવત્તા અને અંદરના ઝેરની નોર્મલ ટકાવારી હોય તો જ આંતર રાષ્ટ્રિય હરિફાઇમાં ટકી શકાય. તથા ચીલાચાલુ માલને બદલે તેના નિયત થયેલા ધારા ધોરણો સાચવી નિકાસ પણ કરી શકાય અને દેશને હુંડિયામણ રળી અપાય. આ બધા પાછળનું મૂખ્ય ધ્યેય આપણને આપણા ઉત્પાદનના સારા ભાવ મળી રહે એ હાંસલ થઇ જાય મિત્રો !
સંપર્ક : શ્રી હીરજી ભીંગરાડિયા , પંચવટીબાગ, માલપરા જિ.બોટાદ [મો.+91 93275 72297] ǁ ઈ-મેલઃ : krushidampati@gmail.com
-
બેઠા હોઈએ એ ડાળીને કાપનારને શું કહેવાય?
ફિર દેખો યારોં
બીરેન કોઠારી
કવિ કાલીદાસ બાબતે એવી એક વાયકા છે કે તેઓ શરૂઆતના કાળમાં એવા અભણ અને મૂર્ખ હતા કે વૃક્ષની જે ડાળ પર તેઓ બેઠેલા એ જ ડાળને કાપી રહ્યા હતા. જો કે, આગળ જતાં તેઓ એવા વિદ્વાન બન્યા કે સંસ્કૃતના ઊત્તમ કવિમાં ગણના પામ્યા. વૃક્ષની જે ડાળી પર બેઠા હોઈએ એ જ ડાળીને કાપવાનું લક્ષણ મૂર્ખતાની ચરમસીમા ગણાય છે. અને માનવજાત ‘વિકસીત’ બન્યા પછી આમ જ કરતી આવી છે, છતાં તે પોતાની જાતને મહાજ્ઞાની ગણાવે છે. પૃથ્વી પરના બધા સ્રોતનો ખંગ વાળી દીધા પછી, આકાશ, જમીન અને પાણીને પ્રદૂષિત કરી દીધા પછી અને પોતાના સિવાયના અન્ય જીવોના જીવવાનો હક છીનવી લીધા પછી પણ આપણે આધુનિક, શાણા, બુદ્ધિમાન ગણાતા હોઈએ તો મૂર્ખામીની ચરમસીમા ખરેખર તો આ છે.
ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૬માં દક્ષિણ આફ્રિકાના વન, મત્સ્યોદ્યોગ અને પર્યાવરણ મંત્રી વીલી ઓકેમ્પે સરકારી ગેઝેટમાં એક કાનૂની નોટિસ પ્રકાશિત કરીને વર્ષ ૨૦૨૬ અને ૨૦૨૭ માટેના હાથી, કાળા ગેંડા અને દીપડાના માનવ દ્વારા કરાતા શિકારનો ક્વોટા જાહેર કર્યો. એ મુજબ પ્રતિ વર્ષ દોઢસો હાથીઓ, બાર કાળા ગેંડા અને અગિયાર દીપડાનો શિકાર કરી શકાશે, અને આ સંખ્યા આ બે વર્ષ પૂરતી અમલી રહેશે. આ બાબતે કોઈનો વાંધાવિરોધ હોય તો એની રજૂઆત માટે ત્રીસ દિવસનો સમયગાળો આપવામાં આવ્યો છે.
આ નોટિસ દ્વારા એવો સંકેત આપવામાં આવ્યો હતો કે વન્ય જીવોમાંના ‘બીગ ફાઈવ’ પૈકીના આ ત્રણ સભ્યોના શિકારની રમત પુન: આરંભાશે. અગાઉ આ પરમીટ આપવાનો ‘હ્યુમન સોસાયટી ઈન્ટરનેશનલ’ (એચ.આઈ.એસ.)/આફ્રિકા’ દ્વારા એ મુદ્દે વિરોધ કરવામાં આવ્યો હતો કે આ બાબતે યોગ્ય પ્રક્રિયાનું પાલન થઈ રહ્યું નથી.
સ્વાભાવિકપણે જ આ કાનૂની નોટિસે વિજ્ઞાનીઓ, સંરક્ષણ સંસ્થાઓ, શિકારીઓ, અને સ્થાનિકો તરફથી પ્રતિક્રિયાઓ મળી રહી છે. કેમ કે, આ એક જ બાબત એવી છે કે જે સ્થાનિકો તેમજ વન્ય જીવોના સંરક્ષણ માટે કાર્યરત વૈશ્વિક સંસ્થાઓને વિભાજીત કરે છે. વન્ય પશુઓનો શિકાર કરવાનું આ કૃત્ય ‘ટ્રોફી હન્ટિંગ’ જેવા રૂપાળા નામે ઓળખાય છે. વન્ય જીવોના હક માટે બનેલા સમુદાયો દક્ષિણ આફ્રિકા સહિત બીજા અનેક દેશોમાં પ્રચલિત આ ક્રૂર પ્રથાનો વિરોધ કરતા આવ્યા છે, કેમ કે, તેનાથી પ્રાણીઓ માનસિક હેરાનગતિ અનુભવે છે. બીજી તરફ આ પ્રથાના તરફદારો આ બાબતને જાળવણી, આવાસ સુરક્ષા તેમજ શિકારવિરોધી પ્રયાસોને મદદરૂપ હોવાનું ગણાવે છે.
Photo for representation.Oleg Elagin (okyela) via iStock
સાંદર્ભિક તસવીરઃ નેટ પરથીવન્યજીવ સુરક્ષાના આંતરરાષ્ટ્રીય કાનૂન અનુસાર શિકારીઓ પોતે કરેલા શિકારને પોતાની સાથે પોતાના દેશમાં ન લઈ જઈ શકે. દક્ષિણ આફ્રિકાના કિસ્સામાં એવું બન્યું કે ત્યાં શિકારના નિકાસની પરમીટને સ્થગિત કરવામાં આવી તો શિકારીઓ પાડોશી દેશોમાં સ્થળાંતરિત થઈ ગયા અને તેને કારણે દક્ષિણ આફ્રિકાના ત્રણસો કરોડ અમેરિકન ડોલર ધરાવતા ઉદ્યોગને સંભવિત આવકમાં જંગી નુકસાન ભોગવવું પડ્યું. શિકારની નિકાસ પરમીટ પ્રતિબંધિત થઈ એ અગાઉ દક્ષિણ આફ્રિકા શિકારની નિકાસમાં વિશ્વભરમાં દ્વિતીય ક્રમે હતો. પ્રથમ ક્રમે તેનો પાડોશી દેશ નામીબિયા હતો.
હવે આ નોટિસની ઘોષણા પછી શિકારતરફી અને શિકારવિરોધી લોકો પોતપોતાના સમુદાયોને એકત્ર કરી રહ્યા છે.
એ હકીકત છે કે દક્ષિણ આફ્રિકામાં કાર્યરત વન્ય જીવોના સંરક્ષણ માટેના સમુદાયો માટે ‘ટ્રોફી હન્ટિંગ’ કાયમી ચર્ચાસ્પદ મુદ્દો બની રહ્યો છે. હાથી, સિંહ, ચિત્તા અને ગેંડાના સુનિયંત્રીત (કુદરતી નહીં, પણ માનવસર્જિત વાતાવરણમાં) સંવર્ધન અને શિકારની પ્રથાનો અંત લાવવામાં આવ્યો હતો. દક્ષિણ આફ્રિકાની નીતિઓ, કાનૂન તથા પ્રથાઓની સમીક્ષા માટે રચાયેલી એક ઉચ્ચ કક્ષાની પેનલ દ્વારા કરાયેલી ભલામણના પગલે આમ કરવામાં આવ્યું હતું. ‘એચ.આઈ.એસ./આફ્રિકા’ દ્વારા પર્યાવરણ મંત્રીએ જાહેર કરેલા ક્વોટાને એમ કહીને પડકાર્યો છે કે એના માટે કોઈ કાનૂની પરામર્શ કરવામાં આવ્યો નથી. અદાલતે ‘એચ.આઈ.એસ.’ દ્વારા કરાયેલી અરજીના પગલે વર્ષ ૨૦૨૨થી નિકાસ પરમીટને સ્થગિત કરી દીધી છે. આથી છેલ્લા પાંચેક વર્ષથી શિકારતરફી અને શિકારવિરોધી સમુદાયો તરફથી બરાબર ખેંચતાણ ચાલી રહી છે. હવે તો આ મુદ્દાએ રાજકીય વળાંક લીધો છે.
ત્રીસ દિવસના સમયગાળા પછી જે સમુદાય ‘વિજયી’ બને એ ખરો, પણ વન્ય જીવોના સંરક્ષણ મામલે કેવા ખેલ ચાલતા રહ્યા છે એ જોવા જેવું છે. વન્ય પશુઓનો શિકાર એક ઉદ્યોગ તરીકે ઊભરે અને રાષ્ટ્રની આવકનો મુખ્ય સ્રોત બને ત્યારે સમજાય છે કે જે તે દેશના રાજકારણીઓ જેટલા જ નિષ્ઠુર, લોભી અને લાલચુ આ ‘માલ’ને ખરીદનારા, તેમાંથી બનતી ચીજોનો ઊપભોગ કરનારાઓ પણ છે. આ દેશના રાજકારણીઓ તો દુનિયાભરના લોકોના લોભ અને લાલચને પાળીપોષી રહ્યા છે એટલું જ. બાકી આ પ્રાણીઓના ભક્ષણ કે એમાંથી બનતી અવનવી વૈભવી ચીજો વિના માનવજીવન ક્યાં અટકી પડે છે! પહેલાં વિવિધ પ્રજાતિઓનો ખાત્મો બોલાવવો, એનું અસ્તિત્વ જોખમમાં આવી પડે એટલે એના સંવર્ધન માટે પ્રયાસો કરવા અને એના નામે કોઈ એક ચોક્કસ દિવસ ફાળવીને તેની ઊજવણીના તાયફા કરવા એ હવે બહુ જાણીતી પ્રથા બની રહી છે. આ રીતે નૈસર્ગિક સંતુલનને આપણે એ હદે ખોરવી નાખ્યું છે કે એ નુકસાન ભરપાઈ થઈ શકે એમ નથી. આમ છતાં, એમાંથી કશો બોધપાઠ લેવાને બદલે હજી આપણી આંધળી દોટ ચાલુ જ રહી છે. આપણને ખબર છે કે આપણે વૃક્ષની જે ડાળી પર બેઠા છીએ તેને જ કાપી રહ્યા છીએ અને આપણું પતન નક્કી જ છે. આવી જાણ હોવા છતાં નિરંતરપણે ડાળી કાપતા રહેવાનું કૃત્ય કરતા રહેવું એને શું કહીશું? ‘મહામૂર્ખતા’ શબ્દ ઓછો પડે!
‘ગુજરાતમિત્ર’માં લેખકની કૉલમ ‘ફિર દેખો યારોં’માં ૧૨-૩– ૨૦૨૬ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો હતો.
શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી -
ગયાના – નદીઓ અને જંગલોનો દેશ : ૧૪
પ્રીતિ શાહ-સેનગુપ્તા
જિયોના વિમાનમથકે પહોંચીને, ફોન કરીને ત્રણ ટૅક્સીઓ બોલાવી લીધી, અને અમે હોટેલ પર પાછાં ફર્યાં. રાતનું જમવાનું ત્યાં જ બનાવવાનું કહ્યું, કે જેથી ફરીથી બહાર નીકળવું ના પડે. જોકે, અહીંનું લાક્શણિક કહેવાય એવું, મેંદાની જાડી લોચા-પુરી અને મોટા ચણાના શાકનું ભોજન બધાંને બહુ ભાવતું નથી!
બીજી પણ એક ટૂર પ્લાન કરવાનું મને કહેવામાં આવેલું, અને મેં એ વિષે બધી જાણકારી મેળવી લીધેલી. સ્વામીજીએ એક ત્રિવેણી-સંગમનો ઉલ્લેખ કરેલો, તેથી ત્યાં જવા માટે કેટલાંકને થોડો રસ હતો. દેશનો નકશો ખોલીને મેં એ જગ્યા બતાવી. વૅન ભાડે કરીને સવા કલાકે પારિકા જવાનું, ત્યાંથી મોટરબોટ લઈને સવા કલાક ઍસૅકીબોમાં જવાનું, ને ત્યારે બાર્તિકા નામના ગામે પહોંચાય.
ત્યાંથી વળી બોટ લઈને આગળ જવું પડે, કે જ્યાં ઍસૅકીબોની સાથે માઝારુની અને કાયુની નદીઓ ભળે છે. જળસમુહ ત્યાં સાગર જેવો બને છે. પાણી ઉછાળા પણ સાગરનાં મોજાંની જેમ જ મારે છે. બોટ આખો વખત ડામાડોળ રહે છે.
વળી, ઍસૅકીબોનું પાણી પણ નદીનું હોય તેવું શાંત નથી હોતું. ઍટલાન્ટીક સમુદ્રમાં આવતી ભરતી, ધક્કા મારીને આ નદીમાં ઘુસે છે, અને સવારે અગિયાર પછી આખો દિવસ પાણી ખૂબ ચંચળ થઈ જાય છે. આનો અર્થ એ, કે બાર્તિકાથી જિયો પાછાં ફરતી વખતે અમારે આ પરિસ્થિતિ ભોગવવાની આવે. વળી, અમે બે વાર ઍસૅકીબોને એકથી બીજે તીરે પાર કરેલી, તેથી એના પાણીની પર્સનાલિટીનો થોડો ખ્યાલ બધાંને હતો.
જવા અંગેની આવી બધી અઘરી, ને તકલીફવાળી વિગતો જાણ્યા પછી જૂથનાં બધાંએ સંગમ તરફ જવાનું માંડી વાળ્યું. અને ખરેખર ત્યાં ત્રિવેણી-સંગમ છે જ નહીં. કાયુની તો થોડે ક્યાંક આગળ માઝારુનીમાં ભળી જાય છે. પછી એ બાર્તિકાની નજીકમાં ઍસૅકીબોના વિશાળ પ્રસ્તારમાં સમાય છે. આમ તો પાણી જ પાણી, પણ જે હિન્દુ કલ્પન આપણા મનમાં હોય છે, એવું કશું નહીં.
મને બાર્તિકા શહેર જોવું ગમ્યું હોત. એની નજીકના પ્રદેશમાં આવેલી હીરા અને સોનાની ખાણોને કારણે એ ઔદ્યોગિક તેમજ સાંસ્કૃતિક વિકાસ પામ્યું છે. પણ કાંઈ નહીં. બધે જવાય પણ નહીં, અને હજી જિયો શહેર જોવાનું પણ બાકી હતું.
મને રોજ મનમાં થતું હતું, કે ક્યારે જોવા પામીશ જિયોને. વૅનમાં ને ટૅક્સીમાં જતાં-આવતાં થોડું તો જોયું હતું, પણ એનો કેન્દ્ર ભાગ તો બાકી જ હતો. મને ચાલીને ફરવું વધારે ગમે, પણ જૂથનાં કોઈને ચાલવામાં રસ નહતો. વળી, તડકો સવારથી જ સખત હોય, અને ગરમી પણ ઘણી.
જૂથમાં અમે નવ જણ હતાં, તેથી એક વૅન લેવી સારી પડે. પણ એનું ભાડું કુલ ત્રણસો અમેરીકન ડૉલર કહ્યું. જો ત્રણ ટૅક્સી ભાડે કરીએ, તો કુલ નેવું ડૉલર થતા હતા. પછી એમ જ કરવાનું હોય ને.
ત્રણેય ડ્રાયવર ત્રીજી પેઢીના યુવાન ગયાનીઝ ઇન્ડિયન હતા. શતુર્ગન ધનરાજ એટલેકે રાજ, દેવેન્દ્ર એટલેકે દેવ, અને રાહીમ. ત્રણેય બહુ સારા હતા, શાંત અને વિવેકી, અને દરેકનું મોઢું હસતું. ત્રણેય રંગે ઘેરા, પણ દેવ સૌથી વધારે કાળો હતો. એ તડકામાં એક મિનિટ પણ રહી શકતો નહતો, ને ટૅક્સીની બહાર નીકળ્યો જ નહીં.
સૌથી પહેલાં અમે મોન્યુમૅન્ટ ગાર્ડન નામની જગ્યાએ ગયાં. એ ગયા જ વર્ષે સ્થપાયેલી, એટલી નવી જગ્યા હતી, કે હજી એ નકશામાં પણ નહતી મૂકાઈ. એક ઐતિહાસિક બિનાના સ્મરણમાં એ બનાવાઈ છે. ઇંગ્લંડ દ્વારા ગુલામી નાબૂદ થઈ તે પછી ઇન્ડિયાથી મજૂરોને લાવવાનું શરૂ થયું. મુખ્યત્વે બિહાર ને ઉત્તર પ્રદેશમાંથી લોકોને લવાયા. ગયાનાનાં ઇન્ડિયનોમાં આજે પણ મુખ્ય ભાષાઓ ભોજપુરી અને અવધી રહી છે.
૧૮૩૮માં ‘વ્હિટબી’ નામનું એક વહાણ સૌથી પહેલાં ગયાનાના કાંઠે પહોંચ્યું. એમાં ૨૪૯ ઇન્ડિયનો હતાં. આ પછી, ૧૯૧૭ સુધીમાં, પાંચસોથી પણ વધારે વહાણો દ્વારા, ૨૩૮,૯૦૯ જેટલાં ઇન્ડિયન મજૂરો, જેમને કુલી કહેવાનો ધારો હતો, ગયાનામાં આવ્યાં હતાં. એમાંથી ૭૫,૮૯૮ જણ પાછાં ઇન્ડિયા ગયાં હતાં, અને કેટલાંક જણ આવ્યા પછી થોડા જ વખતમાં મરણ પણ પામ્યાં હતાં. આ બધાંમાં મુખ્ય સંખ્યા પુરુષોની રહેતી. સ્ત્રીઓ ખૂબ ઓછી હતી, અને થોડાં બાળકો હતાં.
આ મૂળ ઇન્ડિયન વસ્તીના પ્રથમ આગમનનો ઐતિહાસિક સંદર્ભ હવે, કરીબિયન તેમજ અન્ય ટાપુઓ પર પણ, અગત્ય પામી રહ્યો છે. ગયાનાના જ્યૉર્જ ટાઉનના કેન્દ્રની પાસેના ભાગમાં, સરકારે આ નાનકડી જગ્યા ફાળવી છે. ઇન્ડિયન કમ્યુનિટીએ બહુ કાળજીપૂર્વક અહીં આ સુંદર મોન્યુમૅન્ટ ગાર્ડન બનાવ્યો છે.
વચ્ચોવચ ગુલમહોરનું એક ઘેઘૂર વૃક્શ ખૂબ આવશ્યક અને આવકારક એવો છાંયડો પાથરે છે. એની નીચે જતાં જ હાશ થાય છે. એક તરફ, લંબચોરસ હૉજ જેવું, નાનું જળાગાર છે. એમાં લાંબી, સીધી ટટ્ટાર અને મજબૂત દાંડીવાળાં ગુલાબી કમળ ખીલેલાં છે. આખરે આ કમળનો ફોટો લેવા હું પામી. એ પણ એક હાશ. બધે જ છોડ-ઝાડ પર અનેક ફૂલ ખીલેલાં છે. ચંપાનાં ઝાડ તો પ્રફુલ્લિત ફૂલોથી ભરેલાં છે.
લાંબા આ કમ્પાઉન્ડના પાછલા છેડા પર એક સ્ટેજ બાંધવામાં આવ્યું છે. એનો વપરાશ ઇન્ડિયન સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોને માટે કરવાનો ઉદ્દેશ છે. બેએક અઠવાડિયાં પછી ત્યાં રામ-લીલા રજૂ થવાની હતી. અને દશેરા નિમિત્તે રાવણ-દહન પણ થવાનું હતું. અરે, આ વિષે જાણ થઈ, એટલે રજુઆત નહીં જોયાનો જીવ બળવાનો.
આ ગાર્ડનના ગેટમાં થઈને અંદર જતાંની સાથે, સૌથી પહેલાં, નજરે ચઢે છે એક વહાણની અત્યંત સુંદર પ્રતિકૃતિ. આ એ જ પ્રથમ વહાણ ‘વ્હિટબી’ મૂકાયેલું છે. લોખંડ અને કાંસા જેવી ધાતુઓથી બનેલું આ શિલ્પ તૈયાર કરવામાં આવ્યંુ છે ઇન્ડિયામાં. અહીં, સામે જ, એક ઊંચી વેદી કરીને એને ગોઠવવામાં આવ્યું છે. બધા ખુલ્લા શઢવાળો એનો આકાર સપ્રમાણ છે, એનું સ્વરૂપ આકર્ષક છે. ઇન્ડિયનોના પ્રથમ આગમનનું આ ઇષત્ સન્માન છે.
‘વ્હિટબી’ વહાણનું શિલ્પ
સાંદર્ભિક તસવીરઃ નેટ પરથીગાર્ડનની સાચવણી અને સાફસૂફને માટે રાખેલા, કાલીચરન નામના એક વૃદ્ધ ઇન્ડિયન કહે, મારા દાદા આ જ ‘વ્હિટબી’ વહાણમાં અહીં આવેલા. અગત્યના બનેલા ઇતિહાસના વારસ હોવાનો એને ગર્વ હતો.
ક્રમશઃ
સુશ્રી પ્રીતિ શાહ-સેનગુપ્તાનો સંપર્ક preetynyc@gmail.com વીજાણુ સરનામે થઇ શકે છે.
-
સ્મૃતિસંપદા – સ્મરણગંગા : સરયૂ દિલીપ પરીખ – મારી સફર… [૩]
સરયૂબેન પરીખની જીવન સફર આપણી યાત્રાના પહેલા પડાવમાં આપણે તેમનાં બાળપણ, તેમનાં માતુશ્રીનાં વ્યક્તિત્વનો તેમના પર પ્રભાવ અને દિલીપભાઇ સાથેનાં તેમનાં લગ્નના તબક્કાઓ થી અવગત થયાં. તે પછી અમેરિકામાં આગમન અને કેલિફોર્નિયા તરફ પ્રયાણ ના તબક્કાઓ વિશે જાણ્યું.હવે આગળ …
૬. સંગીત સુવર્ણકાળ
ભારતથી પરીખ પરિવારને અહીં બોલાવી સારી રીતે ગોઠવવાની જવાબદારી દિલીપ અને સરયૂએ પ્રેમથી આવકારી. ૧૯૭૮માં અમે કૂલ આઠ સભ્યો એક ઘરમાં હતાં, તેથી મોટા ઘરની જરૂરિયાત લાગી. જ્યારે પહેલી વખત એ વિશાળ ઘર જોયું, ‘આપણે આ ઘરના માલિક થઈ શકીએ?’ એ વિચાર વીજળીના ચમકારા જેવો ઉત્તેજિત લાગ્યો. દિલીપની એક કમાણી પર ભારે મદાર બાંધવાની હિંમત કરી હતી. કેલિફોર્નિઆમાં મોંઘા ઘરો અને પ્રેસિડન્ટ કાર્ટરના સમયમાં લોનનું વ્યાજ ૧૬% થઈ ગયું. તો પણ, મસ્તીખોર મોજાઓ પર જીવનનૈયા વહેતી ચાલી.
જીવનમાં સ્થિરતા અને વ્યવસ્થા સાથે શાસ્ત્રીય સંગીતના કાર્યક્રમોનો લાભ મળવાનો શરૂ થયો. એક મિત્ર દ્વારા માંગણી આવી કે દસ સંગીતકારો જેમાં, સંતુરવાદક-શિવકુમાર શર્મા સજોડે હતા, ઝાકિર હુસેન, વાયોલિન વાદક-જોગસાહેબ, શ્રી અને શ્રીમતી કાનન વગેરે કલાકારોને કેલિફોર્નિયા આવવું છે. અમે હા ભણી અને પાંચ બેડરૂમવાળા ઘરમાં બધાનો સમાવેશ થઈ ગયો. બીજે દિવસે, અમારા ઘરના ત્રણ-કારના ગરાજ ઉપરના બોનસ રૂમમાં, માલવિકા કાનનનું ગાયન અને પછી જોગસાહેબનું વાયોલિન સાંભળી લગભગ ૮૦ રસિકો ઉત્સાહથી ઝૂમી ઊઠ્યાં. યોગાનું યોગ, દિલીપનો ૪૦મો જન્મદિવસ પણ એ દિવસે સંગીત પ્રેમીઓ સાથે ઉજવાયો.
પછીના પાંચ વર્ષોમાં, સંગીત જગતમાં ‘ગોડ ઓફ સિંગિંગ’ તરીકે ઓળખાતા, પંડિત ભીમસેન જોશી, પંડિત જસરાજ, અભિશેકી, પ્રભા અત્રે, સરોદ વાદક-અમજદ અલી, પાકિસ્તાનના સલામત, એવા અનેક સંગીત વિશારદોનાં કાર્યક્રમો અમે ગોઠવ્યાં અને તેમની સાથે સમય પસાર કરી શક્યા. નાના શ્રોતાગણમાંથી જે ડોલર્સ ભેગા થાય, તેમાં ઉમેરીને નક્કી કરેલ દર અમે અમારાં સ્નેહ સાથે અર્પણ કરતાં. અમારી કાર્યક્રમ કરવાની રીત સીધી સાદી, કોઈ દંભ કે દેખાવ નહીં, સંગીતકારના લાંબા વખાણ નહીં. તેમની કલા જ તેમની ખરી ઓળખ પ્રદર્શિત કરે. અમારી સાથે કલાકારોની રહેવાની સગવડતાનું ધ્યાન પરિવારના સભ્યની જેમ રાખતી, પણ વધારે પડતું નહીં. દિલીપ વ્યવસ્થા બધી કરે પણ, પ્રોગ્રામ દરમિયાન તેનું સ્થાન કલાકારની સામે જ હોય. ઘણા પ્રોગ્રામમાં કલાકાર તેની સંગીતની લગની જોઈને કહેતા, “આપ સામને બૈઠીએ.” આમ આગળનો વિભાગ દિલીપ સંભાળે અને પાછળનો વિભાગ હું સંભાળું.
ભીમસેન જોશી સાથે છ જણા પાંચ દિવસ અમારી સાથે રહ્યાં. કથાકાર દામોદર શાસ્ત્રી આગલા સપ્તાહમાં જ કહી ગયા હતા કે, “તીખા ખાના નહીં, ગલા ખરાબ હો જાયેગા.”
ભીમસેનજી જમવા બેઠા અને તરત પૂછ્યું, “આપકે પાસ કુચ્છ અચાર-વચાર હૈ?”
મેં કહ્યું, “આપકા ગલા…?”
તેઓ બોલી ઊઠ્યા, “અરે, કુચ્છ નહીં હોતા…યહાં તો solid હૈ.” અને પછી તો દરેક જમણમાં તીખા મરચા, અથાણું વગેરે પીરસતી.
એ સમયે બહારથી તૈયાર કશું ઓર્ડર કરવાની બિલકુલ આદત નહોતી. સંગીતકારોનું દરેક જમણ, તે ઉપરાંત પ્રોગ્રામ પછી ઘણા રસિક મિત્રો રોકાઈ જાય તે પણ જમવામાં જોડાય. ખબર નથી એ બધું કેવી રીતે થઈ જતું!
સંતૂર વાદક શિવકુમાર શર્મા અને ઝાકિર હુસેન બીજી વખત આવેલા અને અમારાં બોનસરૂમમાં શ્રોતાગણનાં રુંવાટા ઉભા થઈ જાય તેવો યાદગાર સંગીત ધ્વનિનો માહોલ રચેલો. ત્યારબાદ શિવજી અમારી સાથે એક સપ્તાહ રહ્યા. તેમના પ્રોગ્રામના સ્થળે અમે મૂકવા ગયા ત્યારે પંડિત રવિશંકર ત્યાં હતા. ઓળખાણ કરાવી તો રવિશંકર હસીને બોલ્યા, “ઓહો! યે હૈં દિલીપ પરીખ!” તેમણે સાંભળ્યું હતું કે અમે પ્રોગ્રામો ગોઠવીએ છીએ.
આવા ઉત્તમ કોટિના કલાકારોનાં સત્સંગને અમે અમૂલ્ય આશીર્વાદ માનીએ છીએ. બિસ્મિલ્લા ખાનની શરણાઈ અને પંડિત ભીમસેન જોશીને સામે બેસીને સાંભળવાનું અમ્મીનું સ્વપ્ન પૂરું કરી શક્યા…તે અવસર સુવર્ણ સ્મૃતિઓમાં સુગંધ ભરી લાવે છે.
કેલિફોર્નિયામાં ભારતથી ભાઈઓ, મોટાભાઈના બે પુત્રો વગેરેને અમેરિકામાં નવજીવનની શરુઆત કરવાની મદદમાં વ્યસ્ત રહ્યાં. સરયૂની પ્રવૃત્તિઓની ગાડી ‘જે ગમે તે કરવું અને જે કરું તે ગમે’ ગુંજતી આગળ વધી રહી હતી. ભારતથી દૂર દેશમાં ઘણી વખત સવાલ ઊઠે, “હું અહીં, સ્વજનોથી દૂર, શું કરું છું?” ખાસ કરીને પિતાના અવસાનના સમાચાર આવે કે બાની તકલિફના સમાચાર આવે ત્યારે મન રડી ઊઠતું. મુનિભાઈ Bhabha Atomic Research Centre, મુંબઈમાં નોકરી અને Ph.D. in Chem. Eng. from IITમાં કર્યા પછી, પરિવાર સાથે વડોદરામાં સ્થાયી થયા હતા. બાએ ભાવનગર, ‘ગંગોત્રી’માં જ રહેવાનું પસંદ કર્યું હતું. પરંતુ જ્યારે પણ જરૂર પડશે ત્યારે મુનિભાઈ અને ઈલાભાભી સંભાળી લેશે તેવો વિશ્વાસ હતો. માતા-પિતાને આવો વિશ્વાસ સાત કોઠે ટાઢક આપે છે. મારું દર ત્રણેક વર્ષે મળવા જવાનું ચાલુ હતું. ભારત જતા ક્યારેય વધુ સામાન ઘુસાડવો કે નિયમ તોડવાનો પ્રયત્ન કર્યો નથી…જેથી પચાસ વર્ષમાં સત્તર વખત ભારતમાં દાખલ થતાં, કસ્ટમમાં એકે વખત કોઈ મુશ્કેલી નથી પડી. અહીં વસેલાને માતા-પિતાની સેવા ન કરી શકવાનું દુઃખ રહેતું હોય છે.
અમારા મનને હલાવી દેતો એક પ્રસંગ યાદ આવે છે. એક દિવસ દિલીપના પપ્પા-અમ્મી સાથે અમે દરિયા કિનારે લાઈફ-ગાર્ડના માંચડા નજીક બેઠાં હતાં અને ચાર વર્ષનો સમીર અને છ વર્ષની સંગીતા પાણીમાં રમતાં હતાં. અમારી સતત નજર બાળકો પર હતી તેવામાં પાછળના રસ્તા પર અકસ્માતની ધમાલ થઈ એ તરફ અમારું ચારેયનું ધ્યાન જતું રહ્યું. પાંચેક મિનિટમાં ફરીને દરિયા તરફ જોયું તો સમીર દેખાય નહીં. હું અને દિલીપ દોડતા પાણીમાં ગયા અને ચારે તરફ શોધવા લાગ્યાં. પણ, ચારે તરફ ઊંચા મોજા ઉછાળતું પાણી જ પાણી. સંગીતાને પણ ભાઈ ક્યાં ગયો તે ખબર નહીં. મેં દોડીને માંચડા પર બેઠેલા lifeguard પાસે જઈ કહ્યું, “અમારો દીકરો નથી મળતો!!” તેના જવાબમાં તેણે ઠંડે કલેજે કહ્યું, “અહીં ક્યાંક હશે.” દિલીપ જઈ શકે તેટલા ઉંડા પાણીમાં જોઈ વળ્યા. અમે ભયંકર આશંકા અને પરવશતાની અકળામણ અનુભવતાં ચારે તરફ જોવા લાગ્યાં. ત્યાં સમીર દૂરથી રેતી પર ચાલતો આવતો હતો. સમજાયું કે સમીર પાણી સાથે જરા આઘો નીકળી ગયો હતો અને બીજા લાઈફ-ગાર્ડના માંચડા તરફ ગયો હતો. સંગીતાએ દોડીને રડતાં અને મારતાં…તેને બાથમાં લઈ લીધો. બાળક ખોવાયાનું સાંભળતા મા-બાપને શું થતું હશે તેનો દસ મિનિટનો અનુભવ હજુ અમને ધ્રુજાવી દે છે.
કેલિફોર્નિયાથી શરૂ થયેલ સુખ સમૃદ્ધિનો સમય, પહેલાં કરેલા તપનું યોગ ફળ સમજી સતત પુરુષાર્થ કરતાં રહ્યાં. એ દરમ્યાન મેં Avon વેચવાનું કામ, Real Estate license લીધું. એવા અનેક ગમતા કામ સામાજિક સંપર્ક, અંગ્રેજી પર કાબુ અને નવા મિત્રો બનાવવા માટે માધ્યમ બની ગયાં. એમાંનો એક પરિચય માર્ગરેટ, જે મારા બાળકોને માતામહીની સ્નેહવર્ષાનો અનુભવ આપી ગયો. માર્ગરેટનો પ્રેમાળ આશીર્વાદ ખાસ કરીને સમીર પર રહ્યો…અને માર્ગરેટ ઘરડાં થયાં ત્યારે યુવાન સમીરે તેમની કાળજી લીધી.
આપણી જીવન વ્યવસ્થા પોતે નક્કી કરી શકીએ. ૧૯૭૦-૮૦ સમયમાં, ઠીક કમાતા દેશી ભાઈઓ કરિયાણાનાં ધંધામાં અને હોટેલ-મોટેલનાં ધંધામાં ડોલર કમાવાની તક જોઈ જોડાવા લાગ્યા…પરિણામે નોકરી અને ધંધો અને દોડાદોડી!! અમને પણ ધંધો ખરીદવાની સંપૂર્ણ તક હતી પરંતુ, વધારે પૈસા કમાવાનું આકર્ષણ નહીં અને ‘આપણે કંઈક ખાસ કરવા માટે સક્ષમ છીએ’ તે પ્રેરણાદાયી વિચાર સ્પષ્ટ હોવાથી અમે કોઈ ધંધો શરૂ ન કર્યો. મોટેભાગે, અમારો દિવસ વ્યવસ્થિત રીતે જતો હોય. “સમય નથી” એવું બહાનું ભાગ્યે જ કહ્યું હોય. દરેકનું અગત્યતાનું – priority list, અલગ હોય છે જેને ‘busy’ નામ અપાય છે. જનકલ્યાણની ભાવના સાથે પ્રવૃત્તિ કરનાર પાસે દરેક યોગ્ય કારણ માટે સમય હોય છે.
અહો! કેલિફોર્નિયા!! જાણે અમારું બીજું વતન બની ગયું હતું. ત્યાંનું હવામાન, સામાજીક સ્વતંત્રતાનો અહેસાસ, પૂર્ણ કળાએ સંતોષાયેલ શાસ્ત્રીય સંગીતનો રસ અને સમાન-રસ ધરાવતા મિત્રો સાથેનો અતૂટ સંબંધ… આમ ૧૯૭૩થી ૧૯૮૫ની સાલ આવી ગઈ.
———
૭. ઓરલાન્ડો, ફ્લોરિડા. ૧૯૮૫
દિલીપના આશ્ચર્ય વચ્ચે AT&T Bell Lab, Pennsylvaniaથી job offer આવી. અમે પૂર્વની ઠંડીમાં જઈને રહેવાનું પસંદ ન કરત. સદભાગ્યે, AT&T Lucerne વિભાગ ઓરલાન્ડો, ફ્લોરિડામાં હતો. છેલ્લો પ્રોગ્રામ ગાયિકા કિશોરી આમોનકરનો ગોઠવી, ૨૫મી ડિસેમ્બરે કેલિફોર્નિઆના ડિઝનીલેન્ડને છોડી, ઓરલાન્ડોના ડિઝનીવલ્ડ/યુનિવર્સલ સ્ટુડિયો પાસે નવા ઘરમાં નવા પ્રકરણની શરૂઆત કરી.
૨૮મી જાન્યુઆરી ૧૯૮૬ની સવાર, બાળકો અને દિલીપના ગયા પછી, હું Space shuttle Challengerને જોતી હતી અને ‘હવે તો Cape Canaveral નજીક છે, તો ત્યાં જઈને ઉડાન જોવી જોઈએ…” વિચારતી બેઠી હતી. હજી તો ઉડાનને ૪૫ સેકન્ડ્સ થયા અને સફેદ ધુમાડાના લાંબા લિસોટા દેખાયાં. રોકેટ અને તેમાનાં ચાલકોમાંથી…કોઈ પણ બચવાની શક્યતા નથી તેમ જાહેર થયું. એ પળો અને તે પછી તેનાથી પણ વધારે ભયંકર પળો…Twin Towers attackની છબીઓ મનોચિત્તને ધ્રુજાવી દે છે અને આપણો માનવતા પરનો વિશ્વાસ બદલી નાખે છે.
જાણે, એ દસકો બાળકોનાં અને મારા અભ્યાસનો સમય હતો. જાન્યુઆરીમાં નવી પ્રાથમિક શાળામાં દાખલ થતાં સમીરને ખાસ તકલીફ નહોતી લાગી. બસ, કેલિફોર્નિયા અને બે સમવયસ્ક પિતરાઈ ભાઈઓની ખોટ સાલતી હતી. પરંતુ અગ્યાર વર્ષની સંગીતાને બહુ જ માનસિક ત્રાસ થયો. એ ઉંમરે નવા વાતાવરણમાં, એક અજાણ્યા ક્લાસમાં, તેમાંય, ‘Indian girl’ ‘Brown girl’ દેખાવને તાકતી આંખો…એ સહન કરવું સંગીતા માટે મુશ્કેલ હતું. કોઈ દિવસ તો તેને રડતી જોઈ થઈ આવતું કે, શાળાવર્ષની મધ્યમાં નવા વર્ગમાં લાવી અમે તેને અન્યાય કર્યો છે. ભણવામાં હોશિયાર તેથી એ વર્ષ એળેબેળે પૂરું થયું. પછી મિડલ અને હાઈસ્કૂલમાં પ્રથમ હરોળમાં ઉત્તીર્ણ થઈ. કોલેજમાં, Honors Program for Medicine, Miamiમાં પ્રવેશ મેળવી કોલેજના છ વર્ષમાં ડોક્ટર બની ગઈ.
સ્વતંત્ર રીતે કંઈક કરવાનો અનુકૂળ સમય મારા માટે આવી ગયો હતો. મેડિકલ ટેક્નોલોજીસ્ટનો અભ્યાસ શરૂ કર્યો. ૧૮-૨૬વર્ષની ઉંમરનાં વિદ્યાર્થીઓમાં હું ચાલીશ વર્ષની…આત્મવિશ્વાસના પીઠબળ સાથે, મારા માટે કોલેજમાં ભણવાનો અનુભવ ખુશી, ઉત્સાહ તેમજ કસોટી ભર્યો હતો. સરસ પાઠ્યપુસ્તકોને સમજવાની, કદર કરવાની પરિપક્વતા હોવાથી, અભ્યાસનો આનંદ અનન્ય હતો. મારી Master in Botanyની ડિગ્રી અને કેલિફોર્નિયામાં સાંજના ક્લાસમાં Microbiologyનો અભ્યાસ કરેલો, તેની ક્રેડિટ મળવાથી બે વર્ષમાં MedTechનું પ્રમાણપત્ર મળી ગયું…લેબોરેટરીમાં internship તાલીમ મારા માટે ખરી પરીક્ષા હતી. ભાવનગરની સાયન્સ કોલેજમાં પ્રયોગોના સાધનો લગભગ ૨૨વર્ષ પહેલાં વાપરેલાં. ઓરલાન્ડોની અદ્યતન હોસ્પિટલની ધમધમતી લેબોરેટરીમાં ટૂંકા સમયમાં શીખવાની તકલીફ અને તેમાંય કડક શીખવનાર! તાલીમ આપનાર મારી ઊપરીને મારા માટે નિજી અણગમો પણ લાગતો હતો. મારી પ્રોફેસરને ફરિયાદ કરવામાં આવી. સહેલાઈથી હતાશ નહીં થનાર હું, …ઘેર આવીને રડી પડી. સદભાગ્યે, પ્રોફેસરને મારામાં વિશ્વાસ હતો. મને બીજી હોસ્પિટલમાં તાલીમ માટે ગોઠવી આપી અને મારી ગાડી પાટે ચડી ગઈ. “જે થાય તે સારા માટે”
ફરીને પહેલી નોકરી મેળવવાની રફતાર શરૂ થઈ. એક નાના ક્લિનિકમાં કામ મળ્યું. ત્યાં phlebotomy, લોહી લેવાનું કામ મુખ્ય હતું, જે કામ હાઈસ્કૂલ પાસ થયેલા પણ તાલીમ લીધા પછી કરી શકે છે. મને લાગ્યું કે અહીં ખાસ કશું શીખવા નહીં મળે. ત્યાં તો… પહેલે અઠવાડિયે જ મને રજા આપી દીધી. શુક્રવારની બપોર હતી. નજીકની હોસ્પિટલમાં મેં અરજી આપી હતી. હું સીધી ચોથા માળે લેબોરેટરીની ઓફિસમાં ગઈ. “કાગનું બેસવું અને ડાળનું પડવું.” વાત કરતી હતી ત્યાં જ Lab-Director આવી ચડ્યા. તરત મને નોકરી મળી ગઈ. Chemistry Lab Technologist તરીકે સપ્તાહના ચાર દિવસ, અને સંગીતા-સમીર સ્કૂલથી આવે ત્યારે હું પણ ઘરે પહોંચી શકું તેવા સમય સાથે કામ શરૂ કર્યું. આ નોકરીથી મને ઘણું શીખવા મળ્યું, હોસ્પિટલનો ‘હાઉ’ જતો રહ્યો અને લોહીતત્વોની જાણકારીને લીધે અમારા પરિવારની તંદુરસ્તીની સમજમાં ધરખમ ફાયદો થયો. પોતાના લોહીમાં હાનિકારક તત્વોને કેમ કંટ્રોલમાં કરવા એ અમારા કિશોર વયના સંતાનોએ એવું તો શીખી લીધું કે તંદુરસ્ત શરીરનું જીવતદાન મળી ગયું.
Disney World નજીક હોવાથી બાળકોને ઘેર બેઠાં વેકેશનની સહેલ થઈ જતી. ફરવાના બહાને ઘણાં સગા સંબંધીઓ, જે અમેરિકામાં આવ્યા પછી ક્યારેય ન મળેલાં, આવતાં રહેતાં. આનંદની વાત હતી કે દિલીપના અમ્મી મહીનાઓ સુધી અમારી સાથે રહ્યાં. ભારત પાછા જવું પડશે એ સંદેશો સાંભળી અમ્મી આંસુભરી આંખે મારો હાથ પકડીને બેસી રહ્યાં. અમ્મીની તે ચોથી અને આખરી અમેરિકાની મુલાકાત હતી. પછીના બાર વર્ષોમાં ઘણી વખત હું તેમની સાથે ભારતમાં જઈને રહી હતી.
ઘણાં સમયથી મારી બાને અમેરિકાની મુલાકાત માટે તેડાવતાં હતાં. એ ચમત્કાર ૧૯૮૮માં થયો. તોંતેર વર્ષનાં, ગુજરાતી સાડલામાં સજ્જ, નાજૂક બહેન એકલાં વિમાનમાંથી walkway પર આવતાં જોયેલાં, એ છબી ચિત્તમાં કોતરાઈ ગઈ છે. પ્લેઈન મુંબઈ-યુરોપ-ઓરલાન્ડો ને બદલે યુરોપ-ન્યુયોર્ક-ઓરલાન્ડો થઈને દસ કલાક મોડું આવ્યું તેથી અમે ચિંતા કરતાં હતાં. ભારતમાં એકલાં મુસાફરીથી ટેવાયેલાં બાની હિંમત અને થોડું અંગ્રેજી આવડે તેના આધારે ન્યુયોર્કમાં વ્હીલચેરની સગવડતા માંગી લીધી હતી. આપણામાંના કેટલાક સંતાનો, પોતાના મા-બાપને બાળકની જેમ સાચવે છે. બધા નિર્ણયોથી માંડીને “તમને ખબર ન પડે” તેવા ભાવ સાથે વર્તન કરતા હોય છે. તેવા વડીલો ધીરે ધીરે ઓશિયાળા બનતા જાય છે. મારા બા છેક સુધી સ્વતંત્ર મિજાજથી જીવ્યાં. અમે અત્યારે અમારાં સંતાનો સાથે મિત્રતાના ભાવ સાથે જીવી રહ્યાં છીએ. તેઓ હંમેશા મદદ કરવા તૈયાર, પણ શક્ય હોય ત્યાં સુધી ૭૫-૮૦ વર્ષની ઉંમરે પણ…જાત મહેનત ઝિંદાબાદ.
અહીં એક વાત કહું. જ્યારે કોલેજ કાળમાં છોકરાઓ દૂર ભણવા જાય ત્યારે આલ્કોહોલની લતથી મુશ્કેલી ઊભી કરતા હોય છે. અમને શાંતિ હતી કે બંનેને આલ્કોહોલનો મનથી જ અણગમો. હજી સુધી આલ્કોહોલ અમારા પરિવારમાં નહીંવત્. અવનવા વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચે મારું કહેલું એક વાક્ય સંગીતા યાદ રાખતી, “Do not let anyone control you.”
અમારા અસ્તિત્વને હચમચાવતો એક અકસ્માત થયો હતો. ક્રિસમસની રજાઓમાં સમીર, સંગીતા ઘેર આવેલાં હતાં અને ઉમંગનો માહોલ હતો. એક સાંજે ત્રણ youngsters બહાર ગયાં. સંગીતા અને સમીર કારની આગલી સીટમાં અને સંગીતાની બેનપણી નિશા, પાછલી સીટમાં બેઠેલી હતી. …yellow લાઈટ જોઈ left turn લીધો. સામેથી ઝડપથી આવતી કાર અટકવી જોઈએ તે અટકી નહીં અને કારના પાછલા ભાગમાં પુરા જોશથી ભટકાઈ!! સજાગ થતાં…ગભરાયેલાં સંગીતા-સમીર બહાર નીકળી એકબીજાને પૂછે, “તું બરાબર છો? નિશા ક્યાં?” જુએ તો કારનો પાછલો કાચ તૂટેલો અને નિશા રસ્તા પર પડેલી હતી. પોલીસ અને પછી એમ્બ્યુલન્સ આવી અને નિશાને, હું જે હોસ્પિટલમાં નોકરી કરતી હતી, ત્યાં લઈ ગયા. આખી રાત નિશાની ચિંતામાં ગઈ. સદભાગ્યે ખૂબ સારી સંભાળ લેવાઈ અને સવારે ભય ઓછો થયો. અમે ભગવાનનો અનેક વખત પાડ માન્યો છે કે તે સંપૂર્ણ સ્વસ્થ થઈ ગઈ…આજે બે બાળકોની માતા પોતાના પરિવાર સાથે ખુશ છે. અહીં એક વાત મનુષ્ય સ્વભાવની કહું તો…નિશા અનેક યાતનાઓમાં હતી પણ ક્યારેય અકસ્માત માટે અમારાં સંતાન પર ‘ધ્યાન રાખવું જોઈએ ને’ કહેતી ગુસ્સા ભરી નજર પણ નથી નાખી, હંમેશા એ જ હાસ્ય.
અહીં, કેલિફોર્નિઆથી શરૂ થયેલ એક ગહેરી મિત્રતાની વાત કહેવી છે. ૧૯૭૬માં સમીરને સ્ટ્રોલરમાં લઈ Avon Co.નો માલ વેચવા માટે હું નજીકના ઘેર ગઈ. મારી વયની બહેને બારણું ખોલી કહ્યું, “હું ખરીદી તો નહીં કરું, પણ અંદર આવો, બેસો. મારું નામ ફ્રેની.” તેને પણ નાના બાળકો હતાં તેથી મળવાનું થતું રહ્યું. ફ્રેની Switzerlandની હતી અને તેણીનો પતિ Israeli હતો. તેની સરળતા, સ્નેહ અને હકારાત્મક ભાવ તેમજ Meditationના અભ્યાસને લીધે અમારી અતૂટ મિત્રતા થઈ ગઈ. દસેક વર્ષ નજીક રહ્યાં અને પછી હજારો માઈલ દૂર રહ્યાં, પણ ૪૫ વર્ષથી…ફોનથી મુલાકાત અને જ્યારે પણ દિલની વાત કરવી હોય તો… ફ્રેની જ હોય. થોડાં વર્ષો પહેલાં, કુદરતના ખોળે વસેલા ગામ, Grass Valley, CA.ના તેમનાં ઘરમાં સાથે ગાળેલા દિવસો મધૂર સંભારણનાં ગુચ્છમાં હસી રહ્યાં છે. ૧૯૯૪માં દિલીપ અને હું ૨૫મી લગ્નતિથિ નિમિત્તે, યુરોપ ફરવા જવાનાં હતાં. ફ્રેનીને વાત કરી કે Switzerlandમાં હોટેલ વિશે કોઈ માહિતી હોય તો આપે. ફ્રેની કહે, “મારી બહેન Basel ગામમાં રહે છે, તેને પૂછીને કહું.” બે દિવસમાં ફોન આવ્યો…”તમે મારી બહેન, એરિકા સાથે રહેજો અને સ્ટેશનથી તે તમને લઈ જશે.” અમે આમંત્રણ સ્વીકારી સફર શરૂ કરી.
દિલીપના ખાસ મિત્ર, ડો.રમેશ શુક્લ, The Honorable Patent Judge અને ઉષાબેન સાથે Munich Germanyમાં તેમનાં મજાના ઘરમાં રહેવાની તક મળી. તેમણે અમને બ્લેક ફોરેસ્ટ, ઓસ્ટ્રિયા વગેરે સ્થળોની મસ્ત સફર કરાવી. પછી અમે ટ્રેન લઈને સ્વિટ્ઝરલેન્ડ પહોંચ્યા…સ્ટેશન પર પચાસેક વર્ષની, ઊંચી પાતળી બહેન એરિકા અમારી સામે આવી અને પ્રસન્નતાપૂર્વક અમને ઘેર લઈ ગઈ. બાઝલ, એક સુંદર ગામ. અમારી રાહ જોતા તેનાં પતિ અને ફ્રેનીના માબાપ આંગણામાં બેઠાં હતાં. માબાપને હું કેલિફોર્નિયામાં મળેલી હતી. અમે જોયું કે બન્ને ૮૦ જેવી ઉંમરનાં, પોતાને ઘેરથી સાઈકલ પર આવેલાં હતાં. તેઓને અંગ્રેજી ઓછું આવડતું હતું તોય વાતચીત ચાલુ હતી. સ્નેહ સંદેશ આપતા ચહેરાઓને ભાષાની જરૂર નથી પડતી. એરિકાએ તેનાં બગીચામાંથી લાવેલ ચેરીનો મોટો વાડકો સામે મૂક્યો. બીજે દિવસે ફરવા જવાની વાત થતા અમે જણાવ્યું કે અમારી પાસે ટ્રેનની ટિકિટ છે. એરિકા કહે, “અમે બંનેએ ત્રણ દિવસની રજા લીધી છે…તેથી તમને ગમે તો, અમે તમને બધે લઈ જશું.” આમ, ફ્રેની દ્વારા મિત્રતા અને તેની બહેન દ્વારા મહેમાનગતીનો સહજ-સરળ અનુભવ થયો.
અગ્યાર વર્ષ પછી, ઓરલાન્ડોનું રહેણાંક પૂરું થવાની તૈયારી થઈ ગઈ જ્યારે, Texas Instrument of Houstonમાં દિલીપને નોકરીની તક મળી. સંગીતા Miamiમાં મેડિકલ-અભ્યાસ પૂરો કરી રેસિડન્સી પસંદ કરવાની હતી. સમીર કોલેજ પૂરી કરી University of Michiganમાં વકીલાતનું ભણવા જવાનો હતો. અમારાં સંતાનોને થોડી સ્કોલરશીપ મળી હતી, પરંતુ ઉચ્ચ અભ્યાસનો સંપૂર્ણ ખર્ચ અમે આપેલો, તેથી બંનેને લોનના ડોલર ભરવાની ચિંતા ન હતી.
ઓરલાન્ડોમાં દિલીપને AT&T-Lucent, Microchips વિભાગમાં કામ કરવાનું સન્માન મળ્યું. સંગીતાને Miamiમાં દાક્તરીમાં ચુનંદા વિદ્યાર્થીઓ સાથે ભણવાની તક મળી. સમીર અભ્યાસ સાથે રમત-ગમતમાં પણ આગળ વધ્યો. મને હોસ્પિટલમાં કામ કરવા મળ્યું અને સહકર્મચારી અમેરિકન મિત્રો મળી. હજી પણ, ફોનની ઘંટડી વાગે અને, “Hello! Girlfriend!” સાંભળી દિલ હળવું થાય છે.
૮. ટેક્સાસ ૧૯૯૬
ઓરલાન્ડોમાં ગમતું કામ અને મિત્રોનો સાથ છોડી, ભારતીઓની વસ્તીથી સમૃધ્ધ ગામ, હ્યુસ્ટનમાં આવી ગયાં. પચાસ વર્ષની ઉંમર, પૂરતી શક્તિ, સમય અને સંપત્તિના બળ સાથે સમાજ સેવા કરવાના અનેક રસ્તાઓ શોધી શકી. હ્યુસ્ટનનું મેડિકલ સેન્ટર, જ્યાં અનેક નામાંકિત હોસ્પિટલો છે, ત્યાં નાની પાર્ટ-ટાઈમ નોકરી Texas Children Hospitalમાં લેવાથી ઘણી જાણકારી મળી. સદભાગ્યે, એકે વખત એ વિશાળ મેડિકલ સેન્ટરની મહેમાનગતી નહોતી લેવી પડી. સેવાકાર્યના પ્રથમ જવાબ તરીકે…Literacy Councilમાં અંગ્રેજી ભણાવવા, tutor બનવા માટે લગભગ વીસ કલાકની તાલીમ લીધી. વિદ્યાર્થીઓ સાથે મારું અંગ્રેજી-વ્યાકરણ પણ સુધરવા માંડ્યું. મને ખ્યાલ આવ્યો કે, જ્યારે તમે કોઈને શીખવો ત્યારે તમે ઊંડા અભ્યાસી બની શકો છો. બીજો મોટો ફાયદો એ થયો કે, અમારું પાંચનું અલબેલું મિત્રમંડળ બન્યું જેમાં કેનેડિયન, કેથલિક અમેરિકન, પનામાની ચર્ચ મિનિસ્ટર, એક ટાસ્મેનિઅન હતી. દર મહિને, વારા પ્રમાણે દરેકને ઘેર અમે લંચ માટે ભેગાં થતાં અને મારા માન ખાતર, શાકાહારી ભોજન સાથે દેશ પરદેશનાં અનુભવોની વાતો થતી. મારી એક ખાસિયત છે કે, વાતચીતનો દોર ક્ષુલ્લક વાતો તરફ ન જવા દેવો. અર્થભર્યાં સવાલોની ચાવીથી…લોકો પાસે રસભરી વાતોનો ભંડાર ખોલાવી શકાય છે. મારા માટે સખીઓ સાથેનો આ સમય અજાણ દુનિયાની સફર સમાન હતો. દસ વર્ષના સંગ પછી ફેર બદલી થઈ પણ મિત્રતા ચાલુ રહી. શરૂઆતમાં લોકોને કહેતાં સાંભળેલાં, “These Americans can be friendly, but never friends.” એ માન્યતા સાવ ખોટી નીકળી. મિત્રોને લીધે મને શ્રીમંત માનું છું.
એક નોંધપાત્ર હકીકત, મારી મોટા ભાગની અમેરિકન મિત્રોનાં જીવનપર્યંતના એક જ લગ્ન છે.
એક ગ્રુપ સાથે દર અઠવાડિયે ગીતા અભ્યાસ માટે મળવાનું શરૂ કર્યું. મેં જોયું કે ગીતાગ્રુપનાં ગુરૂબહેનની અપેક્ષાઓ અને આદેશો એક તરફી હતાં. ભોળી બહેનોને ખોટું માર્ગદર્શન જેમકે, “સ્ત્રીઓ નોકરી ન કરે…તે પુરુષનું કામ.” “સવાલ કર્યા વગર ગુરૂ કહે તેમ કરો.” અમુક નાની ઉંમરની બહેનો ભક્તિભાવની ઘેલછામાં ઘરમાં કંકાસ કરી ગુરૂનો હુકમ માનતી રહી. જ્યારે હું જોડાઈ ત્યારે મારી પરિપક્વતા અને કોઠાસૂઝને લીધે બહેનોને પોતાની પરિસ્થિતિ તટસ્થપણે સમજવામાં મદદ કરી અને એ ગ્રુપ વિખેરાયું. વ્યક્તિપૂજા બહુ ખતરનાક પરિણામ લાવી શકે છે.
એ સમયે સાહિત્ય સરિતાના પગરણ મંડાયા. મારા જેવા અમુક સભ્યોનાં આગ્રહથી નક્કી કરવામાં આવ્યું કે, ‘ન પૈસા, ન પદવી.’ દર ચાર મહિને સંચાલક અને સહ સંચાલક નક્કી થાય. કવિ મિત્ર રસિક મેઘાણીના પ્રોત્સાહન અને આદેશ સાથે લખવાની શરૂઆત કરી. વિજયભાઈ શાહની ધગશ અને વિશાલ મોણપરાની PramukhIME.comના સહારે કમ્પ્યુટર પર ગુજરાતી લખતાં થતાંની સાથે આખી દુનિયા સાથે જોડાણ થઈ ગયું. મારા જીવનમાં કાવ્યમય વળાંક આવ્યો. ગુજરાતી અને પછી અંગ્રેજીમાં કવિતા ઉભરવા માંડી. કવિતા લખીને પહેલા દિલીપને મોકલું. બીજા કવિઓનાં સૂચનોથી મઠારવાનું શરૂ કર્યું. જગતના કોઈ પણ ખૂણેથી પ્રતિભાવ આવે અને લખવાનો ઉત્સાહ વધે. જૂગલકિશોરભાઈના સુધારા-સૂચનોથી શીખવાં મળ્યું. આગળ જતાં તેમણે મારા ‘મંત્ર’ કાવ્યસંગ્રહમાં જરૂરી સુધારા કરી આપ્યા એ મારા માટે ગૌરવની વાત છે. અનેક સાહિત્ય મિત્રો સાથે રોજ વાતચીત કરતાં થઈ ગયાં. સાહિત્યની લ્હાણ આ રીતે થઈ શકે એવું સ્વપ્નમાં પણ નહોતું વિચાર્યું. ગુજરાતી અને બીજી બધી ભાષાઓ સજીવન થઈ ગઈ.
બે વખત અત્યંત આનંદનો અનુભવ થયો…જ્યારે પુસ્તક “પ્રીત ગુંજન”–૧૫૦ વર્ષનાં પ્રણયકાવ્યોના પ્રતિનિધિ સંગ્રહમાં મારું કાવ્ય ‘મલ્હાર’ પ્રકાશિત થયું, જેમાં મામા, કવિ નાથાલાલ દવેનું પણ કાવ્ય છે. બીજું, “ટેરવે ઊગ્યું આકાશ” ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી તરફથી પ્રકાશિત કાવ્ય સંગ્રહમાં, મારા બા, કવયિત્રી ભાગીરથી મહેતાનું પણ કાવ્ય, પાના#૨૭૨, અને મારું કાવ્ય #૩૮૦ પર છે. જાણે અમારું નાનકડું સાહિત્ય જગત came in full circle. ‘સરયૂની કવયિત્રી તરીકે ઓળખાણ!!’ મામા અને બા આ જોઈને અંતરિક્ષમાંથી આશ્ચર્યથી સ્મિત કરતાં હશે.
એક વેંત ઊંચી
અસુખ અડકે ના મારે અંતરે.
જીવન ઝંઝાળ–જાળ જગત રે,
ઊડતી રહું એક વેંત ઊંચી કે,
નીચે સમયની સરત સેર રે...
ક્ષણ ક્ષણનાં સ્પંદનો સુગંધમાં,
નવલ નવાં સર્જન શર બુંદમાં.
છો, પહેરી ઓઢી ફરું વૃંદમાં,
એકલી મલપતી મનોકુંજમાં…સરયૂ મહેતા-પરીખ. “અખંડ આનંદ” જૂન ૨૦૧૬. પુસ્તક “ટેરવે ઊગ્યું આકાશ” #૩૮૦
પંદરેક વર્ષમાં છ પુસ્તકો, તેમાં કવિતા, સત્યકથાઓ અને અંગ્રેજીમાં બે નવલકથા પ્રકાશિત કરવાના આનંદમાં અનેક હમસફર મળતા રહે છે. સૌથી આશ્ચર્યાનંદ થાય છે જ્યારે મારી લખેલી સત્યકથાઓ વાંચીને અજાણ્યા વાંચકોના ભાવભર્યાં ફોન આવે છે. આત્મીયતાની લાગણી સાથે પોતાની અંતર્ગત વાતો કરે છે.
ક્રમશઃ
-
બેવડું ધોરણ
જીવનની ખાટી મીઠી
નીલમ હરીશ દોશી
આજે સવારથી ઘરમાં ઉદાસીનું વાતાવરણ છવાયેલું હતું. જાણે ધરતીકંપ આવ્યો હતો. દીનાબહેન ગુસ્સામાં આમતેમ આંટા મારી રહ્યાં હતાં. કોઇ મોટો ગુનો કર્યો હોય તેમ વૈશાલી મૌન બની હતી. આકાશને કશું સમજાતું નહોતું કે પોતે શું કરવું જોઇએ ?
મૂળ વાત એમ હતી કે આકાશ અને વૈશાલીના લગ્ન થયે પાંચ વરસ વીતી ચૂકયા હતા. પરંતુ ઘરમાં પગલીના પાડનારનું આગમન હજુ નહોતું થયું. હવે બધાની ધીરજનો અંત આવી ગયો હતો. દવા કે દુઆ કોઇની અસર નહોતી થઇ. અને આજે ડોકટરે બધાની રહી સહી આશા પર પણ પાણી ફેરવી દીધું હતું. વૈશાલી કયારેય મા બની શકે તેમ નથી એ જાણ્યા પછી તો ઘરમાં જાણે આભ તૂટી પડયું હતું. વૈશાલીની આંખમાંથી શ્રાવણ ભાદરવો નીતરતા હતા.
બે દિવસ વાતાવરણ એવું જ તંગ રહ્યું. કોઇ ઉપાય દેખાતો નહોતો. વૈશાલીને થયું કે અનાથાશ્રમમાંથી કોઇ બાળક દત્તક લાવે..એક અનાથ શિશુને નવજીવન મળે અને પોતાને માતૃત્વ પ્રાપ્ત થાય અને ઘર બાળકની કિલકારીથી ગૂંજી ઉઠે. પણ…પણ આ બધા વચ્ચે મોટો પણ હતો. જેને વટાવીને આગળ જવું શકય નહોતું. આ ઘરમાં આવી વાત કરવાનું દુસાહસ કરવું શકય નહોતું. એ પોતે કયાં નહોતી જાણતી ? હવે શું થશે ? વૈશાલીને પોતાનું ભાવિ અંધકારમય લાગ્યું. કઇ ઘડીએ પોતાને આ ઘરમાંથી રુખસદ મળી જાય એ કહેવાય નહીં છતાં એકવાર હિમત તો કરવી જ રહી.
તેણે પહેલાં આકાશને વાત કરી. ’ આપણે અનાથાશ્રમમાંથી કોઇ બાળકને દત્તક ન લઇ શકીએ ? ‘ તને તો ખબર છે મમ્મી એ માટે કયારેય તૈયાર ન થાય. અને એનામાં કોનું લોહી હોય,,કેવા સંસ્કાર હોય કેમ ખબર પડે ? પ્લીઝ..મહેરબાની કરીને એ વાત કરીશ નહી. આકાશે થોડા ગુસ્સે થઇને એ ચર્ચા બંધ કરી દીધી.
સાસુજી આખો વખત બોલતા રહેતા.’
મારે તો એક જ દીકરો છે. મારો તો વંશ નાબુદ થઇ જશે. આવી ખબર હોત તો…..’ અને એ અધૂરું વાકય વૈશાલીના મનમાં આગ પ્રગટાવી જતું. તેને થતું પોતાને બદલે આકાશમાં ખામી હોત તો ? તો આ લોકો શું કરત ?
દિવસે દિવસે સાસુનો માનસિક ત્રાસ વધતો ચાલ્યો. ગમે તેમ કરીને વૈશાલીને પિયર મોકલી દઇ તેનાથી છૂટકારો પામી આકાશને ફરીથી પરણાવવાના વિચારો તેનામનમાં સતત ચાલતા રહ્યાં.
આમ કંઇ વહુને વાંકે વંશવેલો આગળ વધતો અટકી જાય એ કેમ ચાલે ? પોતે પહેલાં દીકરા સાથે જ વાત કરી લેશે.
બીજે દિવસે તેણે આકાશને પોતાના મનની વાત કહી.
‘ મમ્મી, એવું તો કેમ કરી શકાય ? ‘ કેમ ન કરી શકાય ? બાળક વિના આ ઘર …આ જીવન મને તો સૂનુ લાગે છે. બેટા, અમને તો મૂડી કરતાં પણ વ્યાજની ઝંખના વધારે હોય. વહુ એ ઝંખના પૂરી કરી શકે તેમ નથી. તો કોઇક ઉપાય તો શોધવો રહ્યો ને ? ‘ ’ મમ્મી, અનાથાશ્રમમાંથી કોઇ બાળકને દત્તક લાવીએ તો ? થોડાં અચકાતા અચકાતા આકાશે વાત ઉચ્ચારી. તેવૈશાલીને પ્રેમ કરતો હતો. વૈશાલીને છોડવાની વાત તેને રુચે તેમ નહોતી ’ ના બેટા, એ તો કોઇના પાપનું પરિણામ હોય.આપણે હાથે કરીને કોઇનું પાપ આપણા ગળે શા માટે વળગાડવું જોઇએ ?
તો પછી બાળકનો વિચાર જ માંડી વાળીએ….બીજું શું થાય ? ‘ ’ ના, બેટા…આપણા કુટુંબનું એમ નામોનિશાન મટી જાય એ કેમ ચાલે ? મને મારા પૌત્રનું મોં જોવાની કેટલી હોંશ..કેટલી ઝંખના છે. હવે એ સિવાય આ ઉમરે અમારે બીજું શું હોય ? બસ..મારા પૌત્રને રમાડી લઉં એટલે ગંગ નાહ્યા. પછી યમરાજનું તેડું આવશે ને તો પણ હસીને સ્વીકારી લઇશ. જીવી જીવીને હવે હું કેટલા વરસ ? દીકરીની નબળી નસ પકડી દીનાબહેને પોતાની આંખો લૂછી. આકાશ કશું બોલી ન શકયો. માની ઇચ્છા તે જાણતો હતો. પણ તે યે મજબૂર હતો. શું કરે પોતે ? ટેસ્ટ ટયુબ બેબી માટેનો ખર્ચો પોસાય તેમ નહોતો. અને એમાં પણ સફળતા મળે જ એવી કોઇ ખાત્રી કોઇ ડોકટર કયાં આપતા હતા ?
ત્યાં આકાશની ઓફિસમાંથી કોઇનો ફોન આવતા તે દિવસ પૂરતી તો વાત ત્યાં જ અટકી…
બે દિવસ પછી અચાનક આકાશના મામાનો ફોન આવ્યો. આ મામાની દીકરી દીનાબહેન પાસે જ મોટી થઇ હતી અને તેમને ખૂબ વહાલી હતી.
ભાઇએ બહેન પાસે પોતાની વ્યથા ઠાલવી.
બેન, આપણી વ્યોમાને તેના સાસરીવાળા પાછી મૂકી ગયા.’ ’ અરે, પણ કેમ ? ‘ ’ બધો દોષ કુદરતનો છે. કમનસીબે આપણી વ્યોમાને બાળક થાય તેમ નથી. અને એ લોકો….. કહેતા ભાઇ ગળગળો થઇ ગયો. દીનાબહેન આવેશમાં આવી ગયા. ’ અરે, એમ કંઇ છોકરીને પાછી મોકલી દે એ થોડું ચાલે ? પરણીને લઇ ગયા હતા. એ તો જેવા નસીબ..બીજું શું થાય ? અરે, એવું હોય તો અનાથાશ્રમમાંથી કોઇ બાળક દત્તક લઇ લે..કોઇ અનાથના જીવનમાં રોશની ફેલાશે અને ઘરમાં બાળકની કિલકારી ગૂંજશે. તું ચિંતા ન કર..હું બે દિવસમાં ત્યાં આવું છું. અને આપણે કંઇક રસ્તો કાઢીએ છીએ.
સાસુની આ વાત સાંભળતી વૈશાલી સ્તબ્ધ બની રહી…
નીલમ હરીશ દોશી : E mail: nilamhdoshi@gmail.com | બ્લોગ : પરમ સમીપે
-
સયાજીરાવ ગાયકવાડને યાદ કરવા એટલે…
નિસબત
ચંદુ મહેરિયા
અંગ્રેજોની ગુલામીની ધૂંસરી ફગાવી લોકતાંત્રિક પ્રજાસત્તાક રાષ્ટ્ર બન્યે આપણને પોણી સદી કરતાં વધુ સમય વીતી ગયો છે. રાજાશાહીના રહ્યાસહ્યા અંશો પણ હવે તો નામશેષ થઈ ગયાં છે. તો પણ સુશાસન અને પ્રજાવત્સલ શાસકની વાત આવે છે ત્યારે આપણે કેટલાંક રાજવીઓને યાદ કરીએ છીએ. વડોદરા નરેશ સયાજીરાવ ગાયકવાડ (જન્મ ૧૧ માર્ચ ૧૮૬૩, અવસાન- ૬ ફેબ્રુઆરી ૧૯૩૯) નું નામ તેમાં મોખરે છે. ઉદાર, પ્રગતિશીલ અને સુધારક રાજા તરીકે સયાજીરાવનું પ્રદાન ભલભલા લોકશાહી શાસકોની તુલનામાં પણ અનેકગણું ચડિયાતું છે.
સાંદર્ભિક તસવીરઃ નેટ પરથી ગાયકવાડ વંશના પણ રાજાના સીધા વારસદાર નહીં પણ દત્તક પુત્ર તરીકે રાજવી બનેલા સયાજીરાવ ત્રીજા રૂપે ઓળખાતા સયાજીનું બાળપણનું નામ ગોપાળ હતું. તેમનું જન્મ સ્થળ મહારાષ્ટ્રના નાસિક જિલ્લાના માલેગાંવ તાલુકાનું કવળાણા ગામ. બાર વરસના સગીર ગોપાળનો ૨૭મી મે ૧૮૭૫ના દિવસે વડોદરાના મહારાજા તરીકે રાજ્યાભિષેક થયો ત્યારે તે નિશાળનું પગથિયું ચડ્યો નહોતો. સાવ જ નિરક્ષર સયાજીનું અંગ્રેજો અને બીજાઓ દ્વારા એવું તો શિક્ષણ થયું કે ૭૬ વરસની આયુ અને ૫૮ વરસના રાજવટને અકલ્પ્ય સામાજિક નિસબત અને ન્યાય સાથે તેમણે દીપાવ્યા હતા અને એક ઓજસ્વી અને તેજસ્વી રાજા તરીકે દેશભરમાં નામના પામ્યા હતા.
૮૬૦૦ ચોરસ માઈલનું વડોદરા રાજ્ય વડોદરા, કડી, નવસારી અને અમરેલી પ્રાંતોનું બનેલું હતું. ૧૮૯૦માં ૨૨ લાખની વસ્તીના વડોદરા રાજ્યમાં ૨૯૩૧ ગામડાં આવેલાં હતાં. લગભગ ૧૯મા સૈકાની છેલ્લી પચીસી અને ૨૦મા સૈકાની પહેલી પચીસી (ઈ.સ.૧૮૮૧થી ૧૯૩૯)ના શાસનકાળ દરમિયાન સયાજીરાવે પ્રજાહિતનાં અનેક કામો થકી વડોદરાને એક વિકસિત અને આધુનિક રાજ્ય તરીકે વિશ્વનકશે મૂક્યું હતું. આરંભે નિરક્ષર એવા આ મહારાજાએ પોતાના રાજ્યમાં શિક્ષણને સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા આપી. તેમાં પણ મહિલાઓ, પછાતવર્ગો અને ખાસ તો કથિત અસ્પૃશ્યોના બાળકોના શિક્ષણની વ્યવસ્થા કરી હતી. કન્યાઓ અને દલિત બાળકો માટે શાળાઓ શરૂ કરી હતી. ફરજિયાત શિક્ષણનો કાયદો કર્યો તથા તેનો દ્રઢતાથી અમલ કર્યો હતો. ૧૮૯૨માં મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણ દાખલ કરતી વેળાના જાહેર વ્યાખ્યાનમાં તેમણે કહ્યું હતું કે,” પ્રાથમિક શિક્ષણનો પ્રચાર કરવાના ઉદ્દેશ જેટલી બીજી કોઈ વસ્તુ મને પ્રિય નથી” આજથી લગભગ એકસો પંદર વરસો પૂર્વે ૧૯૦૯માં વડોદરા રાજ્યમાં ૩૩૬ અંત્યજ શાળાઓ ચાલતી હતી અને તેમાં ૧૦,૦૦૦ છોકરા-છોકરીઓ ભણતા હતા. ડો.આંબેડકર સહિત ઘણાં લોકોને ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે વિદેશ જવા તેમણે આર્થિક મદદ કરી હતી.
જેમ શિક્ષણ તેમ આભડછેટ નિવારણ પણ તેમની પ્રાથમિકતા હતી. ” કમકમાટી ઉપજાવે તેવા ઉચ્ચ વર્ણના લોકોનાં જુલ્મ જહાંગીરી સામે હું બળવાનો પોકાર કરવાની તક લઈશ” એવી ૧૯૦૯માં એમણે ઘોષણા કરી હતી અને તેને ચરિતાર્થ પણ કરી હતી. પોતાના રાજ્યમાં જ્યારે બ્રાહ્મણ શિક્ષકોએ દલિત બાળકોને ભણાવવાનો ઈન્કાર કર્યો હતો ત્યારે તેમણે આરંભે તેના વિકલ્પે મુસ્લિમ અને ખ્રિસ્તી શિક્ષકોને નિમ્યા હતા. પરંતુ તક મળી ત્યારે આભડછેટમાં માનનારાને પાઠ પણ ભણાવ્યો હતો. ૧૯૧૩માં મૂળદાસ વૈશ્ય( જે પછીથી આઝાદ ભારતની પાર્લામેન્ટના સભ્ય બન્યા હતા) નામના એક દલિત કિશોરને વડોદરાની સરકારી હાઈસ્કૂલમાં પ્રવેશ મળ્યો તો તેના વિરોધમાં વિધ્યાર્થીઓએ હડતાળ પાડી હતી. મહારાજા સયાજીરાવને તેની જાણ થતાં તેમણે હડતાળમાં સામેલ રાજ્યના સરકારી અમલદારોના બાળકોના નામ-ઠામ મંગાવવાનો અને બધા શિક્ષકો ભેગા થઈ દલિત કિશોર મૂળદાસને ભણાવે તેઓ હુકમ કર્યો હતો. તેથી બેત્રણ દિવસમાં જ હડતાળ સમેટાઈ ગઈ હતી. બનારસ હિંદુ યુનિવર્સિટીને તેઓએ પ્રવેશમાં દલિત વિધ્યાર્થીઓ માટે બે સીટ્સ રિઝર્વ રાખવાની શરતે દાન આપ્યું હતું. ૧૯૩૩માં જ્ઞાતિ ત્રાસ નિવારણ ધારો ઘડ્યો હતો. ૧૯૩૬માં સયાજી હીરક મહોત્સવ ટાણે ગ્રામ-પછાતવર્ગો માટે રૂ. એક કરોડના અલગ નિધિની જોગવાઈ કરી હતી. જોકે આજ વડોદરા રાજ્યમાં દલિત હોવાને કારણે રહેવા ઘર ન મળતાં ડો.આંબેડકરને નોકરી છોડવી પડી હતી. તે પણ કડવી વાસ્તવિકતા છે.
વડોદરા રાજ્યમાં બરોડા કોટન એન્ડ સ્પિનિંગ મિલ્સ તથા બરોડા બેન્કની સ્થાપના સયાજીરાવની દીર્ઘદ્રષ્ટિનું પરિણામ છે. શાળા- મહાશાળા, હોસ્પિટલ અને ન્યાય મંદિર તેમના રાજમાં બન્યા હતા. દુકાળ રાહત , નળથી જળ અને સિંચાઈ યોજના જેવી નવતર યોજનાઓ પણ ઘડી હતી. વડોદરા રાજ્ય તેના ગ્રંથાલયો માટે આજે પણ જાણીતું છે. ન માત્ર નગરોમાં નાના ગામોમાં અને ફરતા પુસ્તકાલયો તેમણે સ્થાપ્યા હતા. સંસ્ક્રુત પાઠશાળા ઉપરાંત સઘળી કલાઓ માટેની આર્ટસ ફેકલ્ટી સાથેની યુનિવર્સિટી અને કલાભવન પણ તેમની ભેટ છે. રાજવહીવટ ગુજરાતીમાં જ ચલાવવાનો આદેશ તેમણે કર્યો હતો.
લોકશાહી છેક નીચેના ભાગ સુધી પહોંચે તે માટે તેમણે ૧૮૯૧માં ગ્રામ પંચાયતોની રચના કરી હતી. જેમ રાજવહીવટમાં તેમ રાજ્યની ધારાસભામાં દલિતો માટે અનામત બેઠકોનો કાયદો ઘડ્યો હતો.મહિલાઓ માટેના અનેક ક્રાંતિકારી પગલાં તેમણે ભર્યાં હતા. હિદુ વિધવા પુનર્લગ્ન કાયદો( (૧૯૦૧), ખાસ લગ્ન ધારો, (૧૯૦૮), બાળ લગ્ન નિષેધ ધારો(૧૯૧૫), સગોત્ર વિવાહછૂટ અને છૂટાછેડા ધારો(૧૯૩૧), સ્ત્રીવારસાહક વિસ્તુતિ(૧૯૩૩), વિધવા મિલકતહકનો કાયદો( ૧૯૩૮) વગેરે કાયદા ઘડ્યા હતા. જે એ જમાનાથી ઘણાં આગળના હતા.સરકારી નોકરીઓમાં મહિલાઓના પ્રવેશના પણ તે પક્ષધર હતા. સાથે જ મહિલાઓ આર્થિક રીતે પગભર થાય તે માટે સ્ત્રી ઉધ્યોગાલયની સ્થાપના કરી હતી.
વડોદરા રાજ્ય અને તેના રાજવી અંગ્રેજોના મિત્ર ગણાતા હતા પરંતુ સયાજીરાવ આઝાદીના આંદોલનોથી સાવ અળગા રહેતા નહોતા. ગાંધીજીને તેઓએ દક્ષિણ આફ્રિકાના સત્યાગ્રહ વખતે આર્થિક મદદ કરી હતી. ૧૯૩૦ની દાંડીયાત્રાને તેમના રાજ્યમાં રાજ્યાશ્રય આપતાં તેઓ અચકાયા નહોતા. અવસાનના વરસોમાં તેઓ ‘ જવાબદાર રાજતંત્ર’ ની કોંગ્રેસની માંગણી અને પ્રજામંડળો સાથે પણ પરોક્ષપણે જોડાયેલા રહ્યા હતા. ૧૯૩૯ની ૨૦ થી ૨૨ જાન્યુઆરી( અવસાનના પખવાડિયા પહેલાં) ‘ પ્રજામંડળ’ ના નિમંત્રણે સરદાર પટેલ વડોદરા આવ્યા હતા અને ત્રણ દિવસ મોટું તોફાન પણ થયું હતું.
સયાજીરાવ ગાયકવાડને પણ એ સમયના અન્ય રાજાઓની જેમ કંઈક અંશે વિલાસી લાગે તેવા શિકાર, મોંઘા કપડાં , સારી ખાણીપીણી, ઘોડેસવારી. કિંમતી આભૂષણો અને મહિલા મિત્રાચારીના શોખ હતા. પરંતુ તેમના હૈયે વડોદરા રાજ્યનું અને તેની પ્રજાનું હિત સદાય વસેલું હતું. ખુદના અધિકારો પર કાપની પરવા વિના છેક ૧૯૦૭માં તેમણે રાજ્યમાં કાયદા ઘડવા ધારાસભાની રચના કરી હતી. તેમને એક એક થી ચડિયાતા દીવાનો મળ્યા અને દેશ-વિદેશના જાણીતા વિદ્વાનો( અરવિંદ ઘોષ, ડો.આંબેડકર, ધર્માનંદ કોસાંબી, વિઠ્ઠલ રામજી શિંદે)નો સાથ મળ્યો હતો. જેમ પુસ્તકાલયો તેમ વ્યાખ્યાનો માટે પણ તેમણે ખાસ પ્રયત્નો કર્યા હતા.
આજે તો વડોદરાનો સયાજીબાગ કે લક્ષ્મીવિલાસ પેલેસ સયાજીરાવની ઓળખ બની જાય તેવી સ્થિતિ છે ત્યારે તેમના અનેક ક્રાંતિકારી, અનોખા અને દીર્ઘદ્રષ્ટા કાર્યોની સ્મૃતિ સાથે લોકશાહી ભારતમાં તેના ઘડતર અને અમલની હાલત વિચારણીય નથી શું?
શ્રી ચંદુભાઈ મહેરિયાનો સંપર્ક maheriyachandu@gmail.com વિજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
-
સંસ્પર્શ- ૨૧
ધ્રુવ ભટ્ટની નવલકથાઓ પર સ્વ- અનુભૂતિની લેખશ્રેણી
જિગીષા દિલીપ
મિત્રો,મહાભારતની દ્રૌપદીનું પાત્ર વ્યાસમુનિએ એટલું તેજસ્વી સર્જ્યું છે કે, તેની આભાથી દરેક વ્યક્તિ અંજાઈ જાય. અનેક કવિઓ અને લેખકોએ દ્રૌપદીનાં પાત્રને પોતપોતાની નોખી રીતથી મૂલવ્યું છે. કોઈએ એની અનોખી પ્રતિભાની વાત કરી છે. તો વળી કોઈકે ,દુર્યોધન જ્યારે પાંડવોનાં ઈન્દ્રપ્રસ્થ નગરીનાં મહેલમાં પાણીમાં પડી જાય છે ત્યારે દ્રૌપદીએ કટાક્ષમાં હાંસી ઉડાવતાં કહેલા કટુવચન” આંધળાના દીકરા આંધળા “ નાં લીધે જ મહાભારતનું યુદ્ધ થયું તેમ કહી દ્રૌપદીને યુદ્ધનાં કારણરૂપ દોષિત ઠરાવી છે. પરતું, ધ્રુવદાદાએ તો હંમેશાં તેમનાં સ્ત્રી પાત્રોને તેજસ્વી,પ્રતિભાવંત અને સશક્ત જ સર્જ્યા છે. અગ્નિકન્યામાં દાદાએ તેમની દ્રૌપદી કેવી કલ્પી છે તેની આજે વાત કરવી છે.
ધ્રુવદાદા હંમેશા તેમના નવલકથાનાં પાત્રોને આગવી અને નોખી રીતે જ કલ્પે છે ને! સૌ પ્રથમ તો સામાન્ય રીતે કોઈ લેખક કોઈ સ્ત્રીનાં વર્ણનું વર્ણન કરે, તો સ્ત્રી સંગેમરમર જેવી ગોરી કે શ્યામ કે ઘઉંવર્ણી જેવું વર્ણન હોય. પરતું દાદાએ દ્રૌપદીનાં વર્ણનું ખૂબ નોખું જ વર્ણન કર્યું છે. અગ્નિમાંથી જન્મેલ બાળકી,અગ્નિની શિખા પૂરી થાય અને ધ્રૂમસેર શરુ થાય તે સ્થળે પ્રગટતા રંગ જેવો બાળકીનો રંગ હતો એમ ધ્રુવદાદાએ કહી દ્રૌપદીનો વર્ણ રક્તશ્યામ હતો તેવું વર્ણન કર્યું છે. વર્ણનું પણ કેટલું નોખું વર્ણન!
રાજા દ્રુપદની પુત્રી દ્રૌપદીનાં, પિતા સાથેનાં અને મોટાભાઈ શિખંડી સાથેના સંવાદોમાં પણ તેની જિજ્ઞાસા,વાકચાતુર્ય અને ઉચ્ચ બુદ્ધિમતાનાં દર્શન કરાવ્યાં છે. તેને પૂછ્યા વગર થયેલાં તેના સ્વંયંવર રચવાની વાત અને અર્જુન તેના સ્વયંવરમાં લક્ષ્યવેધ કરી તેને વરશે તે વાત તેને ખૂંચે છે તે વાત દાદાએ પોતાના સંવાદમાં દર્શાવી છે. આ સંવાદ થકી મહાભારતનાં સમયથી સ્ત્રીઓને પિતાની અને વડીલોની ઈચ્છા મુજબ લગ્ન કરવા પડતા તેમ પણ સૂચવ્યું છે. નવલકથાની પૃષ્ઠભૂમિ સુંદર રીતે બાંધી દ્રૌપદીનાં પાત્રનું સર્જન કેમ થયું તેની અદ્ભુત રજૂઆત કરી, વિધિએ દરેક વ્યક્તિનું નિર્માણ ચોક્કસ ભૂમિકા માટે કર્યું હોય છે તે નિયમ આપણને સમજાવ્યો છે.
કૃષ્ણનાં મુખે દાદાએ મૂકેલ આ સંવાદ મહાભારતમાં દ્રૌપદીનાં પાત્રની મહાનતા અને દાદાનાં સ્ત્રીપાત્રની સબળતાનું સર્જન સૂચવે છે. કૃષ્ણ કહે છે, “હું તમને મળવા અને જે કહેવા અહીં રોકાયો છું તે આ વાત છે, કૃષ્ણા! તમારે ઘણું કરવાનું છે. કદાચ બધું જ પ્રિય હોય તેવું ન પણ બંને; પરતું પાંચાલકુમારી, ધ્યાનથી સાંભળો, કેટલાક માનવીઓ ચોક્કસ કાર્ય માટે જન્મ લેતા હોય છે. તેમને અંગત લાગણીઓ અને ગમા-અણગમાને અવગણીને પણ આનંદથી જીવવું પડે છે; અને દ્રૌપદી, કદાચ તમે પણ એમાંનાં એક છો, જેમની આર્યાવર્તને અત્યારે ખૂબ જરૂર છે.” જ્યારે દ્રૌપદી આનાં જવાબમાં કૃષ્ણને કહે છે કે “આપ પુરુષ છો અને સમર્થ છો ; જ્યારે હું તો સ્ત્રી છું” તેવું કહેવા જાય છે ત્યારે કૃષ્ણ કહે છે,” આપ સ્ત્રી છો અને સમર્થ વ્યક્તિ છો. હું પુરુષ છું માટે કરી શકું અને તમે સ્ત્રી છો માટે ન કરી શકો તે હું સ્વીકારતો નથી. તમે સમર્થ છો જ. કૃષ્ણ અને કૃષ્ણામાં તાત્વિક રીતે કોઈ ભેદ નથી. પ્રશ્ન માત્ર શ્રદ્ધાનો છે.” આમ સ્ત્રીઓ દરેક પડકારજનક પરિસ્થિતિમાં અવિચળ રહી પુરુષથી પણ વધુ સામર્થ્યપૂર્વક જીવન જીવી સમાજ સામે પડકાર ફેંકી શકે છે તે વિચાર દ્રૌપદી દ્વારા રજૂ દાદાએ સ્ત્રીનાં સામર્થ્યને બિરદાવવાની વાત કરી છે.
તેમજ વ્યાસમુનિ દ્રૌપદીને જે વાત કહે છે તે સંવાદ દ્વારા દાદા દ્રૌપદીનાં પાત્રની અપ્રતિમ વિશેષતા દર્શાવે છે, “પાંચે પાંડવો એક તંતુએ બંધાઈ રહે તેમાં આર્યવર્તની પ્રજાનું હિત અમે જોયું છે. પાંચે જણા જુદુંજુદું વ્યક્તિત્વ ધરાવે છે અને પાંચે જણા અપ્રતિમ છે. એમને બાંધી રાખવાનું કામ આ જગતમાં ફક્ત બે જ જણ કરી શકે છે. એક તારી સાસુ, જે હવે વૃદ્ધ થયાં છે અને બીજી પાંચાલી તું. તારે માથે ઘણો મોટો બોજો છે. પાંચેય પાંડવ કુમારો સળગતા અંગારા જેવા છે. તે ક્યારેય બુઝાય નહીં એ તારે જોવાનું છે.”
આમ ધ્રુવદાદાએ અગ્નિકન્યામાં દ્રૌપદીનાં પાત્રની ઉત્તમ ભૂમિકા દર્શાવી છે. જગતને સ્ત્રીઓનું સર્જન પ્રભુએ કરેલ અનોખી ભેટ છે તેમ તેમના સ્ત્રી પાત્રો થકી દાદા સૂચવે છે.
આમ અગ્નિકન્યાનાં અનેક સંવાદો સામાજિક જીવનની સત્યતાને રજૂ કરે છે અને સ્ત્રીઓએ મુશ્કેલીઓ સામે લડતાં જીવનમાં કેવો અભિગમ રાખવો જોઈએ તેનું આડકતરું સૂચન પણ છે.આ સાથે આ ધ્રુવગીતને પણ માણીએ.
‘નિજના તમામ દોષને આગળ ધરી ગયા
એના ગુનાઓ એમ અમે છાવરી ગયા
લો દાઢ ગઈ,દંશ ગયા,દંશવું ગયું
ઉત્પાત બધાં ઝેરની સાથે ઝરી ગયામારા પછીયે હું જ ઊભો છું કતારમાં
જાણ્યું કે તુર્ત દૃશ્યને દૃષ્ટિ ફરી ગયાં
માંડો હિસાબ કોઈ કસર રાખીશું નહીં
આ જેટલું જીવ્યા તે બધુંયે મરી ગયાચાલી શક્યા ન એટલે અડધે નથી રહ્યા
રસ્તામાં કોઈ રોકવા આવ્યે રહી ગયા
હોવું અમારું વૃક્ષ સરળ એમ થઈ ગયું
પર્ણોની જેમ નામના અક્ષર ખરી ગયા.’ -
એક સાહિત્યિક તીર્થ અને તેમાં રહેલી પુસ્તકપ્રતિમાઓ – ભરતખંડના રાજ્યકર્તા / લૉર્ડ લૉરેન્સ
આદિમુદ્રિત ગ્રંથવૈભવ
નડિયાદમાં આવેલા અનન્ય સાહિત્યતીર્થ ‘ગોવર્ધનરામ સ્મૃતિમંદિર’માં ઓગણીસમી-વીસમી સદીનાં, હિન્દી, ગુજરાતી, અંગ્રેજી તેમજ સંસ્કૃત ભાષાનાં, આશરે સવાસો વર્ષ જૂનાં અઢી હજાર જેટલાં પુસ્તકો અહીં સૂચિબદ્ધ રીતે ગોઠવાયેલાં છે, આ તમામ પુસ્તકો અને સામયિકોનું ડિજિટાઈઝેશન દિલ્હીના ‘રેખ્તા ફાઉન્ડેશન’ના સહયોગમાં થઈ રહ્યું છે. આ પુસ્તકો વેબસાઈટ પર તબક્કાવાર સુલભ બનાવાઈ રહ્યાં છે. આ આદિમુદ્રિત ગ્રંથો પૈકીનાં ગુજરાતી પુસ્તકોનો સંક્ષિપ્ત પરિચય લખાયેલો છે, જેમાં જે તે પુસ્તકની સ્થૂળ વિગતો અને સામગ્રીનો અંદાજ આવી શકે છે. આ પરિચય ‘ગોવર્ધનરામ સ્મૃતિમંદીર’માં બેસીને, એ પુસ્તકોનાં પાનાં ફેરવીને લખાયેલો છે.
‘ગોવર્ધનરામ સ્મૃતિમંદિર’ વિશેનો પરિચય લેખ આ લીન્ક પર વાંચી શકાશે.
https://webgurjari.com/2025/12/15/vintage-classic-lierature-preface/
ભરતખંડના રાજ્યકર્તા / લૉર્ડ લૉરેન્સ
બીરેન કોઠારી
પુસ્તક ક્રમાંક: ખ ૬૪/ ૦૦૪૮૭
પુસ્તકનું નામ: ભરતખંડના રાજ્યકર્તા / લૉર્ડ લૉરેન્સ
મૂળ લેખક: સર ચાર્લ્સ એચ્ચિસન, કે.સી.એસ.આઈ; એમ.એ. એલ.એલ.ડી, પંજાબનો માજી લેફ્ટેનંટ ગવરનર
ગુજરાતીમાં ભાષાન્તરકર્તા: મણિલાલ છબારામ ભટ્ટ
પ્રકટકર્તા: ઈચ્છારામ સૂર્યરામ દેસાઈ, ‘ગુજરાતી’ના તંત્રી
પ્રકાશન વર્ષ: ઈ.સ.૧૮૯૫
કિંમત:
પૃષ્ઠસંખ્યા: ૨૧૧
વિગત: ગુજરાતી ભાષામાં ચરિત્રાત્મક સાહિત્ય ઓછું છે અને પ્રાચીન તેમજ અર્વાચીન કાળના અનેક પ્રતાપી તેમજ ખ્યાતનામ શાસકો વિશેની માહિતી જૂજ હોવાનું આ ગ્રંથના પ્રકટકર્તા ઈચ્છારામ સૂર્યરામ દેસાઈએ અંગ્રેજીમાં લખેલી પોતાની પ્રસ્તાવનામાં જણાવ્યું છે. ક્લેરેન્ડન પ્રેસ ઑફ ઑક્સફર્ડ દ્વારા પ્રકાશિત તેવીસ પુસ્તકોની આવી શ્રેણી પૈકી દસ પુસ્તકોને ગુજરાતીમાં ઉતારવા માટે પસંદ કરાયાં છે. એ પૈકીનું એક પુસ્તક એટલે આ. ‘ગ્રન્થકર્તાની પ્રસ્તાવના’માં લેખક સી.યુ.એચ્ચિસન જણાવે છે: ‘રૂલર્સ ઓફ ઈન્ડિયા’ નામની આ પુસ્તકમાળા, જેણે હિંદુસ્તાનને બચાવ્યું તથા તેમાં રાજ્ય કર્યું એવા એક મહાપુરુષની ગણના વગર અસંપૂર્ણ કહેવાય: એટલે જો કે કંઈ નવું લખવાનું ન હોય તો પણ બધું કંઈક જુદી રીતે લખી શકાશે એમ સમજીને હું આ યત્ન કરવા લલચાયો છું.’ કુલ બાર પ્રકરણમાં વહેંચાયેલા આ પુસ્તકમાં પ્રથમ પ્રકરણ ‘ઉપોદ્ઘાત’ અને અંતિમ પ્રકરણમાં ‘ઉપસંહાર’ છે. લૉર્ડ લૉરેન્સ વિશે લખાયેલાં વિવિધ પુસ્તકોના સંદર્ભ પણ અહીં ટાંકવામાં આવ્યા છે. તેમના જન્મથી લઈને તેમના મૃત્યુ સુધીનો સમગ્ર જીવનકાળ આ પ્રકરણોમાં આવરી લેવાયો છે.
આ પુસ્તક નીચેની લીન્ક પર વાંચી શકાશે.
https://rekhtagujarati.org/ebooks/lord-lawrence-sir-charles-aitchison-ebooks
શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:
ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com
બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી -
રંગભેદથી જ્ઞાતિભેદ સુધી: સંવેદનાની એક સદી
તવારીખની તેજછાયા
પ્રકાશ ન. શાહ
એક તો ટ્રમ્પાઈટિસ, ને એમાં ઉમેરાયો મુવો એસ્પ્ટિનાઈટિસ- બેઉના દોર ને શોર વચાળે ફેબ્રુઆરીનો બ્લેક ઈતિહાસ માસ, એની કકળતી આંતરડીનો ઝીણો અવાજ બચાડો ક્યાંય દબાઈ ગયો… અને હવે હિંદ આંગણે તે બીજે એપ્રિલનો દલિત ઈતિહાસ માસ દસ્તક દઈ રહ્યો છે. શી ખબર, એની ઝીણીતીણી ચીસ ને ટીસ કશેક પણ પાધરી પહોંચશે કે કેમ. બ્લેક હિસ્ટ્રી મન્થ એ અમેરિકા-કેનેડા આદિની એક ધીંગી પરંપરા છે, જેને હમણાં જ એક સૈકો પૂરો થયો. ફેબ્રુઆરી ૧૮૦૯માં લિંકનનો જન્મ અને ફેબ્રુઆરી ૧૮૧૮માં ફ્રેડરિક ડગ્લાસનો.
આ ડગ્લાસ બાળપણમાં દક્ષિણ અમેરિકા રાજ્યમાં ધરાર ગુલામીમાં ઉછરેલ જણ, ભોગજોગે એ ગુલામીનું પાંજરું તોડી ખુલ્લાણમાં આવ્યો ને દક્ષિણ પેઠે ગુલામીમાં નહીં રાચતા ઉત્તર અમેરિકામાં કોળ્યો. સમતાલક્ષી વક્તા તરીકે એણે હાંસલ કરેલી મહારત હેરતઅંગેજ હતી- ને ન્યૂયોર્કની ગોરી વસ્તી, ઓય મા, એક ગુલામની આ સિદ્ધિ, એમ એના પર ફિદા ફિદા હતી. લિંકન-ડગ્લાસની સ્મૃતિ સાંકળીને ૧૯૨૬થી હર ફેબ્રુઆરીમાં બ્લેક હિસ્ટ્રી મન્થ મનાવવાનો અને એ મિશે આફ્રિકન-અમેરિકન અધિકારોની સભાનતા કેળવવાનો ને એકંદર સમાજમાં સમસંવેદન જગાવવાનો ચાલ શરૂ થયો.
લિંકનથી ઓબામા વાયા માર્ટિન લ્યુથર કિંગ જુનિયર એમ જાડી રૂપરેખા આપણે જાણીએ છીએ, પણ આફ્રિકી-અમેરિકી તબકો વ્યાપક સમાજમાં પૂરા કદનો સમાસ પામે એ માટે સહૃદયતાની કેળવણીની કેવીક કુમક કથિત રાજકીય ફિરકાઓની બહારથી મળી રહી છે, એનો અંદાજે અહેસાસ છે આપણને? છેક ૧૮૫૨માં હેરિયર બીચર સ્ટોની કલમે ‘અંકલ ટોમ્સ કેબિન’ અવતરી અને એણે ગોરા અમેરિકી ચિત્તને સંવેદનાએ ઝંઝેડી નાખ્યું. અમેરિકી સિવિલ વૉરમાં લિંકનની સિદ્ધિ (અને દુર્નિવાર શહાદત) ફલવતી બને એની ભોંય ટોમકાકાની કહાણીએ કેળવી હતી.
પણ કમબખ્ત રેસિસ્ટ હેંગઓવર, એ તો ઊતરતાં દાયકાઓ શું સૈકો આખો કે એથીયે વધુ વખત લે. આ લખું છું ત્યારે ‘અંકલ ટોમ્સ કેબિન’નો ખાસો એક સૈકો ને લટકામાં લગભગ દસકો થયે જ્હોન હાવર્ડ ગ્રિફિનની કલમે આલેખાયેલ ‘બ્લેક લાઈક મી’ (‘મો સમ શ્યામ’) ધારાપ્રવાહ વાંચ્યાનું સાંભરે છે. મેં, જેને રિપોર્ટર્સ જર્નલ કહી શકાય તેવી આ હપ્તાવાર દાસ્તાં ત્યારે એક આનાના અંગ્રેજી દૈનિક ‘ફ્રી પ્રેસ જર્નલ’ની રવિવારી ‘ભારત જ્યોતિ’માં વાંચેલી. ગોરા ગ્રિફિન મશાયને શું સૂઝ્યું કે એમણે કેમિકલ સહાયથી ચહેરો કાળો કીધો અને દક્ષિણનાં રાજ્યોમાં જ્યાં હજુ અલાયદા વાડાની રેસિસ્ટ રસમ જડબેસલાક જેવી હતી ત્યાં કાળી વસ્તી વચાળે રહીને તેમ ત્યાંના ગોરાઓ વચ્ચે કાળા હોવું તે શું એનો જે જાતઅનુભવ લીધો એની આ દાસ્તાં છે.પહેલાં તો, એ કહે છે, મારી સામે તકાતી ગોરી નજરોથી હું પ્રીછતો થયો કે ‘હેઈટ સ્ટેર’ (ઘૃણા ને તિરસ્કારે રવરવતી નજરનો ધણી) શું છે. એક વિલક્ષણ જોકે દર્દનાક જોક પણ ક્યાંક નોંધી’તી ગ્રિફિને- મેં જ્યાં પ્રવેશ હોય એવા કેથલિક ચર્ચ વિશે પૃચ્છા કરી તો કાળી વસ્તીમાંથી સાંભળવા મળ્યું કે ભલા ભાઈ, પહેલાં તો તને ધોરણસરની યુરિનલની સોઈ મળે એને સારુ પ્રાર્થના કરી શકે તોયે ઘણું! ગ્રિફિને બસમાં એક ગોરા બાનુ વાસ્તે જગ્યા ખાલી કરવાનો વિવેક કર્યો તો એક પા સાથી આફ્રિકી-અમેરિકી ઉતારુઓની ખફગી આવી પડી ને બીજી પા પેલાં બાનુ બીજા ગોરાઓને કહેતાં સંભળાયાં કે મુઆ કાળાયે કેવા દોઢડાહ્યા થાય છે.
‘બ્લેક લાઈક મી’ની આ તો એક ઉપલક ઝલક માંડ છે. પાંચ-છ વરસ પર ફ્લોઈડની ઘટના બની અને બ્લેક લાઈપ મેટર્સ એ ઝુંબેશ શરૂ થઈ ત્યારે આ જ શીર્ષ પંક્તિ લઈ લખાયેલી ગવાયેલી એક રચના મિકી ગાયટનના કંઠે[1] ખાસી ઊંચકાઈ હતી: If you think we live in the land of the free/you should try to be black like me. (તમને જો એમ લાગતું હોય કે તમે ખરેખર આઝાદ માણસો માટેના મુલકમાં રહો છો તો જરા મારી પેઠે કાળા બનવાની કોશિશ કરો, અને-) આપણે ત્યાં અને દેશ બહાર પણ દલિત સંઘર્ષ અને આત્મસ્થાપન સારુ પ્રતિમાપુરુષ રૂપે ઉભરેલ આંબેડકરના જન્મ માસ એપ્રિલને દલિત ઈતિહાસ માસ તરીકે ઊજવવાની કોશિશ હમણે હમણે નજર સામે આવે છે: આ જ એપ્રિલમી ૧૧મી ફુલે જયંતી છે જેમ ૧૪મી તે આંબેડકર જયંતી છે.
પ્રજાસત્તાક બંધારણનો પ્રકલ્પ ને સંકલ્પ પાર પાડવામાં અગ્રભૂમિકા સારુ આંબેડકરનું સુપ્રતિષ્ઠ હોવું, દલિતનું દલિત હોવું ને સૌ સવર્ણ પેઠે નાગરિકમાં સ્થપાવું, એ કોયડો ઉકેલવામાં ઉપયોગી થઈ પડે એવો ઈતિહાસનુસખો છે. ગાંધીએ આંબેડકરનું નામ કેમ સૂચવ્યું હશે એનો તરત જડતો જવાબ કદાચ એ હોઈ શકે કે જોડાનો પહેરણહાર સ્તો જાણે છે કે એ ક્યાં ડંખે છે. લોકશાહીની વ્યાખ્યાની રીતે આ પ્રયોગ સોજ્જે છે. પણ ચંદુ મહેરિયાએ એક સ્મૃતિ નિબંધમાં ઉપસ્થિત કરેલો તીવ્ર મુદ્દો સાંભરે છે- જોડો છે જ ક્યાં કે ડંખે. દેશજનતાએ સ્વરાજને નાતે કેટલું મોટું અંતર કાપવાનું છે એનું આ યજ્ઞદૃષ્ટાંત છે. બને કે દલિત ઈતિહાસ માસ વિશે એપ્રિલમાં વધુ લખવાનુંયે થાય, હમણાં તો આવાં ઉજવણાં બેઉ છેડાની કામગીરી બજાવે છે જેમ આરતી જેની ઊતરે છે અને જે ઉતારે છે, તે બેઉને આલોકિત કરે છે તેમ.
સાભાર સ્વીકાર: ‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની ૧૧-૩-૨૦૨૬ ની પૂર્તિ ‘કળશ’માં લેખકની કોલમ ‘તવારીખની તેજછાયા’ માં પ્રકાશિત લેખનું સંકલિત સંસ્કરણ
શ્રી પ્રકાશ ન. શાહ નો સંપર્ક prakash.nireekshak@gmail.com વીજાણુ સરનામે થઈ શકે છે.
[1] Mickey Guyton – Black Like Me
વેબ ગુર્જરી 